Sucaritamisra: Mimamsaslokavarttikakasika
Based on the ed. by
K. Sāmbaśiva Śāstrī.
The Mimāṃsāślokavārt[t]ika with the Commentary Kāśikā of
Sucaritamiśra.
Trivandrum 1926, 1929, 1943. (Trivandrum Sanskrit Series, 90,
99, 150)
Provided by Helmut Krasser, Wien
{n,n} =
{part,page}
THIS GRETIL TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY!
COPYRIGHT
AND TERMS OF USAGE AS FOR SOURCE FILE.
Text converted to Unicode
(UTF-8).
(This file is to be used with a UTF-8 font and your browser's VIEW
configuration
set to UTF-8.)
| description: |
multibyte sequence: |
| long a |
ā |
| long A |
Ā |
| long i |
ī |
| long I |
Ī |
| long u |
ū |
| long U |
Ū |
| vocalic r |
ṛ |
| vocalic R |
Ṛ |
| long vocalic r |
ṝ |
| vocalic l |
ḷ |
| long vocalic l |
ḹ |
| velar n |
ṅ |
| velar N |
Ṅ |
| palatal n |
ñ |
| palatal N |
Ñ |
| retroflex t |
ṭ |
| retroflex T |
Ṭ |
| retroflex d |
ḍ |
| retroflex D |
Ḍ |
| retroflex n |
ṇ |
| retroflex N |
Ṇ |
| palatal s |
ś |
| palatal S |
Ś |
| retroflex s |
ṣ |
| retroflex S |
Ṣ |
| anusvara |
ṃ |
| visarga |
ḥ |
| long e |
ē |
| long o |
ō |
| l underbar |
ḻ |
| r underbar |
ṟ |
| n underbar |
ṉ |
| k underbar |
ḵ |
| t underbar |
ṯ |
Unless indicated
otherwise, accents have been dropped in order
to facilitate word
search.
For a comprehensive list of GRETIL encodings and formats
see:
www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/gretdiac.pdf
and
www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/gretdias.pdf
Part
I
01 pratijñāsūtra
{1,1}
vārttikārambhe śiṣṭācāram anuvidadhāno maṅgalaṃ tāvat karoti --
viśuddheti. dṛṣṭā hi śiṣṭānāṃ pravṛttiḥ sarvakāryeṣu
maṅgalācaraṇapūrvikā. maṅgalaṃ ca devatāstutinamaskārādi. asya ca niyogataḥ
phalavatkāryāntarārambhasaṃyogāt sākṣād aphalatvāc ca phalavatsannidhāvaphalaṃ
tadaṅgam iti nyāyena kāryāntaraśeṣatve 'vadhṛte satyārambhasya
samāptiparyantatvād apekṣitāvighnaparisamāptiḥ phalam. apekṣitavidher
anapekṣitavidhānaṃ durbalam iti nyāyena phalāntarakalpanāyā durbalatvāt. ato
yathā sāmpradāyikam adhyāyānadhyāyādi svādhyāyāvighnārtham evam idam api. tad
ayam arthaḥ -- viśuddhau jñānadehau yasya sa tathoktaḥ. viśuddhaṃ ca bhagavato
jñānaṃ rāgādibhir jñānakāraṇānām adūṣitatvād, dehaś cāyonijatvād
vividhagarbhavedanāvirahāc ca. trivedī ca tasya cakṣur iti gauṇo vādaḥ,
asandigdhāviparītaspaṣṭavedārthaprakāśakatvāt. divyaṃ cātīndriyārthagocaratvāt.
bhautikaṃ hi cakṣuḥ pratyutpannārthaviṣayam. idaṃ tv anāgatādiviṣayaṃ divyam
iti. śreyasaś ca hitāhitaprāptiparihārātmano bhagavān nimittam. somārdhadhāriṇe,
somakalādhāriṇe. nama iti. yady api vigrahādipañcakaṃ devatādhikaraṇe
nirākariṣyate, tathāpyājyādistotravat pradhānakarmaṇa eva devatāstuter
evaṅkṛtāyāḥ phalam ity adoṣa iti || 1 ||
{1,2}
vidyāgurūṇām idānīṃ stutinamaskārau karoti -- abhivandyeti.
śiṣyadhīpadminīnāṃ ravīn iva vikāsakān gurūnādau vande. tato vārttikaṃ kariṣye.
teṣām eva prasādena dṛṣṭenārthatattvopadeśenādṛṣṭena ca stutinamaskārabhuvā.
gurvanugamanādayo 'pi hy ācārapramāṇakā eva. vārttikagrahaṇena ca duruktabhaṅgam
anuktavacanaṃ ca samādhatte. mīmāṃsāśabdena nyāyaśāstram idam ato
nyāyānusāreṇādhikaraṇabhaṅgādyadūṣaṇam iti darśayati. ślokapadena ca
lāghavavikāsaṃ kṣipāma iti darśayati. tataś ca sūtritaprāyam imam artham avahitā
jijñāsavo bhāvayiṣyantīti tātparyārtha iti || 2 ||
samprati
lokayātrāmādriyamāṇo ye 'tyantaparārthāḥ svopakāram agaṇayanto 'pi paropakārāya
yatante santastān pratyāha -- tad vidvāṃsa iti. asūyavo matsarāḥ tato
'nye 'nasūyava iti || 3 ||
ye
tu madhyasthā guṇadoṣanirūpaṇena doṣavantam apahāya guṇavantam upādadate, tān
prati parīkṣāviśeṣārtham arthayate -- na cātreti. (madīye prabandhe 'smin
guṇadoṣa)vati yugapad guṇadoṣau nirūpayantu bhavantaḥ. anyathā guṇānupekṣya
doṣeṣu nirūpyamāṇeṣu doṣanirbhāvanaikamanasām asanto doṣāḥ prakāśeran iti || 4
||
idānīṃ durjanān prati
sadaṇḍam āha -- kuto veti. ye vayaṃ parasthān api doṣān na mṛṣyāmaḥ, te
kathaṃ svagrantheṣu doṣānupādadīmahi. na cāsmābhir anupāttān doṣān sūrayo
grahītum arhantīti || 5 ||
{1,3}
samprati
matsarā nūnaṃ dūṣayiṣyanti mannibandhanam. atas taddoṣodbhāvanena śuśrūṣūṇām
utsāhabhaṅgo mā bhūd ity evam artham āha -- nirdoṣatveti.
prasiddhātiśayāv api mokṣasvargau prati nāstikā vivadante. vadanti ca --
sukhaduḥkhe laukike svarganarakau iti. mokṣe ca sadbhāvataḥ prabhṛti vivādaḥ.
eke hi nāsti mokṣa iti vadanti. anye punaḥ sakalaviṣayoparāgarahitaṃ
saṃvedanapravāham apavargam āhuḥ. anye taduparamam. apare
sakalavaiśeṣikātmaguṇocchedalakṣaṇaṃ niratiśayam aviṣayapariṣvaṅgajam anavasānam
ānandasandoham. apare ca pūrve ca bhrāntisamutthair nānāvikalpaiḥ
pāramārthikamokṣasvarūpam apalapanty eveti || 6 ||
api ca yadi nāma
śuśrūṣavo mannibandhane doṣānupalabhante, tathāpy aham anapavādyaḥ. na hy ahaṃ
svatantraḥ kiñcidabhidadhe. āgamānusāriṇas tu me yathāgamaṃ vartamānasya
skhalitam api daivād avarjanīyatayāpannam ity upekṣaṇīyam eva. na hi kim apy
abhimataṃ vastu nirdoṣaṃ bhavati. doṣāṃs tu samādhāya guṇā upajīvitavyā ity āha
-- āgameti. satāṃ hi mārgo 'yam āgamānusāro nāma. tad iha bahulaṃ guṇā
eva. doṣās tu kathañcit santo 'py alpatvād asatkalpā ity upekṣitavyā iti || 7 ||
kiñcāstu tāvad asmādṛśānāṃ kavipravīrāṇām āgamānusāriṇyo vācaḥ śobhanta
iti. anyasyāpi śraddadhānasya trayīmārgānusāriṇī yathākathañcidārabdhā kliṣṭā
alpasārāpi vāgvṛttiḥ śobhate. asmākaṃ tu bahusārā akleśanirmitā śobhatetarām ity
āha -- yatheti || 8 ||
{1,4} nanu
kimaṅgabhūtāyāṃ mīmāṃsāyāṃ vārttikaṃ praṇīyate, vedā eva sākṣād vyākhyāyantām
ata āha -- mīmāṃseti. vedā eva saṃśayapūrvottarapakṣakrameṇa
vyākhyāyamānā mano harantitarāṃ, na tu mantrabrāhmaṇabhāṣyaprasthānena.
mīmāṃsayaiva tu te tathāvyākhyāyanta iti tatraiva vārttikaṃ kartuṃ me tṛṣṇā
vardhata iti || 9 ||
nanu mīmāṃsāyām api cirantananibandhanāni santīti
kiṃ mudhā prayasyate. ata āha -- prāyeṇeti. lokāyataṃ nāma nāstikānāṃ
tantram. tadbhāvamāpāditā nānāpasiddhāntasaṅgraheṇa. tāmāstikapathe kartum ayaṃ
yatnaḥ kṛta iti. āśaṃsāyāṃ vartamāne 'rthe vā kto varṇanīya iti || 10 ||
ity upoddhātaḥ
sūtratātparyam idāṇīṃ darśayati --
atheti. idaṃ hi sūtraṃ dharmākhyam asya śāstrasya pratipādyatayā
viṣayabhūtaṃ prayojanaṃ vaktuṃ kṛtam. ādyam iti prayojanābhidhānasthānam iti
darśayati. yady api dharmo 'sya prayojanam iti na kaṇṭhenoktaṃ, tathāpi
jijñāsākarmabhūto dharma ity ācakṣāṇenāpuruṣārthajñānasyāniṣṭatvāt
puruṣārthībhūto dharmaḥ prayojanam iti sūcitam iti sūtram ity uktam. kṛtapadena
ca kṛtrimam idam ataḥ pramāṇāntareṇa gurukulavāsāvasānanivṛttiparam api
vyākhyāyamānaṃ na doṣam āvahatīti darśayati. nitye{1,5} hi yāvadvacanaṃ
vācanikam. pauruṣeyaṃ tu pramāṇāntarabalenānyārtham api pratibhāsamānam
anyaparatayā pratipādyata iti || 11 ||
nanu kiṃ prayojanābhidhānena.
śāstram eva praṇīyatām. prayojanābhidhānaṃ hi śāstrād bahirbhūtaṃ śāstraṃ
praṇetukāmasya na yuktam. kiñ cāsya prayojanam. prayojanaviśeṣāt śāstreṣu
śuśrūṣupravṛttir iti cet. tan na. na hi prekṣāvatāṃ puṃvacanād evam ayam artha
iti viśvāso yuktaḥ, viśeṣato hetudarśanāt. anyārtham api śāstraṃ
dharmaprayojanatayā śrotṝn pravartayitum ayam āheti śaṅkamānā nāśvaseyuḥ. ato
mandaphalaṃ prayojanavacanam ata āha -- sarvasyeti. yad
anyadalpāyāsasādhyam api kiñcit śāstraṃ laukikaṃ vaudanapākādi karma, tad apy
anuktaprayojanaṃ nādriyante. kiṃ punar mīmāṃsām iti yuktaḥ śāstrārambhe
prayojananirdeśaḥ. yat tu puṃvacanād anāśvāsa iti, tan na. āptānāptaviśeṣāt.
vakṣyati hi -- tac cet pratyayitāt iti bhāṣyakāraḥ. jaiminiś ca api vā
kāraṇāgrahaṇe prayuktāni pratīyeran (1.3.7) iti. yat tu vipralipsamāno brūta
iti. tan na. na hy asya maharṣer anṛtavacanaṃ sambhavati. na cāsya vipralambhe
prayojanaṃ kiñcid upalabhyate. yadi śrotāraḥ pravartantām iti, kim asya tair
aphale 'dharmaphale vā dharmacchalena pravartitaiḥ. pratyutādharma evāsya śiṣyān
bhrāmayato mahān doṣa āpadyeta. na ca paramadhārmiko 'dharmam ācaratīty
utprekṣitum api śakyam. na ca tantrakāras tantraprayojane bhrāmyatīti
sambhāvyate. ata evāsambhavadbhramavipralambhatvād ṛṣīṇām aṣṭakādismaraṇāni
śrutimūlānīti smṛtyadhikaraṇe vakṣyate. sarvapuruṣavacanāviśvāse[1] punas tad
api bhajyeteti[2]yuktaṃ prayojanābhidhānam iti || 12 ||
__________NOTES__________
[1] nānāśvā
[2] sū
___________________________
sarvasyaiveti kākvā[3]mīmāṃsāyāṃ
viśeṣo yo 'ntarṇītastamabhidyotayati -- mīmāṃsākhyeti. śāstrāntarāṇi
hi[4]vācyaikaviṣayanibandhanāni{1,6}vyākaraṇādīni. mīmāṃsākhyā tv iyaṃ vidyā
bahūni vidyāntarāṇi vedatadaṅgādīny upāyabhūtānyāśritā. na hy asyāstair
yathāvadavijñātair arthaḥ[5]śakyanirṇayaḥ. tadiyam upāyataḥ svarūpataś ca
pracitā śrotṝṇāṃ śravaṇecchām api kārayitum anuktaprayojanā satī na śakyeti
yuktaṃ prayojanābhidhānam iti || 13 ||
__________NOTES__________
[3] kvā yo viśeṣo 'nta (KHA)
[4] vyaktaika (KA)
[5] rthanirṇaya śakyaḥ. ta (KHA)
___________________________
api ca vidyāntarāṇy
anuktaprayojanāni niṣprayojanāni manyamānā jijñāsavo yadi nāma na jānīran
mandaśraddhayā vā pravartamānā na samyag vidyuḥ, tathāpi tebhyo
'jñātadurjñātebhyo 'narthaprāptis tāvan na sambhavati. mīmāṃsāyāṃ tv ihājñāte
durjñāte vā pūrvottarapakṣanyāyamārge vivekābhāvāt pūrvapakṣam eva siddhāntaṃ
manyamānās tadanurūpaṃ ceṣṭeran. tatra nityanaimittikayor akaraṇād
asamyakkaraṇād vā mahāntam anarthaṃ prāpnuyuḥ iti yatnenopacaritavyā mīmāṃseti
ślokadvayenāha -- vidyāntareṣv iti. nanu tathā vidyāntarānabhijñe 'pi
duṣyaty eva. tathā hi -- vyākaraṇānabhijño 'pi tāvad yajñe 'paśabdaṃ prayuñjānaḥ
pratyavaiti. śrūyate hi tasmād brāhmaṇena na mlecchitavyaṃ mleccho ha vā eṣa
yadapaśabdaḥ iti. ucyate. ko vāha na śāstrāntarānabhijñāne 'pi doṣo bhaved iti.
alpabhūyastve tu viśeṣaḥ. mīmāṃsā hi
sarvaśāstragatājñānasandehaviparyayavyudāsakṣamanyāyanibandhanātmikā.[6]tad
asyām ajñātāyāṃ na kiñcid api jñātaṃ bhavati. ato mahāntam anarthaṃ
prāpnoti.[7]ata evāha mahān doṣa iti || 14-15 ||
__________NOTES__________
[6] tasyā (KA)
[7] pnuyāt
___________________________
yataś
ca yatnenopacaritavyā mīmāṃsā, tasmād yuktaṃ sūtrakṛtāṃ svayaṃ
prayojanābhidhānam ity āha -- tasmād iti. nanu[8]tathāpi pāṇinineva{1,7}
bhāṣyakārādibhiḥ kariṣyamāṇo yatnaḥ[9]kasmān na jaimininopekṣitaḥ, ata āha
yad iti. yat tena jaimininoktaṃ tad eva bhāṣyakārādayaḥ kathaṃ nāma
vadeyur iti. itarathā svacchandāḥ ko vetti kīdṛk prayojanam abhidadhyur iti.
tathā hi vyākaraṇe sūtrakṛtopekṣitaṃ prayojanam anekadhā vyākhyātṛbhir
vikalpitam. tathā hi -- prathamaṃ sādhuśabdajñāne dharma ity abhidhāya punaḥ
śāstrapūrve prayoge 'bhyudaya ity uktam iti. satyam evaṃ, yuktaṃ tāvat
prayojanābhidhānam iti || [16] ||
__________NOTES__________
[8] nu yady evaṃ pā (KHA)
[9]
tnaḥ jaimininā kṣenopītaḥ kasmād ataḥ
___________________________
athaitena
prayojanenāsya śāstrasyāyaṃ sambandha ity api sūtrakārasya yuktaṃ vaktum.
ajñātaprayojanam ivāviditasambandham api śrotuṃ nādriyante śiṣyāḥ. tasmāt saha
prayojanena asya sambandho vācya iti codayati -- siddhārtham iti || 17 ||
pariharati -- śāstram iti. yadaivāsya śāstrasyedaṃ prayojanam ity
uktaṃ, tadaiva tayor upāyopeyalakṣaṇaḥ sambandho 'rthād ukta eva. na caivam
arthaprāptam arthaṃ sūtrakārā akṣarair nibadhnanti, asūtratvaprasaṅgād iti || 18
||
nanu yadi nāma sūtrakāreṇa prayojanād bhedena sambandho nopāttaḥ,
vyākhyātṛbhis tu vyajyatām. kathite hi vyaktaṃ sambandhe śrotāraḥ pravartante.
ata eva śāstrāntareṣv api sambandhaḥ sphuṭam[10]upadarśitaḥ. tathā hi
śiṣyapraśnānantaraṃ kaṇabhujā tantraṃ praṇītam ity arthamālāyām uktam ity āha --
siddhir iti || 19 ||
__________NOTES__________
[10]
spaṣṭam iva da (KA, KHA)
___________________________
{1,8}
avispaṣṭīkṛte tu sambandhe vyākhyātṛbhir asambaddhapralāpī sūtrakāra iti
śaṅkamānāḥ śrotāro 'saṅgatim eva śāstraprayojanayor manvīrann ity āha --
yāvad iti || 20 ||
pariharati -- iheti. evaṃ hi manyate --
tatra nāma vārttikakārāḥ kliśnanti yan na bhāṣyakāreṇoktam. iha tu
bhāṣyakāreṇaiva dharmaḥ prasiddho vā syād aprasiddho vā ity ākṣipya sambandho
vakṣyate athavārthavat ityādineti na pṛthak sambandho 'bhidhānīyaḥ
sambandhabhāṣyavivaraṇa[11]eva tu yatitavyam iti || 21 ||
__________NOTES__________
[11] ṣya e (KA)
___________________________
kaścit punar atraivam āha --
yathārvācīnā vyākhyātāro na pṛthak sambandham abhidadhati tathā bhāṣyakārasyāpi
sambandhavacanam ayuktaṃ, sūtrakāreṇaivāthaśabdaṃ
prayuñjānenādhyayanakriyānantaryalakṣaṇasya śāstrasambandhasyoktatvāt. yathā
athāto dharmaṃ vyākhyāsyāmaḥ iti śiṣyapraśnānantaraṃ śāstraṃ praṇayāma iti
kāśyapenoktam iti. taṃ pratyāha -- na cāpīti. adhyayanajñānecchākriyayor
hy ānantaryalakṣaṇaṃ sambandham athaśabdo vadati. te ca kriye
śāstrād[12]barhirbhūte. sannantasāmānyamātreṇa jijñāsāmīmāṃsayor aikyaṃ
manvānānām ayaṃ bhrama iti || 22 ||
__________NOTES__________
[12] pṛthagbhū (KHA)
___________________________
na
param anupāttaḥ sambandhaḥ, niṣprayojanaś cety āha -- yo 'pītidvayena.
kāṇāde hi tantre kriyānantaryarūpaḥ sambandho darśitaḥ. evaṃ hi tatra
bhāṣyakāreṇoktaṃ - ko dharma ityādikān śiṣyeṇodīritān pañca{1,9}
praśnānapekṣyāha -- athāto dharmaṃ vyākhyāsyāmaḥ iti.
guruparvakramātmakaś ca sambandho yathehaiva kaiścid uktaḥ brahmā maheśvaro vā
mīmāṃsāṃ prajāpataye provāca, prajāpatir indrāya, indra ādityāyetyevamādi.
parvāṇyavacchedāḥ gurūṇāṃ parvāṇi guruparvāṇi guruparvaṇāṃ kramo guruparvakrama
iti vigrahaḥ. na cātra dvividho hy ayaṃ sambandha upayujyate. na hi tasya
sambandhasya tadrūpasadasadbhāvayoḥ satoḥ śrotuḥ śāstre pravṛttinivṛttyor viśeṣa
upalabhyate śāstraviṣaye vā jñāna iti vidhiniṣedhayoḥ kārye pravṛttinivṛttī.
tābhyāṃ te lakṣayatīti || 23-24 ||
yato 'yaṃ sambandho niṣprayojanaḥ,
tasmād ye sūtravyākhyānāṅgaṃ sambandham abhidhitsanti, taiḥ sopapattikaḥ
saprayojanaś ca sambandho vācyaḥ. yathātra śābare bhāṣye kṛtam ity āha --
tasmād iti. śāstram avatāryate 'neneti akartari ca kārake saṃjñāyām (Pā
3.3.19) iti karaṇe ghañ. śāstrāvatāraś cāsau sambandhaś ceti
śāstrāvatārasambandhaḥ. sa copāyopeyalakṣaṇa ity uktam iti || 25 ||
bhāṣyam idānīm anusandhatte -- loka iti. nanu yatraiva bhāṣyaṃ
saṅgacchate sa evārtho vyākhyātum ucitaḥ. kathaṃ ṣaḍarthān sampracakṣate. ata
āha -- bhāṣyakārānusāreṇeti. etad uktaṃ bhavati sarvatra bhāṣyaṃ
saṅgacchata iti. kathaṃ punar anekārtham ekaṃ vākyam, arthaikatvena hy
ekavākyatāṃ vakṣyati arthaikatvād ekaṃ vākyam iti. ata āha --
prayuktasyeti. ayam abhiprāyaḥ -- puruṣaprayuktam idaṃ vākyam. puruṣās tu
pramāṇāntareṇārthaṃ viditvā bahvabhiprāyam apy ekaṃ vākyaṃ prayuñjānā dṛśyante.
yathā śveto dhāvati alambusānāṃ yāteti. vaidike tv ayaṃ niyama ekam ekārtham
iti. yathāśabdaṃ hi tatrārthe sampratyayaḥ, pramāṇāntarābhāvāt. tad uktaṃ -
bahvabhiprāyam apy ekaṃ puruṣās tu prayuñjate |
{1,10}iti. nanu
ca sānnidhānāt prathamasūtragatāthaśabdadūṣaṇam evāsya bhāṣyasyārtho yuktaḥ
kathaṃ sarvaśāstragatasūtravyākhyānāṅgatvam ata āha -- ādita iti. evaṃ hi
manyate -- sarvādau prayuktam idaṃ vākyam. ataḥ sūtrasamudāyasyaivedamād imaṃ
sthānam iti na sthānato viśeṣalābhaḥ. pratyuta sūtreṣv iti
bahuvacanasāmrthyasvarūpaliṅgānurodhena sarvasūtraviṣayatvam eva spaṣṭaṃ
prakāśata iti. nanu tatra loke 'yam athaśabda ityādibhāṣyaikavākyatāpannasya
bhāṣyasyāthaśabdadūṣaṇārthatvam eva spaṣṭaṃ[13]prakāśate. na hy anyathā tad
ekavākyatopapadyate. ata āha -- pṛthag iti. yatnagauravaṃ prasajyetety
evam antasya tatretyādikāt pṛthakkṛ[14]tasya pañca vyākhyāvikalpā bhavanti.
tadekavākyatāpannasyāthaśabdadūṣaṇam evārtha iti || 26 ||
__________NOTES__________
[13] ṣṭam avagamyate
[14] gbhū
___________________________
ṣaḍarthān idānīṃ
sukhagrahaṇārtham uddiśati -- sarvavyākhyeti. te ca yathāsvam avasare
vakṣyanta iti || 27 ||
sarvavyākhyāṃ tāvad vivṛṇoti --
sādhāraṇīti. bhāṣyakāreṇa hi dvidhā sūtravyākhyā kṛtā. ekā sarvārthā
yeyaṃ loka ityādikā. pratisūtragatā[15]tu viśiṣṭā. samāsavyāsābhyāṃ hi viduṣām
arthāv adhāraṇam iṣṭim iti || 28 ||
__________NOTES__________
[15] gocarā tu (KHA)
___________________________
atra bhāṣyakāreṇa loke yeṣv artheṣu
prasiddhāni padāni tāni sati sambhave tadarthāny eva sūtreṣv ity avagantavyam
iti pravṛttir upadarśitā. tathā nādhyāhārādibhir ityādinā nivṛttiḥ. tad iha
pravṛttinivṛttī tāvat svarūpato darśite. pravṛttipurassarī ca nivṛttiḥ. tathā
prasiddhāni padānīti{1,11}padāny agre 'bhidhāya tadarthāny eva sūtreṣv iti
paścāt sūtrāṇi darśitāni. tad iha sarvatra vārttikakāraḥ padavinyāsaviśeṣeṇa
tātparyam āha -- pravṛttir iti. pravṛttinivṛttī śabdau prayuñjāno
dvidhaiva pravṛttinivṛttibhyāṃ sūtrāṇi pravartanta iti bhāṣyakṛtoktam iti
darśayati. tayoś ca kramaviśeṣeṇa bhāṣyakārasyāpi pravṛttipūrvikā nivṛttir
vyutpādyeti darśayati. tathā padasūtrayoḥ paurvāparyavivakṣayā bhāṣyakārasyāpi
padārthapūrvako vākyārtho 'bhimata iti[16]sūcayati. tad ayam arthaḥ -- yeyaṃ
prasiddhārthagrahaṇaṃ kartavyam iti pravṛttiḥ, sā teṣu padeṣu prasiddhārtho
grahītavya iti yāvat. yā ca vākyadoṣāṇām adhyāhārādīnā nivṛttiḥ, sā sūtreṣu
naiṣām adhyāhārādibhir arthava[17]rṇanaṃ kāryam iti. atra bhāṣyaṃ sati sambhava
iti. tasyārtham āha -- vedavākyāviruddheṣv iti. vedavākyāviruddheṣu
padeṣu sūtreṣu ca prasiddhārthagrahaṇapravṛttir adhyāhārādinivṛttiś ca, na tu
sarveṣu viruddheṣv api keṣucit padeṣu sūtreṣu ca. tatra viparīte
pravṛttinivṛttī. tad idaṃ sati sambhava ity anenoktam.
evaṃ[18]vedāvirodhasambhave kāryam idaṃ nānyatheti || 29 ||
__________NOTES__________
[16] darśaya
[17] rthopava
[18] sati ve (KHA)
___________________________
nanu
yuktaṃ tāvat padeṣu pravṛttir iti. kathaṃ sūtrasaṃśrayā nivṛttiḥ yāvatā padāny
eva tu pradhānatayā prakṛtāni eṣām iti sarvanāmnā parāmarśam arhanti.
pradhānagocaratayā vyutpatteḥ. na hy eṣa daṇḍa iṣṭakākūṭe tiṣṭhati praharānenety
ukte iṣṭakākūṭeneti gamyate, api tarhi daṇḍeneti.
daṇḍaviśeṣaṇatayopāttatvādiṣṭakākūṭasya. tadvad ihāpi padaviśeṣāni sūtrāṇi na
parāmarśārhāṇīti. ata āha -- adhyāhārasyeti. ayam arthaḥ --
yatrādhyāhārādayaḥ prasajanti tatraiva niṣedham arhanti, prāptipūrvakatvāt prati
ṣedhasya. na ceha tau padeṣu sambhavataḥ. adhyāhāro nāma
nyūnavākyapūraṇasamarthādhikapadāharaṇātmakaḥ. sa ca na padeṣu sambhavati,
apabhraṃśatvena nyūnapadaprayogāsambhavāt. vyatyāso hi vyavahitakalpanā. sā
cānyatra sthitasyānyatra sañcāraḥ. na cāsau
niyatapaurvāparyaprakṛtipratyayātmake pade sambhavati, padanāśaprasaṅgāt. ataḥ
sūtrāṇy eva sambhavadadhyāhārādikāni{1,12}eṣām iti sarvanāmnā parāmarśam
arhanti. nanu vipariṇāmaguṇakalpane padadharmāv eva. pade hi prakṛtiḥ pratyayo
vā vipariṇamati. yathā -- pratigṛhṇīyād iti pratigrāhayed iti bhavati.
viprakarṣa iti ca viprakarṣād iti bhavati. guṇakalpanāpi padagocarā. sā
yathautpattikādipadeṣu vakṣyate. vākyeṣu tu nānayoḥ sambhavaḥ. na hi
padasamudāyo vipariṇamati. na ca gauṇo bhavati. ato na padasūtrayoḥ kaścid
viśeṣaḥ. ucyate -- vākyaṃ hi nāma na padebhyo vyatiriktam anyad eva kim api
tattvam. api tarhi padāny evaikakāryapariṣvaṅgasamāsāditasamanvayāni. tad iha
yuktaṃ yat padadharmo 'py anvetīti. ataḥ prasajataḥ padadvāreṇa vākyeṣu
vipariṇāmaguṇakalpane iti pratiṣedhādhāratvopapattiḥ. vākyadharmayos tu
padamātre na kathañcit prasaktir iti na tanniṣedho yuktaḥ. tasmād yuktam
adhyāhārādiniṣedhārtham eṣām iti sarvanāmnā sūtrāṇām abhidhānam iti || 30 ||
atra
bhāṣyakāreṇa sarvavyākhyāprayojanam abhidadhatoktam evaṃ vedavākyānyevaibhir
vicāryante iti. tasyārthaḥ -- sādhāraṇavyākhyayaiva sūtrāṇāṃ vyākhyātatvān na
punas tāni vyākhyeyāni. vedavākyāny eva taiḥ parijñātārthair vyākhātavyānīti.
tad ayuktam. uktaṃ hi --
sādhāraṇī viśiṣṭā ca sūtravyākhyā dvidhā kṛtā |
iti. ato viśiṣṭavyākhyayāpi sūtrāṇāṃ spṛśyamānatvāt kathaṃ vedavākyāny
evetyavadhāraṇopapattir ity ata āha -- evaśabda iti.
yatnagauravaparihārārtho hi viśeṣavyākhyāpratyādeśaḥ. gauravaṃ ca
padacchedādiprapañcena tārkikavat kriyamāṇāyāṃ vyākhyāyām āpadyate. na ceha
tathā kariṣyate. ato 'lpasya viśeṣasya sūtragatasya vācyatvād avadhāraṇaṃ kṛtam
ity adoṣa iti. aparam api itarathā yatnagauravaṃ prasajyeteti bhāṣyam. tasyāyam
arthaḥ -- vedavākyāny eva tāvad vyākhyeyāni. yadi tv idaṃ vyākhyānaṃ
vedasūtrobhayagocaratayā varṇyate, tato yatnagauravam āpadyata iti. tadāha --
asyeti. bhāṣyaṃ vyācakṣāṇo vyākhyeyā ity ataḥ prakṛtaṃ vyākhyānam
asyeti{1,13}parāmṛśati. yadīha vedāś ca sūtrāṇi ca vyākhyāyante, tato
vyākhyānāvṛttau yatnagauravaṃ prasajyeta. dravyabhede 'pi hi kriyāvṛttir dṛṣṭā
yathāṣṭakṛtvo brāhmaṇā bhuktavanta iti. atra codayati --
prasiddheti.[19]svataḥsiddham eva hy avirodhe prasiddhārthagrahaṇam
adhyāhārādivarjanaṃ ca kim anenokteneti. pariharati -- na doṣa iti. na hi
vedavadaprāpta[20]viṣayaṃ bhāṣyam iti || 31||
__________NOTES__________
[19] svarasasi
[20] ptārthavi
___________________________
tathāpy anuktasujñānasyārthasya
punarvacanaṃ prayojanāpekṣam iva dṛśyata iti manvānaṃ[21]prati prayojanam āha --
vyākhyāṅgatveti. yo nāma tantrāntare 'dhyāhārādi svaparibhāṣā vā
guṇavṛddhyādikā dṛṣṭety atrāpi[22]tat prayojayati tasya kṛte śāstrasvarūpam
anena nirūpyate, adhyāhārādivarjitam eva vyākhyānaṃ mīmāṃsāyām upapannam iti ||
32 ||
__________NOTES__________
[21] naḥ prayo
[22] pi
tāḥ pra
___________________________
yasya tu mandaphalatvād
evam apy aparitoṣaḥ, taṃ pratyanyathā varṇayati -- vṛttyantareṣv iti.
keṣāñcid dhi bhavadāsādīnāṃ vṛttyantareṣu śabdānām alaukiko 'rtha upavarṇitaḥ.
te 'nena bhāṣyeṇopālabhyante. yāvad dhi pūrvagranthadoṣodbhāvanena
svagranthaguṇavattākhyāpanena vā viśeṣo na pradarśyate,[23]tāvan na śrotāraḥ
śrotum ādriyeran. atyuta pūrvagranthān evāyam alpāntaraṃ corayatīti vadadbhir
asūyakaiḥ śuśrūṣūṇām utsāhabhaṅgo yujyeta. ataḥ prayojanavān eva paropālambha
iti || 33 ||
__________NOTES__________
[23] darśitaḥ tā (KHA)
___________________________
kva
punarbhavadāsenālaukikārthagrahaṇaṃ kṛtaṃ yad evam upālabhyate. ata āha --
athāta iti. śabdārthāv iha lokyate iti vṛddhavyavahāro lokaḥ. tatra
pṛthakpadatvam evāthātaś śabdayor dṛṣṭam. yathā -- bhuktavānayam atha
vrajatīti.{1,14}na bhuktavānato na vrajatīti. na tv anayor ānantaryamātre
dṛṣṭacaraḥ saṃsargaḥ. yo 'pi ca athātaḥ śeṣalakṣaṇam (JaiSū 3.1.1) athāto 'gnim
agniṣṭomenānuyajatīti saṃsargaḥ, tatrāpi kevalātaś[24]śabdavedanīyam
evānantaryam. bhavadāsena coktam --
__________NOTES__________
[24] lāthātaḥ śa
___________________________
athāta ity ayaṃ śabda ānantarye
prayujyate[25]|
__________NOTES__________
[25] vartate
___________________________
iti. tenāsya padasamudāyasya
tādarthyaṃ narte paribhāṣādibhiḥ[26]sidhyatīti. ādiśabdena paraiḥ saṅgānaṃ
lakṣaṇāṃ cāheti || 34 ||
__________NOTES__________
[26] ṣāṃ
si
___________________________
atredānīṃ bhāṣyaṃ yojayati --
prasiddheti. bhavadāsena hy ataś śabdasya hetvarthatvaṃ prasiddham
apalapitam. aprasiddhānantaryagocaratvaṃ ca kalpitam. idaṃ ca
sati[27]prasiddhārthasambhave na vṛttikāreṇa kāryam iti loka
ityādigranthenoktam. sambhavati cātra prasiddhārthagrahaṇam. na hy atra
pāṇinineva jaimininā vṛddhirādaic (Pā 1.1.1) itivat svasaṃjñā praṇītā. tad idaṃ
sati sambhava ity anenoktam iti veditavyam. kiṃ hi prasiddhenāparāddhaṃ yat[28]
svarasasiddhamullaṅghyāprasiddho 'rthaḥ kalpyata iti || 35 ||
__________NOTES__________
[27] ti si (KHA)
[28] yad uktaṃ
sva (KA)
___________________________
api caivaṃ
satyaprasiddhakalpiteṣu sūtrapadārtheṣu vyākhyāyamāneṣu punaś ca vedavākyeṣu
yatnagauravaṃ prasajyata iti itarathetyādikenoktam ity āha -- sūtrārthe
kliśyata iti. svamanīṣākalpiteṣu sūtrapadārtheṣu vyākhyāyamāneṣu punaś ca
vedavākyeṣu vaktur granthakārasya granthasandarbhapraṇayanena vyākhyātuś ca
tadvyākhyānena śrotuś ca mahato granthasya śravaṇadhāraṇābhyāṃ mahān yatna
āpadyata iti || 36 ||
yas tu manyate -- guṇavattaragranthanirmāṇe
śravaṇād eva śrotāraḥ[29]śrotum{1,15}ādriyante kiṃ guṇagaṇahāriṇā daurjanyeneti,
taṃ pratyarthāntaram avatārayati -- na vyākhyāsyatīti. eṣa hi bhāṣyakāraḥ
sūtroccāraṇānantaraṃ vedavākyāny udāhṛtya
saṃśayapūrvottarapakṣavibhāgenārthanirṇaye yatnaṃ kariṣyati, na
sūtrāvayavavivaraṇādaram. tatra śrotṝṇām āśaṅkā jāyeta kiṃ svid ayam ajñatayā
sūtrāṇy upekṣitavān, āhosvid anarthakatvād, uta prasiddhatvād iti. tad ayam
akuśalo bhāṣyakāraḥ yat sūtreṣu bhāṣyaṃ kartum abhipravṛttas tāny upekṣitavān
iti. imaṃ doṣaṃ vyākhyāpratyākhyānena pariharati. na vayam anabhijñāḥ, na
caitāni sūtrāṇy anarthakāni, codanārthaparatantratvān na vyākhyeyānīty
upekṣitānīti || 37 ||
__________NOTES__________
[29] raḥ
prapatsyanti kiṃ (KHA)
___________________________
kiṃ punaś
codanārthaparatantratve kāraṇam ata āha -- prayāsa iti. kiṃ punaḥ sūtreṣu
na prayasyate. ata āha -- phalavattveti tavyontena. phalavanti hi vedavākyāni,
phalavatkratupramitipratyāsatteḥ. aphalāni sūtrāṇi, teṣām anāsatteḥ. ata eva ca
sūtraiḥ karaṇabhūtaiś codanārtha evopetavyaḥ, na punar upāyabhūtāni sūtrāṇy
upekṣitavyāni. tad idaṃ vedavākyāny evaibhir[30]iti. bhāṣyakāreṇoktam iti
veditavyam. iha hi vedavākyānāṃ prādhānyam upadiśati yat pradhānavibhaktyā
saṃyujya nirdiśati vicāryanta iti. sūtrāṇi karaṇavibhaktyā tṛtīyayaibhir iti.
nanu mā nāma sākṣādaphalatvāt kevalāni sūtrāṇi vyākhyāyantām. ubhayaṃ tu
vyākhyāyatāṃ sūtrāṇi ca taiś ca vedavākyānīty ata āha -- nobhayam iti.
ubhayavyākhyāyāṃ mudhā yatnagauravam āpadyata iti. idaṃ tu
itarathetyādikenotatam iti veditavyam. nanu satyaṃ yatnagauravam. na tu mudhā.
na hy avyākhyātaḥ sūtrārtho jñāyate.
na ca tadanabhijño vedārthaṃ jñātum
īṣṭe, tadupāyatvāt tasya. ata āha -- padārthānām iti. evaṃ hi manyate --
satyaṃ vedārthajñānopāyabhūtāni sūtrāṇi.{1,16} na tu tāny
avyākhyātadurjñātārthāni.[31]padārthās tāvat lokaprasiddhā eva. tatprasiddhyaiva
ca tatpūrvako vākyārtho 'pi prasiddha eveti na kiñcid vyākhyeyam avaśiṣyata iti
|| 38-39 ||
__________NOTES__________
[30] bhir vicāryante
iti draṣṭavyam. iha (KHA)
[31] nāni
___________________________
atra ca pakṣe bhāṣyaṃ
saṅgacchatetarām ity āha -- evaṃśabdādika iti. sarvavyākhyāyāṃ hi
viśeṣavyākhyāyā alpatvād asattvam upacaritam. iha tu sarvathaiva sūtravyākhyā
pratyākhyāyate ity avadhāraṇayatnagauravaparihārayor ubhayor upapattir iti.
pakṣāntarābhidhitsayedānīm imam api pakṣaṃ dūṣayati -- padacchedādīti. yataḥ
padacchedādi na karoti, tasmān nāyam abhinavo bhāṣyakāraḥ sūtrārthaṃ vijānīta
iti bhavadāsatantropajīvibhir evaitat pratyākhyāpitaṃ bubhutsujanotsāham
apahantum iti || 40 || paramārthatas tu sūtrāṇāṃ tātparyaṃ bravīty eva
nyūnādhikādipratyavekṣaṇaṃ ca tatra tatra karoty evety āha -- bravīty
eveti. kva punaratiriktādīkṣate ata āha -- nanv aśaktam iti.
codanāsūtra eva tāvat nanv aśaktam idaṃ sūtram imāv arthāv abhivadituṃ
codanālakṣaṇo dharmo nendriyādilakṣaṇaḥ, arthaś ca dharmo nānartha iti.
ubhayavivakṣāyāṃ vākyabheda āpadyate iti paricodya tat tu vaidikeṣu, na sūtreṣv
iti parihariṣyati. tathā yajur lakṣaṇānantaraṃ kiyad ekaṃ yajur iti
yajuḥparimāṇajñāpanārtham uktam arthaikatvād ekaṃ vākyaṃ sākāṅkṣaṃ ced vibhāge
syāt (Jai 2.1.46) iti. asyārthaḥ -- yāvanti padāny ekaprayojanāni
pravibhajyamānāni sākāṅkṣāṇi ca, tāvanty ekaṃ vākyam iti. udāharaṇaṃ tu devasya
tvā savituḥ prasava iti mantraḥ. atra hi
sakalasavitrādiviśeṣaṇaviśiṣṭaikapradhānabhūtanirvāpaprakāśanaṃ prayojanam.
sarvāṇi ca devasya tv etyādīni[32]nirvapāmīty[33]ato vibhaktāni santi
sākāṅkṣāṇīti devasya tvety upakramya nirvapāmītyantam ekaṃ vākyam iti
sthite{1,17} avayavaprayojanābhidhitsayā bhāṣyakāreṇa pṛṣṭam atha kim artham
ubhayaṃ sūtritam ayam arthaikatvād ekaṃ vākyam iti vibhāge sākāṅkṣam
iti[34]ceti. tatra prayojanam uktam. bhavati hi kiñcidekārthaṃ na tu vibhāge
sākāṅkṣam. yathā -- bhago vāṃ vibhajatu. pūṣā vāṃ vibhajatu. aryamā vāṃ
vibhajatu ityādi. atra hy ekavibhāgam abhivadantaḥ sarve ekārthāḥ santo 'pi
nānāvākyatvaṃ pratipannāḥ. asati tu vibhāge sākāṅkṣam iti viśeṣaṇe
ekārthatāmātreṇaiva sarveṣām aikamantryam āpadyate iti. tathā vibhāge sākāṅkṣam
ity etāvatyucyamāne syonaṃ te sadanaṃ karomi. ghṛtasya dhārayā suśevaṃ
kalpayāmīti, tasmin sīdāmṛte pratitiṣṭha. vrīhīṇāṃ medha sumanasyamānaḥ ity
anayor ekavākyatā vibhāge sākāṅkṣatvād āpadyate. tasmin sīdeti vibhaktaṃ[35]sat
sākāṅkṣaṃ tadvṛttasya pūrvaprakṛtaparāmarśātmanas tena vinānupapatteḥ. saty api
ca vibhaktasākāṅkṣatve prayojanabhedād vākyabhedaḥ. dve hi tatra prayojane.
pūrvasya sadanakaraṇam uttarasya puroḍāśapratiṣṭhāpanam. evam ubhayoḥ prayojanam
uktvānta upasaṃhṛtaṃ tasmāt samyak sūtritam iti. tathā viśaye prāyadarśanāt (Jai
2.3.16) iti sūtram. tatrodāharaṇāparijñānād agamakaṃ sūtram ity uktam. iha[36]hi
saṃśaye prāyadarśanaṃ hetur nirdiśyate. tatra na vidmaḥ kaḥ saṃśayaḥ, kutra vā
saṃśayaḥ, kasyāṃ[37]pratijñāyāṃ[38]prāyadarśanaṃ hetur ity evam ākṣipya
vṛttikāramatena samāhitam. vṛttikāreṇa hi vatsam ālabheta vatsanikāntā hi
paśavaḥ ity udāhṛtya vicāritaṃ[39]kiṃ yāgacodaneyam utālambhamātraṃ
vatsasaṃskāra iti. tad iha mandāśaṅkānirākaraṇārthaṃ sāmānyatodṛṣṭena
pūrvapakṣitam. ālabhatiḥ kila prāṇidravyasaṃyukto yāgasaṅgato dṛṣṭaḥ, yathā yo
dīkṣito yadagnīṣomīyaṃ paśum ālabhata iti. tad ayam api prāṇidravyasaṃyogād
yajimān iti bhavati mandāśaṅkā. tām apanetum idam uktaṃ viśaye prāyadarśanād
iti. asyārthaḥ -- vatsasaṃskāraiḥ samabhivyāhṛto 'yam ālabhatiḥ. tad ayam api
sāhacaryād vatsasaṃskāra eveti bhavati matiḥ. yathā agryaprāye likhito 'grya
iti. nanu liṅgam idam. liṅgaṃ ca pramāṇaprāptam[40]abhidyotayati, na tu
prāpayati. tat kutaḥ prāptasyedaṃ liṅgam iti vaktavyam. ucyate. na tāvad iha
somena{1,18}yajetetivad yāgaḥ pratyakṣaḥ. na ca daikṣapaśvādivad anumīyate.
tatra hi dravyadevatāsambandhānyathānupapattir yāgāvagame hetuḥ. iha tu na
dravyaṃ devatāsaṃyuktam upalabhāmahe, dravyamātraśruteḥ. ato dṛṣṭārtha evāyaṃ
vatsasaṃskāra ālambhaḥ. sa hy ālabhyamāno gāṃ prastāvayiṣyatīti
bahvevañjātīyakaṃ bhāṣyakāreṇa vyākhyātam ity ūhanīyam. ataḥ
sūtravyākhyāpratyākhyāne sakalam evamādi bhāṣyakārasya viruddham āpadyata iti.
yat tu pratyākhyāne kāraṇam uktam upāyabhūtāni vedārthajñāne sūtrāṇi, ataḥ kim
ebhir vyākhyātaiḥ, upeya eva tu vedārtha ebhiḥ karaṇabhūtair vyākhyātavya iti.
tad dūṣayati -- na ceti. yata eva ca tāny upāyabhūtāni, ata eva sutarāṃ
vyākhyeyāni. na hy upāyānabhijña upeyam avadhārayutum alam. nanu ca tāny api
vyākhyāyamānāni sādhyāni bhaveyuḥ. na cāsiddham asiddhenaiva sādhyate. ucyate.
asiddham api sādhanam anyasādhitaṃ kārye vyāpāryate, yathā dravyadevatopapādito
yāgaḥ phalabhāvanāyāṃ, yathā cānyatarāsiddhāni sādhanāni
sādhanāntarasiddhāni[41]sādhyaṃ sādhayanty eveti || 41-42 ||
__________NOTES__________
[32] tyevamādī
[33] tyāntāni
vibhajyamānāni sa (KHA)
[34] ti atra
[35] ktaṃ sarvaṃ sā (KHA)
[36]
daṃ (KA)
[37] syāṃ ca pra (KHA)
[38] yāṃ he
[39] rayiṣyate kiṃ (KA)
[40] māṇāntareṇaprāptārtham a (KHA)
[41] sādhitāni
___________________________
satyam upāyānabhijñasyopeyāvadhāraṇā nāsti. upāyāntarād eva tu viditavedārthasya
kiṃ sūtravyākhyayā. ata āha -- nānyata iti. ye hy anyata eva
viditavedārthās teṣām arthe naitāni sūtrāṇi jaimininā praṇītāni, bhāṣyakāreṇa ca
vyākhyātāni. anyato 'nabhijñāṃs tu prati sūtrāṇi praṇītāni bhāṣyakāreṇa ca
vyākhyātāni. na ca te 'vyākhyātam eva sūtrārtham unnayanti. na
cānirṇītasūtrārthā vedārtham avadhārayantīti yuktas tadartho vyākhyāprayāsa iti
|| 42cd ||
yad uktaṃ[42]padārthānāṃ prasiddhatvāt iti, tannirācaṣṭe --
pratyākhyānasyeti. prasiddhapadārthakatvaṃ hi vedavākyānām apy
avyākhyeyatvam āpādayati.{1,19}teṣv api hi lokaprasiddhāny eva padāni padārthāś
ca. vakṣyati hi ya eva laukikāḥ śabdās ta eva vaikikās ta eva teṣām arthaḥ iti.
tad idam uktaṃ tulyārthatvād iti. tulyā hi lokavedasūtreṣv api padārthā iti ||
43 ||
__________NOTES__________
[42] d apy uktaṃ (KHA)
___________________________
athaivam ucyate -- yad api
vedavākyeṣu prasiddhā eva padārthāḥ, tathāpi vākyārtheṣu
vacanavyaktiviśeṣānavadhāraṇād yathāyathaṃ saṃśayāḥ samupanipatantīti
tannirāsāya tatra vyākhyānaṃ pravartata iti, tat sūtreṣv api samānam iti
tadvyākhyāpratyākhyānam ayuktam ity āha -- vākyārtha iti || 44 ||
api cāyaṃ bhāṣyakāraḥ sūtravyākhyāṃ pratyācakṣāṇaḥ spaṣṭam eva na
vyākhyeyānītyācakṣīta, etāvataiva pratyākhyāne sidhyati yad ayam
adhyāhārādidoṣaduṣṭavyākhyāniṣedhaṃ karoti, tad avagamyate doṣāpetā tu
vyākhyānenana nivāryata ity āha -- na vyākhyātavyam iti || 45 ||
tad evam asya
pratyākhyānapakṣasya[43]dṛṣṭavyākhyāviruddhatvāt, pūrvayoś ca
sarvavyākhyopālambhayoḥ phalgutvād anatiprayojanatvād, madhyamasyopālambhasya
viśeṣato daurjanyāpādanād, nyāyābhāsaprāptavedavākyānyathākaraṇanirākaraṇena
mahāphalā anuktadurjñānā ca parisaṃkhyaivāsya bhāṣyasyārtha ity āha --
asyeti || 46 ||
__________NOTES__________
[43] du (KA)
___________________________
parisaṃkhyāviṣayaṃ tāvad āha -- vaidikam ity arthe'ntena.
vedavākyavyākhyānārthāni hi sūtrāṇi. tad imāni prāyeṇa yathāśrutagṛhītāny
api vedavākyārthanirṇayasamarthanyāyakalāpaṃ samarpayanty eva. kvacid eva teṣāṃ
pratīghāto{1,20}bhavati. tad yatra vedasūtrayor yathāśrutagṛhītayoḥ
parasparavirodho bhavati tadviṣayā parisaṃkhyeti. evam avagate viṣaye svarūpam
āha -- tatretineyamantena. virodhaviṣaye 'pi hi svarasato
yathāśrutagṛhītasūtragrahaṇaṃ prasaktamanayā vāryate. yad idaṃ
prasiddhārthagrahaṇamadhyāhārādivarjanaṃ ca tad vedāvirodhe.[44]virodhe tu
sūtramadhyāhārādibhir vyākhyeyaṃ, vaidikam eva vākyaṃ yathāśrutaṃ neyam itīdam
atropadiśyata iti. atha kiṃ sarvadaiva vedavākyaṃ yathāśrutaṃ neyaṃ, nety āha --
virodha iti. yatra hi vedavākyayor evānyonyaṃ virodho bhavati, tatra
tayor ekamadhyāhārādibhir nīyata eva. yathopakramāvagatadātṛśrutivirodhād
upasaṃhārasthā pratigṛhītṛśrutiḥ dātṛgocarā darśitā. evaṃ hy uktaṃ yāvato 'śvān
pratigṛhṇīyād[45]iti pratigrāhayed iti. idaṃ tu vipariṇāmodāharaṇam.
adhyāhārādayas tu vedavākye vistarabhayān na prapañcitā iti || 47-48 ||
__________NOTES__________
[44] dhe. vedavi (KHA)
[45] t
pra (KA)
___________________________
nanu cobhayatra prāptau
parisaṃkhyā bhavati. yathoktaṃ -
tatra cānyatraṃ ca prāptau
parisaṃkhyeti kīryate
iti. na ceha virodhāvirodhayor ubhayor api
yathāśrutasūtragrahaṇaṃ prasaktam. na hi jātu pradhānān anuguṇaṃ guṇaṃ
yathārtham upādāya pradhānam anyathā nīyata iti sambhavati. api ca nityaṃ
vedavākyam anityaṃ sūtram. ato 'pi ca nāsya tena saha spardhā yuktā. tena
vedavirodhe yathāśrutasūtragrahaṇaṃ na prasaktam[46]iti kiṃ tannivṛttyarthayā
parisaṅkhyayety ata āha -- yatheti. evaṃ hi manyate -- satyam ayaṃ nyāyaḥ
yadvedavirodhe sūtram anyathā kriyata iti.[47]nyāyābhāsena tu bhrāmyataḥ prati
bhāṣyakāro loka ityādibhāṣyeṇa parisañcaṣṭe. evaṃ hi bhrāntāḥ śrotāro{1,21}
manvīran -- na sūtraiḥ saha vedavākyānāṃ kaścid viśeṣaḥ. yathā hi vedo dharme
pramāṇam, evaṃ vedārthanirṇayo 'pi narte sūtrebhyaḥ sidhyatīti nāsmān prati
vedasūtrayoḥ kaścid viśeṣa iti. na ca vedasūtravākyānām[48]anyaḥ svagato
viśeṣaḥ. laukikās tāvat padapadārthā ubhayatra tulyāḥ, vākyam apy
ākāṅkṣitayogyasannihitapadasamanvayātmakam ubhayaṃ vaidikaṃ jaiminīyaṃ ca. na hi
tayor anyatarad apy adhyāhārādikam apekṣate. tad etad āha --
vākyasāmarthyeti || 49-50 ||
__________NOTES__________
[46] m eveti (KHA)
[47] ti nānyā
(KA)
[48] trāṇām a
___________________________
nanu na
viruddhārtham ubhayaṃ sambhāvayituṃ śakyate. ato 'nyataradanyāyyam iti sthite,
guṇatvāt sūtram anyathā kāryam iti prāguktam ata āha -- asambhavād iti.
vicitrāśayā hi jijñāsavaḥ. atas te kadācit pradhānaguṇagocaraṃ[49]balābalaṃ
jānanto vedānurodhena sūtram anyathā nayanti. kadācid udbhūtācāryagauravā evam
ālocayanti -- kathaṃ hi nyāyasahasravijjaiminir asmadādigocarām anupapattiṃ
nākalayatīti sambhāvayāmaḥ, yayaiva tu tena vyākhyātaṃ tathaiva[50]śrutyartho
yuktaḥ. anyathaikaśrutyanurodhena bahuśrutivināśa evāpadyata iti. tad
evamālocanābhedād vikalpa iti || 51 ||
__________NOTES__________
[49] rāṃ balābalagatiṃ jā
[50]
vārthaḥ śruter yuktaḥ
___________________________
athavā
samasāmarthyayor ubhayor vikalpo bhavati. iha punarvedārthanirūpaṇāvasthāyāṃ
sūtrāṇi prathamam upanipatanti. tāny anupajātavirodhīni tāvad yathāśrutagrāhyāṇy
āpatanti. taiś ca prāthamyenāvaruddhabuddhiḥ śrotā jaghanyasthānopanipātinīm eva
codanāṃ bādheta. mukhyānurodhena hi jaghanyabādho vakṣyate mukhyaṃ vā
pūrvacodanāl lokavat (Jai 12.2.23) iti. tadāha -- prāthamyeneti. nyāyyām
iti parisaṃkhyāyāḥ prayojanaṃ sūcayati. asatyāṃ hi parisaṅkhyāyāṃ nyāyābhāsena
nyāyya[51]codanābādhaḥ prasajyeta. kathaṃ punarnyāyyā codanā. ucyate.
guṇabhūtāni sūtrāṇi pradhānabhūtāni{1,22}vedavākyāni, tadvyākhyānā[52]rthāni hi
tāni. na ca guṇānurodhena pradhānam anyathākartum ucitam. pradhānam aviguṇaṃ
kathaṃ nirvartyeteti hi guṇāḥ kriyante. pradhānavaiguṇye tu kiṃ guṇaiḥ. ata eva
vakṣyati aṅgaguṇavirodhe ca tādarthyāt (Jai 12.2.25) iti. eṣa ca nyāyaḥ pūrvasya
mukhyānugrahanyāyasyāpavādakaḥ. ata eva mukhyadīkṣākālabādhaḥ
pradhānakālānurodhena darśitaḥ. uktaṃ hi parvaṇi dīkṣā parvaṇi sutyeti. ataḥ
sūktaṃ nyāyyām iti || 52 ||
__________NOTES__________
[51] ya
(KHA)
[52] ni hi (KA)
___________________________
evaṃ vikalpaniyamābhyām ubhayatraprāptyā parisaṃkhyāṃ prasādhyātraiva bhāṣyaṃ
yojayati - teneti. vedāvirodhagrahaṇam upalakṣaṇārthaṃ nyāyāvirodham apy
upalakṣayati. tad ayam arthaḥ -- yad idaṃ prasiddhārthagrahaṇam
adhyāhārādivarjanaṃ ca, taducitaprāptam anūdya satyavirodhasambhava iti
vidhīyata iti. nanu cātrāpi pakṣe trayo doṣāḥ prāpnuvanti. tathā hi -- sati
sambhava iti vidhimukhena pravartamānasya nāsatītyanya[53]niṣedhārthatā
vaktavyā. tatra svārthahānir asvārthakalpanācāpadyate. tathā virodhāvirodhayor
ubhayor api yathāśrutasūtragrahaṇaṃ prāptaṃ, tad bādhyate. tatra prāptabādhaḥ.
ataḥ kena viśeṣeṇeyaṃ parisaṃkhā prastuteti. ucyate. yadi sati cāsati ca virodhe
yathāśrutasūtragrahaṇaṃ kāryam iti sāmānyavacanam abhaviṣyat, tato doṣatrayaṃ
paryahariṣyat. yadā tu nyāyābhāsena sāmānyavacanaṃ kalpayitum abhipravṛttaḥ sati
sambhava iti pratyakṣopadeśaṃ paśyati, tadā sāmānyavacanam alabdhātmakam eveti
na prāptabādhādidoṣatrayaprasaṅgaḥ. aprāptavidhir eva tadā sati sambhava iti.
vināpi vidhinā prāpsyataḥ kiṃ vidhineti prayojanālocanāyām anyanivṛttiḥ phalaṃ
vijñāyate. paramārthatas tu aprāptavidhir evāyam. yathā raśanāmantre vakṣyati --
__________NOTES__________
[53] sya (KHA)
___________________________
aprāptavidhir evāyam ato mantrasya niścayaḥ[54]|
__________NOTES__________
[54] yaḥ | i
___________________________
parisaṃkhyā phalenoktā
iti. tad idaṃ vidhīyate[55]'rtha ity anenoktam
iti veditavyam iti || 53 ||
__________NOTES__________
[55] ta
i (KA)
___________________________
{1,23}
idānīṃ virodhaviṣaye 'dhyāhārādikalpanāṃ sūtreṣūdāharaṇair darśayiṣyann
adhyāhārodāharaṇaṃ tāvad āha -- śeṣabhājām iti. vakṣyati hi jaiminiḥ api
vā śeṣabhājāṃ syāt (Jai 6.4.3) iti.[56]atra hi śeṣakāryāṇīḍāprāśitrādīny
udāhṛtya vicārayiṣyate -- yadyeṣām arthena gṛhītasya haviṣo daivād apacāro
bhavati, kiṃ tadā havirantaram āgamayitavyaṃ,[57]śeṣād vāvadeyaṃ, karmalopo
veti.[58]tatroktam api vā śeṣabhājā syād iti. na cānena pūrvapakṣo gṛhyate, api
vāśabdasambandhāt. na ca siddhāntaḥ, pūrvapakṣābhāvāt.[59]api ca
anantarādhikaraṇe pradhānārthāvattahavirnāśe śeṣād avadānena pūrvapakṣaṃ
parigṛhya siddhāntitaṃ nirdeśād vānyad āgamayet (Jai 6.4.2) iti.
dravyāntaropādānena tad yadi dravyāntarāgama evānantaryād atrānuṣajyate, tato
nyāyāntaravirodha āpadyate. śeṣakāryāṇām ekadeśadravyaś cotpattau
vidyamānasaṃyogāt (Jai 4.1.28) ity anenādhikaraṇenāprayojakatvasya sthitatvāt.
athottarapakṣātikrameṇa śeṣād avadānaṃ śeṣabhājām arthena syād iti sambandhaḥ,
tad apy ayuktam. śeṣasya pratipattyantarasambandhād,
naṣṭāvayavapratipattisambandhābhāvāc ca. tenotsūtram eva dravyāntarāgamena
pūrvapakṣaṃ parigṛhya rāddhāntitam api vā śeṣabhājāṃ syāl lopa iti
lopapadādhyāhāraṃ darśayiṣyati. tad eṣa sūtrārtho bhavati -- śeṣaṃ bhajante
yānīḍāprāśitrādīni,[60]teṣāṃ dravyāntaraprayuktiśakter abhāvād vidyamānaśeṣasya
pratipattyantarasambandhāl lopaḥ akaraṇam eva syād iti || 54 ||
__________NOTES__________
[56] ta
[57] pādayi
[58] vā
bhavati. ta
[59] kṣāntarābhā (KA)
[60] ḍādikāryāṇi te
___________________________
vipariṇāmam udāharati --
viprakarṣād iti. asti hi savanīyaḥ paśuḥ āśvinaṃ grahaṃ gṛhītvā trivṛtā
yūpaṃ parivīyāgneyaṃ[61]savanīyaṃ paśum upākarotīti anusavanaṃ[62]savanīyāḥ
puroḍāśā nirupyanta iti. santi ca savanīyāḥ[63]paśupuroḍāśāḥ. tatra[64]tantriṇo
dharmāḥ prasaṅgina upakurvantīti sthite, paśutantramadhyapātitvaṃ puroḍāśānāṃ
pratipādayituṃ sūtraṃ paśoś ca viprakarṣas tantramadhye{1,24} vidhānāt (Jai
12.2.32) iti.[65]tac caitad yathāśrutagṛhītaṃ na vivakṣitārthākhyānakṣamam.
viprakarṣo hy atra prathamāntaḥ sādhyabhūto 'vagamyate. tantramadhye vidhānād
iti pañcamyantaṃ hetubhūtam. tac cāyuktam. viprakarṣo hi paśoḥ
prātarādikālatrayasambandhaḥ. sa ca pratyakṣavacanasiddho na sādhyaḥ. evaṃ hi
śrūyate vapayā prātassavane caranti puroḍāśena mādhyandine savane aṅgais
tṛtīyasavane iti. tantramadhyavidhānam api sādhyaṃ na hetunirdeśārham. ataḥ
prathamāpañcamyor vipariṇāmo vakṣyate. paśor viprakarṣāt
prātarādikālatraya[66]vyāpitvāt puroḍāśānāṃ paśutantramadhye vidhānam. paśur hi
puroḍāśakālam api vyāpnoti. puroḍāśāstu svasavanasamāpter avyāpakāḥ. ataḥ
paśutantramadhyapatitāḥ puroḍāśā iti paśvartham anuṣṭhānaṃ puroḍāśeṣu prasajyata
iti. idaṃ ca vārttikakāreṇa vipariṇatam evodāhṛtam viprakarṣād iti.
vyavahitakalpanām udāharati -- padeneti. vedādhikaraṇe hy evaṃ vakṣyati --
padasaṅghātātmāno vedāḥ. padasaṅghātāś ca puruṣakṛtā dṛṣṭāḥ, yathā
nīlotpalavanādyarthaviṣayāḥ. ata ete 'pi kṛtrimā iti. tadviśeṣapradarśanārthaṃ
cedaṃ sūtraṃ loke sanniyamāt prayogasannikarṣaḥ syāt (Jai 1.1.26) iti. atra ca
sanniyamād iti padavyavahitaḥ prayogaśabdo loka ity asyānantaraṃ sambandhanīyaḥ.
tad ayam arthaḥ -- loke śabdaprayogaḥ sanniyamaḥ samyaṅnibandhanātmako yuktaḥ,
arthasya cakṣurādisannikarṣāt. na tu vede, atīndriyārthatvād iti. idaṃ ca
vipariṇāmavyavahitakalpanayoḥ sādhāraṇam apy udāharaṇaṃ vipariṇāmasyoktatvād
vyavadhānamātrodāharaṇatvenoktam iti veditavyam iti || 55 ||
__________NOTES__________
[61] yaṃ paśu
[62] naṃ pu
[63]
yāḥ pu
[64] tantradha (KHA)
[65] tad etan na yathāśrutaṃ vivakṣitākhyā
(KHA)
[66] yasambandhāt
___________________________
sūtravyavadhānam udāharati --
sūtreṇeti. idaṃ hi samāmanānte somendraṃ caruṃ nirvapet śyāmakaṃ
somavāminaḥ iti. tatra sandehaḥ. kiṃ laukike somavamane somendraś caruḥ, uta
vaidika iti. tatra pānavyāpac ca tadvat (Jai 3.4.38) iti.
aśvapratigraheṣṭivākyagatādyavicārapūrvapakṣātideśaḥ kṛtaḥ. tatra yāvato 'śvān
pratigṛhṇīyāt tāvato vāruṇāṃś catuṣkapālān nirvaped ity udāhṛtya
vicāritaṃ[67]kiṃ laukika 'śvapratigraha{1,25}iṣṭir iyam, uta vaidika iti. tatra
pūrvapakṣasūtraṃ doṣāt tv iṣṭir laukike syāt (3.4.34) iti. doṣanirghātārthā
hīyam iṣṭiḥ doṣasaṃyogena[68]śravaṇāt. evaṃ hi samāmananti varuṇo vā etaṃ
gṛhṇāti yo 'śvaṃ pratigṛhṇātīti. sa cāyaṃ doṣo loke sambhavati na vede,
vihitatvād aśvadakṣiṇāyā jyotiṣṭomādau. ato laukika iti[69]prāpta uktam --
arthavādo vānupapātāt tasmād yajñe pratīyeta (3.4.35) iti. asyārthaḥ -- neyaṃ
doṣanirghātārtheṣṭiḥ doṣābhāvāt, na hy aśvapratigrahād varuṇagrahaṇātmano
doṣasyopapātaḥ pratyakṣādināvagamyate. tato 'rthavādamātraṃ doṣasaṅkīrtanam iti
phalakalpanāyā abhāvād vaidikatvasāmānyāc ca vaidika iti sthite, punarvicāritaṃ
- bhavatu vaidike, sā tu kiṃ dātuḥ uta pratigrahītur iti. tatra pūrvapakṣasūtram
-- acoditaṃ ca karmabhedāt (3.4.36) iti. asyārthaḥ -- dānapratigrahakarmabhedāt.
iha ca yāvato 'śvān pratigṛhṇīyād iti pratigrahītṛśravaṇād acoditam iṣṭikarma
dātuḥ ataḥ[70]pratigrahītuḥ ṛtvija iṣṭir iti prāpte uktaṃ - sā liṅgād ārtvije
syāt (3.4.37) iti. asyārthaḥ -- ṛtvijām ayam[71]ārtvijo yajamānaḥ yo dakṣiṇāyā
dātā. tatra dātur iyam iṣṭir bhavati. kutaḥ, liṅgāt. kiṃ liṅgam.
aśvapratigraheṣṭivākyagatapūrvottarapadasāmarthyam. tatra hi prajāpatir
varuṇāyāśvam anayad iti dātāraṃ saṅkīrtyānte pratigṛhṇīyād iti śrutam. tac ca
prathamāvagatānupajātavirodhidātravaruddhāyāṃ buddhāv upanipatitaṃ dātṛgocaram
evāvagatam. ataḥ pratigrāhayed iti vipariṇamati. tad iha pānavyāpac ca tadvat
(3.4.38) iti sūtre sā liṅgād ārtvije syād acoditaṃ ca karmabhedāt arthavādo
vānupapātāt tasmād yajñe pratīyeteti sūtratrayavyavahito doṣāt tv iṣṭir laukike
syād iti pūrvapakṣo 'tidiṣṭaḥ. tad ayam arthaḥ -- pānavyāpad api tadvad bhavitum
arhati yathāśvapratigraheṣṭy[72]ādyapūrvapakṣe[73]'bhihitam.[74]kutaḥ,
doṣaśruteḥ. evaṃ hi śrūyate. indriyeṇa vā eṣa vīryeṇa ?vṛdhyate yaḥ somaṃ
vamatīti. sa cāyam indriyavīryasamṛddhivigamo laukike rasāyanārthaṃ pīte
vānte[75]sambhavati na vaidike.{1,26} sarvaprakṛtivikṛtisomeṣu pānamātreṇa
somapratipatteḥ siddhatvād iti pūrvapakṣite prativihitaṃ - doṣāt tu vaidike syāt
(3.4.39) iti. rasāyanārthaṃ hi vamanāyaiva pānam. vamanena hi śuddhakāyasya
samyagāhārapariṇāmaparamparayā sthairyaṃ bhavati. somapratipattis tu
samyagjaraṇāntā iti māmevāṅgābhimatigā iti mantravarṇanād avagatam. atas
tatraiva vamanena pānavyāpadi jātāyāṃ tannibarhaṇārthaś caruḥ. tad idaṃ
sūtratrayavyavadhāne 'pi sūtreṇeti samudāyāpekṣayaikavacanam iti || 55 ||
__________NOTES__________
[67] rayiṣyate (KA)
[68] gaśra
[69] ti pūrvapakṣita u
[70] taḥ ṛtvi
[71] m ity ārtvi
[72]
ṣṭivākyādyavicārapū
[73] kṣo
[74] taḥ
[75] vamane (KA)
___________________________
sūtrānyathākaraṇam udāharati --
paśv iti. jyotiṣṭome hy agnīṣomīyasavanīyānubandhyāḥ paśavaḥ santi. santi
copākaraṇādayaḥ paśudharmāḥ. te kim aviśeṣeṇa sarvapaśvarthāḥ utāgnīṣomīyasya
savanīyasya veti sandehaḥ. tatrāviśeṣāt sarvārthatve prāpte
viśeṣapradarśanārthaṃ sūtraṃ tulyaḥ sarveṣāṃ paśuvidhiḥ prakaraṇāviśeṣāt
(3.6.18) iti. idaṃ ca yathāśrutagṛhītaṃ vivakṣitaviparītārtham ity āpītena
vyākhyātaṃ tulyaḥ sarveṣāṃ paśuvidhiḥ syād yadi prakaraṇāviśeṣo bhavet. asti tu
prakaraṇe viśeṣaḥ āgnyeyaḥ paśur agniṣṭoma ālabdhavya ityādibhir hi savanīyaṃ
prakṛtya dharmā vihitāḥ, ataḥ savanīyaprakaraṇāmnātā iti savanīyārthā iti pakṣaṃ
parigṛhya sthānād agnīṣomīyārthā iti siddhāntitam. agnīṣomīyasya hi sthāne
aupavasathye 'hni dharmā vihitāḥ. atas tadarthā eva. yat tu savanīyānāṃ
prakaraṇam iti, tan na. jyotiṣṭomaprakaraṇe hi paśavas taddharmāś cāmnātā iti
na[76]prakaraṇato viśeṣa-lābhaḥ. uttaredyur āśvinaṃ grahaṃ gṛhītvā trivṛtā yūpaṃ
parivīyāgneyaṃ savanīyaṃ paśum upākarotīti savanīyānām utpattiḥ. pūrvedyur
utpattāv iha tadanuvādenāśvinottarakālavidhānāsambhavāt kālasyānupādeyatvāt.
kāle hi karma codyate na karmaṇi kālaḥ. tatra prakaraṇāntarādhikaraṇanyāyena
karmabhedo bhavet. evaṃ cādṛṣṭakalpanāgauravaṃ syāt. syād etat. vapayā
prātassavane carantīti pūrvedyur utpannakarmotkarṣād iha tadviparivṛttau na
karmāntaracodanā sambhavatītyanupādeyaguṇaparatvam adhyavasīyata iti. tan na.
aṅgabhūto hi vapāpracāraḥ. nāsau pūrvedyur utpannaṃ sāṅgaṃ pradhānakarmotkraṣṭum
arhati pradhānānām anaṅgavaśavartitvāt. ataḥ āśvinaṃ graham ity evotpattivākyam.
evaṃ ca[77]{1,27} tadanuvādenāgneyam ajam ityādinopādeyaguṇavidhānaṃ
sambhavatīti vākyadvayam api sambhavatīti[78]siddham evottaredyuḥ
savanīyavidhānam. pūrvaṃ tu guṇavidhānārtham iti. āha ca --
__________NOTES__________
[76] nātra pra
[77] ca sati ta
(KHA)
[78] mbandhārtham arhatīti (KHA)
___________________________
guṇārthaupavasathye 'hni
savanīyapunaśśrutiḥ |
utpattiḥ
prakriyā caiṣām āśvinagrahaṇottarā ||
iti.[79]ataḥ siddhaṃ[80]sthānād
agnīṣomīyārthā dharmā iti.[81]kim idaṃ sūtrānyathākaraṇaṃ nāma. ucyate --
vyavadhāraṇakalpaneyam. yatrānyathāpratibhāsamāno
'rthaḥ[82]prakaraṇabalenānyathā varṇyate sā vyavadhāraṇakalpanā. nanu neyam
adhyāhārādiṣu sanniviṣṭā. ucyate. nāyam ādiśabdo vyavasthitavacanaḥ
prakāravacanatvāt. adhyāhāraprakārāṇāṃ vākyadoṣāṇām evamādīnām api yuktam
evopavarṇanam iti || 56 ||
__________NOTES__________
[79] ti
si (KA)
[80] kramād a
___________________________
[81]
kiṃ punar idaṃ
[82] māṇāntaraba (KHA)
___________________________
vākyabhedam udāharati --
agnaya iti pādatrayeṇa. vakṣyati hi te sarvārthāḥ prayuktatvād agnayaś ca
svakālatvāt (3.7.39) iti.[83]iha ca varaṇabharaṇopāttānām ṛtvijāṃ
laukikavaidikasarvakarmārthatvena pakṣaṃ gṛhītvā[84]nirdeśād vā vaidikānāṃ syāt
(12.2.3) ity atra yathāviniyogaṃ kāryavyavasthoktā. tadekavākyatayāgniṣv api tad
eva vicāryata iti bhavati matiḥ. tad ayuktaṃ, vihāro laukikānām arthaṃ sādhayet
prabhutvāt (12.2.1) ity atra laukikavaidikasarvakarmārthatvena pūrvapakṣaṃ
gṛhītvā nirdeśād vaidikānāṃ syād ity atra yathānirdiṣṭavaidikakarmārthatvasya
pratipāditatvāt. ataḥ te sarvārthāḥ prayuktatvād ity ato vicchidya agnayaś ca
svakālatvād ity anyatra vyākhyātam. evaṃ hi tatra pūrvapakṣitaṃ - yathā yasya
khādiraḥ sruvo bhavatīti sruvasya khādiratānārabhyādhītā prakṛtau vā
dviruktatvāt (3.6.2) ity atra prakṛtyartheti varṇitā, evam agnayo 'pi[85]te ca
prakṛtyarthā eveti. atrottaram agnayaś ca svakālatvād iti. asyārthaḥ -- agnayaḥ
prakṛtivikṛtyarthāḥ. kutaḥ svakālatvāt. na hi te prakṛtiṃ vikṛtiṃ
vārabhyāmnātāḥ, anārabhyāmnānāt ato 'gṛhyamāṇaviśeṣatvād ubhayārthā eveti
yuktam. yac cāgnīnāṃ sambandhe homahaviśśrapaṇādi dvārabhūtaṃ tat
prakṛtivikṛtyārubhayor api{1,28}pratyakṣaśrutam. ato dvārāviśeṣāt
prakaraṇāviśeṣāc ca sarvārthā evāgnaya iti yuktam. tathā abhyudaye dohāpanayaḥ
svadharmā syāt (9.4.41) apanayo vārthāntare vidhānāt (9.4.43) iti sūtradvayam
ekavākyatayā pratibhāsamānaṃ bhittvā vyākhyātam. tathā hi -- darśapūrṇamāsayor
dadhipayasī pradhānabhūte pradeyatayāmnāte aindraṃ dadhyamāvāsyāyām aindraṃ payo
'māvāsyāyām iti. tatra tāvad deyadhamīḥ kartavyāḥ. punaś ca
naimittikānuṣṭhānāntaram āmnātaṃ yasya havirniruptaṃ purastāccandramā abhyudiyāt
sa tredhā taṇḍulān vibhajed ye madhyamāḥ syus tān agnaye dātre puroḍāśam
aṣṭākapālaṃ nirvaped ye sthaviṣṭhāstānindrāya pradātre dadhani caruṃ ye 'ṇiṣṭhāḥ
tān viṣṇave śipiviṣṭāya śṛte carum iti. tad iha dadhipayasī deyadharmān arhato
na veti vicāre nārhataḥ caruratra deyaḥ ca dadhipayasī, ata eva hi dadhani caruṃ
śṛte carum ityadhikaraṇatvena guṇabhāvaś caruṃ prati dadhiśṛtayor āśrita iti
prāpte, uktaṃ - dohāpanaye dadhipayasī abhyudaye 'pi svadharmayukte syātāṃ
pūrvāvagataprakrāntadeyāparityāgāt. adhikaraṇatvaṃ tu tayoḥ
sampratipannadevatākatvena taṇḍulaiḥ saha śrapyamāṇayor arthād jñātaṃ na
tadguṇabhāvam āpādayituṃ kṣamate. dṛṣṭaś ca pradhānabhūtasyāpy adhikaraṇatayā
nirdeśaḥ. yathā rukmapātryāṃ mahārhāmaṇayaḥ eko bhāgaḥ sa devadattasya
rajatapātryāṃ prabhūtaṃ suvarṇaṃ yajñadattasyeti, sahaiva pātryā bhāgo
'vagamyate. evam ihāpi sahaiva dadhipayobhyāṃ carur devatābhāga iti sthitaṃ
dadhipayasordeyadharmāḥ kartavyā iti. apanayo vārthāntare vidhānād iti tayor
evābhyudaye dohāpanaya iti sūtreṇa pratijñātān deyadharmān
vāśabdena[86]vārayatīti sambhāvyamāne nyāyavirodhād anyatra vyākhyātaṃ
paśukāmeṣṭyām abhyudayeṣṭivākyasadṛśaśabdāntaravihitayor dadhipayasor
deyadharmāṇām apanayo vārthāntare caruśrapaṇārthe vidhānād iti.
guṇakalpanām[87]udāharati -- guṇakalpās tv amī kṛtāḥ autpattikas tv iti.
guṇakalpā iti. kalpanaṃ kalpaḥ guṇānāṃ kalpo guṇakalpaḥ. gauṇo hi guṇād
evānyavacanaḥ śabdo 'nyatra kalpyate{1,29}yathāgnir māṇavaka iti.
jvalanajātivacano 'gniśabdas tajjātīyāṃ vyaktiṃ lakṣayati. tatas
tatsamavetapaiṅgalyādiguṇalakṣaṇayā tadguṇayogini māṇavake vartate. āha ca --
__________NOTES__________
[83] ti va
[84] tvā yathā (KA)
[85] pi kevalaṃ pra (KHA)
[86] na nivā
[87] m idānīm u (KHA)
___________________________
abhidheyāvinābhūtapratītir lakṣaṇeṣyate |
lakṣyamāṇaguṇair yogād vṛtter iṣṭā tu gauṇatā ||
iti. tad
ihautpattikasūtre hy autpattikaśabda utpattau bhava ity anayā vyutpattyā
śabdārthasambandhānāṃ trayāṇām anityatābhidhānād vivakṣitanityatvaviparītavacana
iti vivakṣitāsambhavena gauṇo gṛhītaḥ. utpattiśabdo hy
utpattilakṣitotpadyamānasamavetasattāguṇayogāt śabdārthayor vartamāno gauṇo
bhavati. ataś ca śabdārthasvarūpādhīnaḥ sambandha ity uktaṃ bhavati.
tatsvarūpanityatvāc ca sambandho 'pi nitya iti vivikṣitasiddhiḥ.
tathādityānāmayanādiṣu satreṣu kiṃ dvādaśāhiko vidhyanta uta yāvāmayanika iti
sandehe ahargaṇasāmānyād dvādaśāhika iti pratijñāya, gavyasya ca tadādiṣu
(8.1.18) iti gavyasya vidhyanto darśitaḥ na. cāyaṃ gavyaśabdaḥ kvacit kratubhede
prasiddhaḥ. na ca vivakṣitagavāmayanārpaṇakṣama iti vivakṣitāsambhavād gauṇo
vyākhyātaḥ. eṣa ca gor avayave tadvikāre vā mukhyaḥ. tatraiva gopayasoryat (Pā
4.3.160) iti smaraṇāt. tad ayaṃ sambandhaviśeṣavacanas
tadantargatalakṣitasāmānyasambandhaguṇayogini gavāmayane prayukto gauṇo jāyate.
gavāmayane hi gāvo vā etat satramāsatetyarthavādoditagokartṛkatvāvagamād bhavati
gosambandhaḥ. tad ayam arthaḥ -- ādityānāmayanādiṣu gavāmayanasya vidhyanto
'yanasāmānyātirekād iti. tathā darśapūrṇamāsayoḥ santi kāmyāḥ sāmidhenīkalpāḥ
ekaviṃśatim anubrūyāt pratiṣṭhākāmasyetyādayaḥ. tatrāgamena saṅkhyāpūraṇam iti
sthite ānīyamānāsv ṛkṣu sandehaḥ kiṃ tā ante niviśantām uta
samidhyamānavatīsamiddhavatyor madhya iti. tatra
yathāvagatakramānurodhenāgantūnāmante niveśa iti prāpte, uktaṃ
samidhyamānavatīsamiddhavatyor madhya iti. kutaḥ. evaṃ hy āha iyaṃ
samidhyamānavatī asau samiddhavatī yadantarā taddhāyyeti dhāyyānāṃ sāmidhenīnām
antarālatvena{1,30} saṃstavādantarāle vidhānam avasīyate. tathā uṣṇikkakubhor
ante darśanāt (5.3.6) iti liṅgam upadiṣṭam. tac cāyuktam uṣṇikkakubhor mukhyayor
ante abhāvāt triṣṭubhā paridadhātīti triṣṭubho 'nte darśanāt. tadabhiprāyam idam
ānīyamānāsu ca madhye satīṣu samiddhavatyā juhotente (?) bhavataḥ. te ca
samāhṛte triṣṭubhā samasaṅkhye iti saṅkhyāsāmānyāt triṣṭubante bhavati. evam api
triṣṭubho 'nte darśanād iti vaktavyam. satyam. tathāpi triṣṭubho vā etad vīryaṃ
yad uṣṇikkakubhāv ity arthavādāvagatatriṣṭupkāryatvād uṣṇikkakubhoḥ kāraṇe
kāryopacārād uṣṇikkakupchabdastriṣṭubhi prayuktaḥ. tathā jyotiṣṭome dvādaśa
śataṃ dakṣiṇeti samadhigate ṣoḍaśānām ṛtvijāṃ samo vibhāga uta viṣama iti
saṃśaye, viśeṣāśruter bhāgasāmyam uktvā karmaparimāṇād dakṣiṇāparimāṇaṃ loke
tathā darśanād iti viśeṣo darśitaḥ. punaś ca darśanāc ca viśeṣasya tathābhyudaye
iti liṅgam upadiṣṭam. atra cābhyudayaśabdenābhyudayasādhanatvād dvādaśāho
lakṣyate. tatra hi dīkṣākramapare vacane adhvaryur grahapatiṃ
dīkṣayitve[88]tyādike ardhino dīkṣayati tṛtīyino dīkṣayati ityādibhiḥ
samākhyābhir ṛtvijām(?rdhā/rdhyā)dibhiḥ sambandho 'nūditaḥ. sa cāyaṃ
jyotiṣṭomavikāratvād dvādaśāhasya prakṛtau bhāgavaiṣamyam antareṇānupapadyamāno
vaiṣamye liṅgam iti. nanu ca guṇakalpā ity uktam. iha cautpattikagavyaśabdayor
evaṃ kathiñcid guṇavādo darśitaḥ uṣṇikkakupśabde tūpacāraḥ abhyudayaśabde tu
lakṣaṇā ataḥ kathaṃ guṇakalpā iti bahucananam. ucyate -- jaghanyavṛttisāmānyāt
liṅgasamavāyād vā prāṇabhṛta upadadhātītivad guṇakalpā ity uktam ity adoṣa iti
|| 58 ||
__________NOTES__________
[88] tvā brahmāṇaṃ
dīkṣayatīty evamādi (KHA)
___________________________
yas
tūbhayaprāpter mandatvāt parisaṃkhyām api nānumanyate, taṃ pratyarthāntaram āha
-- sūtrakāreti. bhāṣyakāro ho śiṣyānātmānaṃ ca sūtrakārapraśaṃsayā
prarocayati.[89]anena khalu sūtrakāreṇa prasiddhair eva padaiḥ padārthā
abhihitāḥ, na tu guṇavṛddhyādivat paribhāṣā kācit kṛtā. ato 'kleśena
gamyārthatvād etāny eva śrotuṃ vyākhyātuṃ ca yuktānīti || 59 ||
__________NOTES__________
[89] cayiṣyati (KA)
___________________________
{1,31} ye tu stutau
vāstutau vā tāvān evārtha iti na stutāv ādriyante, tān pratyathaśabdadūṣaṇaparam
idaṃ bhāṣyam ity āha -- bhavitavyam iti. bhavitavyaṃ tu tenety ataḥ
prāgekavākyatām āpannena, tat tu vedādhyayanam ity ato vā pūrvam ekavākyatām
āpannenāthaśabdadūṣaṇam anena bhāṣyeṇa kriyata iti || 60 ||
prathamāvadhinā bhāṣyaṃ yojayati -- prasiddhārthapadair iti || 61 ||
dvitīyāvadhinā bhāṣyaṃ yojayati -- prasiddhārtham iti.
bhavitavyaṃ tu teneti prasiddhārthaṃ padaṃ yuktam ity arthaḥ. nanv
athaśabdadūṣaṇavyatirikteṣu prasiddhārthaparigrahasyoktatvād
athādiśabdavyākhyānam ayuktam iti codayati -- prasiddho 'pīti || 62 ||
pariharati -- pradarśanārtham ity eke iti. anye tu vadanti -- yad anyad
bhāṣyakārāntarair avyāmohitaṃ prasiddhārthaṃ padaṃ tan na nāma vyākhyāyatām.
idaṃ tv athāta iti padadvayaṃ bhavadāsenānantaryārthatayā kalpitam. ato
'vacchidyāthaśabdamātrasyānantaryārthatvaṃ vaca[90]nīyam.
yathāṣṭamādāvathaśabdasyānantaryārthatā prasiddhā atha viśeṣalakṣaṇam (8.1.1)
iti. tadāha -- kecid iti vadantena. api ca yatnagauravabhayenobhayatra vyākhyā
pratyākhyātā. atra ca nādyāpi vedavākyāni vyākhyāyante. yadyatra sūtrāṇy{1,32}
uprekṣyeran nirviṣayam eva bhāṣyaṃ syād iti yuktaiva sūtravyākhyety
āha --
na ceti || 63-64 ||
__________NOTES__________
[90] rṇa
(KHA)
___________________________
athavā yat prasiddhārthagrahaṇam
uktaṃ tad eva[91]vṛttābhāvād athaśabdasyānantaryārthatvāsambhavād ākṣipyata ity
āha -- yad veti. atraiva bhāṣyaṃ yojayati -- yadīti. tatretyādinā
bhāṣyakāraḥ prasiddhārthagrahaṇam ākṣipati. prasiddhārthagrahaṇe hy ānantaryam
athaśabdārthaḥ, na ca tad vṛttamantreṇa sambhavatīti prasaktam
adhyāhārādikalpanam iti. atra ca pakṣe bhavitavyam ityādi
sāmānyaviśeṣottaratayāthaśabdadūṣaṇavad vyākhyeyam iti || 65 ||
__________NOTES__________
[91] vāthaśabdasya vṛ (KHA)
___________________________
anyathā pariharati --
vedādhyayaneti. ayam abhiprāyaḥ -- nāvyākhyātadurjñānatvād athaśabdo
vyākhyāyate. kin tv athaśabdavyākhyānamiṣeṇānyad eva bhāṣyakārasya vivakṣitam.
tac caitadathaśabdārthe kathite codyaparihārakrameṇa śakyate darśayitum. tathāhi
vedādhyayanānantaropanipātinaḥ snānasya adhītya snāyād iti
smārtasyādhyayanavidhidṛṣṭārthatābalenotkarṣakalpanāthaśabdavyākhyāne saty
upapattikrameṇāvataratīti yuktam athaśabdopavarṇanam iti || 66 ||
atra
bhāṣyakāreṇa bhavitavyaṃ tu tenetyanenāśabda ānantaryārtha iti pratijñāya
tathāhīti prasiddhapadārthakatvaṃ hetur uktaḥ. tad vyācaṣṭe -- anarthaka
iti. ānantarye hy athaśabdārthe bhavati prasiddhārthatā.
ānarthakyānyārthatvayos tu prasiddhibādhaḥ. ataḥ śrutānantaryopapādanāya kim api
vṛttaṃ gamyate. nanv adhikārārtho 'py athaśabdo dṛṣṭaḥ yathā -- atha
śabdānuśāsanam iti. ataḥ katham anyārthatve prasiddhibādhaḥ. ucyate -- tatra
hi{1,33}śabdānuśāsanam evopariṣṭād adhikariṣyate iti yuktam adhikārārthatvam.
iha tu jijñāsādhikārābhāvāt sūktam anyārthatve[92]prasiddhir bādhyate iti || 67
||
__________NOTES__________
[92] rthe pra (KA)
___________________________
atra bhāṣyam anyasyāpi karmaṇo
'nantaraṃ dharmajijñāsā prāpnotīti. tadākṣipya samādadhāti -- viśiṣṭeti.
ayam[93]abhiprāyaḥ -- yady api vedārthavicārātmakaviśiṣṭaliṅgavijñānād viśiṣṭo
vedādhyayanātmako liṅgī vijñāyate anantaravṛttaḥ, tathāpi sūtreṇa
sākṣādanupādānād idaṃ coditam iti || [68] ||
__________NOTES__________
[93] m arthaḥ ya
___________________________
punar ākṣipati -- ānantaryeti.
ayam abhiprāyaḥ -- na hi manvādivadadṛṣṭārthopadeśī jaiminiḥ, anena cānantaryam
upadiṣṭaṃ, tad yasyānantaryaṃ dṛṣṭārthaṃ bhavati tadānantaryam iti gamyate.
vedādhyayanam eva vedārthavicārātmikāyāṃ dharmajijñāsāyāṃ dṛṣṭārthaṃ, tena vinā
tadanupapatteḥ. atas tadākṣiptam. ataḥ asūtritopālambho na yukta iti || 69 ||
kathaṃ punardṛṣṭārthatayā vedādhyayanam ākṣipyate ata āha --
yeneti || [70] ||
na ca yatkiñcitkriyānantaryārtham upadeśaḥ
tasyāvarjanīyatvena nityaprāpter ity āha -- kriyamāṇeti || 71 ||
nanu saṅkalpaprayatnādibhir
api vinā[94]sā nopapadyata eveti dṛṣṭārthatvena vedādhyayanam ākṣipyata ity
āśaṅkyāha[95]- saṅkalpādibhir iti || 72 ||
__________NOTES__________
[94] nā jijñāsā
[95] ṅkya
pariharati sa (KHA)
___________________________
{1,34} evaṃ
vedādhyayanānantaryam upapādyopasaṃharati -- tasmād iti || 73 ||
aparam api prāg api ca vedādhyayanād iti bhāṣyam. tadākṣipati --
anyasyāpīti. yadaiva naitad evam ityādinā vedādhyayanam atantrīkṛtaṃ
tadaivādhyayanāt prāgūrdhvaṃ vānyasyāpi karmaṇo 'nantaraṃ dharmajijñāsā prāpnoty
eveti vyarthaṃ prāg iti punarvacanam iti. atra[96]parihārabhāṣyaṃ tādṛśīm
ityādi. tadākṣipati -- pūrveṇeti. tat tu vedādhyayanaṃ tasmin hi sati
sāvakalpate ity anenaiva vedādhyayanaprāpter uktatvāt kim anuktaṃ vaktuṃ punar
idam uktam iti || 75 ||
__________NOTES__________
[96]
atrāparaṃ pa (KA)
___________________________
evam ākṣipyādyacodyaparihāraṃ tāvad āha -- vakṣyamāṇam[97]iti
sārdhadvayena. atra hi nādyāpi[98]vedavākyāni pramāṇam iti sādhitam. tāni ca
vākyāni vivariṣyati jaiminir ity api nāvagamyate.
tato[99]buddhādivacanapāṭhānantaraṃ caityavandanādidharmajijñāsāprasakteḥ
paricodanā yuktaiveti || 77 ||
__________NOTES__________
[97]
ti codanāntena
[98] pi codanā pra (KHA)
[99] buddhavākyādi (KA)
___________________________
evamanabhijñasya paricodaneti samādhāyānyathā samādhatte -- yad veti
{1,35}dvayena. asyārthaḥ - vedamadhītyātha dharmajijñāsetīdṛśe 'pi sūtre
paricodanāvakāśo 'sty eva, ubhayaṃ hi vicakṣitaṃ nānadhītyānantaraṃ nānyat
kṛtveti. tac ca vacobhaṅgibhedena vākyabhedād ayuktam iti || 79 ||
vākyabhedam eva prapañcayati -- adhītyaiveti dvayena. ekaṃ hi
vedam adhītyātha dharmajijñāseti vākyam. tad yadi vedam adhītyaiveti vidadhāti,
tadānantaryāvidhānād anyasyāpi snānasahadharmacāriṇī saṃyogādikarmaṇo 'nantaraṃ
dharmajijñāsā prāpnoti. athaitadbhayādānantaryam āśrīyate tato yo 'dhītya
jijñāsate taṃ pratyānantaryamātravidhānād anadhītavedasya dharmajijñāsā na
vāryata iti prāg api prasajyeta. ubhayavivakṣā tu vākyabhedaprasaṅgād
ayuktaiveti. vakṣyamāṇā[100]locanena tu naitad evam iti paricodanāyāṃ prāg api
ca vedādhyayanād iti bhinnakramaṃ yojanīyam. api ca prāg vedādhyayanād iti. ayam
arthaḥ -- yady api vedārtho vicārayitavyaḥ, tathāpi prathamam eva vicārayitum
ucitaḥ. sarvaṃ hi hānopādānārthaṃ vastu prathamam eva jijñāsyate. tato
hīyetopādīyeta vā. yat tv avicāritāsiddham arthaṃ prathamam evopādāya
bhraṣṭāvasaraṃ jijñāsyate, tadabuddhipūrvakam āpadyeta. asyāpi codyasya tādṛśīm
ity etad evottaram iti vakṣyāmaḥ || 81 ||
__________NOTES__________
[100] [?]ṇāvalo (KA)
___________________________
parihārabhāṣyam idānīṃ samarthayate
-- buddhavākyādīti. tat tu vedādhyayanam iti vakṣyamāṇālocanena
vedādhyayanaṃ vṛttim ity uktam. tadanākalayya vakṣyamāṇānālocanena naitad evam
iti paricoditaṃ tādṛśīm ity
anena{1,36}pravartiṣyamāṇānekavidhavedārthavicārātmikā dharmajijñāseyam iti
jijñāsāsvarūpopavarṇanena parihṛtam. ataḥ paricodanāparihāratvenāpunaruktatvam
iti. evañ ca vakṣyamāṇānālocanena codyottaratayā bhāṣyaṃ
vyākhyāyālocanaparicodanāyām api etad evottaram iti yojayati -- prāg iti. yat
tāvad ubhayapratipādanena vākyabhedaprasañjanaṃ kṛtaṃ,
tadānantaryamātraparatvena parihriyate tatparatve 'dhyayanavidhānāsambhavāt.
prāg apīti ca codyaṃ pariśiṣyate. tasyāpi tādṛśīm ity anenāpākriyā,
jijñāsāsāmarthyena pūrvavṛttavedādhyayanalābhāt. nahīyam anupāttavedena śakyā
kartum. ata eva yaduktamadhyayanāt prāg eva dharmajijñāsā yukteti, tad apy anena
parihṛtaṃ bhavati. tādṛśīyam anekavidhavicārāyat tā yā vicārasiddhamadhyayanam
antareṇa kartum aśakyā. vicārya tv adhīyāno vicārasyānekakālasādhyatvād
adhyayanakālātipātād vrātyatām āpadyeta. na caivam anadhītavedas tadarthaṃ
yāvadavadhārayitum alam ity avicāritopāttavedādhyayanapūrvakatvaṃ
dharmajijñāsāyāḥ. yat tūktam avicāritopādāne 'buddhipūrvakam upādānam iti. kena
voktaṃ buddhipūrvakam upādānam iti. hitaiṣiṇaḥ pitrādaya evainaṃ[101]kumāram
anākalitapāralaukikakalyāṇaṃ pravartayanti. api
ca[102]sajātīyānaharaharaviratapravṛttasvādhyāyādhyayanānupalabhamānaḥ sāmānyato
jānāti nūnam asmāt karmaṇaḥ ko 'py abhyudaya eṣāṃ bhavitā katham aparathā
śrāmyadbhir hitakāmaiḥ pitrādibhir amī pravartyanta iti. evaṃ viditavato 'ham
apy[103]anutiṣṭhan śreyaḥ prāpsyāmīti cintayataḥ svayam api pravṛttir upapadyata
eveti || 82 ||
__________NOTES__________
[101] māṇavakam a
[102] cāyam api sa
[103] py etadanuti
___________________________
atrāparam api ca naiva vayam iha
vedādhyayanāt pūrvaṃ dharmajijñāsāyāḥ pratiṣedhaṃ śiṣmaḥ iti bhāṣyaṃ, tasyārtham
āha -- naiveti. ye ete pūrvakalpite vacobhaṅgī tayor eko 'py artho nānena
sūtreṇa vivakṣyate[104]kin tu vedādhyayanam. anantaram ubhayam
upanipatati,[105]yadartho vicārayitavyaḥ yac cādhītya snāyād
iti{1,37}smṛtivacanabalena guru[106]kulasakāśād apavartanam. tatrāsamāvṛttaḥ
kathaṃ nāma vedārthaṃ vicārayed ity evam artham idaṃ sūtram ity
apicetyādikenoktam iti || 83 ||
__________NOTES__________
[104] dhīyate
[105] titam ya
(KHA)
[106] rusa
___________________________
idaṃ ca
bhāṣyaṃ nyūnaṃ manyamānaiḥ[107][108]kaiścid adhyāhṛtya vyākhyātaṃ,[109]tatas tam
upanyasyati -- ānantaryam iti. asya hi sūtrasya
gurukulavāsāvasānanivṛttiparatvād adhyayanam ānantaryaṃ cobhayam api na
vivakṣitam. bhāṣyaṃ tu
yathāśrutam[110]adhyayanavidhāna[111]niṣedhamātraparam[112]upalabhyate. ato nāpi
parastādānantaryaṃ śiṣma ity adhyāhṛtyobhayavacanavyaktiniṣedhārthatayā
vyākhyeyam iti || 84 ||
__________NOTES__________
[107] nāḥ
[108] kecit
[109] tavantaḥ tad upa
[110] tagṛhītam a
[111]
namātraniṣedhapa
[112] m avagamyate
___________________________
nanu nānanvitapadārtho
vākyārthaḥ. na ceha[113]sūtre tādṛś[114]ānāṃ padārthānām anvayo dṛśyate, yena
gurukulavāsāvasānanivṛttiḥ pratīyeta. pratyutādhyayanānantaryayor eva śrutyā
vidhānam upalabhyate. tatas tad eva yuktam ata āha -- na vāryata iti.
anadhītavedasya sarvakriyāsvaśaktasyānadhikārād dharmajijñāsā daivād eva vāritā,
kiṃ tannivṛttyarthenādhyayanavidhānena. ānantaryam api na manvādivadadṛṣṭārtham
upadiśyate. nacādṛṣṭārthopadeśī jaiminir ity uktam. ato
dṛṣṭārthādhyayanānantaryabalena gurukulavāsāvasānanivṛttir lakṣaṇayāśrīyata iti
|| 85 ||
__________NOTES__________
[113] ve
[114] śaḥ pa
(KHA)
___________________________
evam adhyāhārapakṣam
upanyasya dūṣayati -- ānantaryeti. ayam abhiprāyaḥ --
śrutārthānupapattyaiva hi lakṣaṇā bhavati. yadi cānantaryavacanavyaktir nāśritā,
kiṃ lakṣaṇāyā bījam. tasmād ānantaryavacanavyaktim āśrityaiva
śrautārthaparigrahe dṛṣṭārthatvaprasakter lakṣaṇārtho lakṣaṇayā viṣayīkṛto
'rthaḥ snānābhāvo vidhīyate. yathāśrutabhāṣyasvarasabhaṅgaś caivaṃ sati na
bhaviṣyatīti || 86 ||
{1,38} kena punaḥ sambandhenānantaryam
upadiṣṭaṃ snānābhāvaṃ lakṣayatīty ata āha -- pratīteti. ayam abhiprāyaḥ
-- virodhisadbhāvo ho virodhyantaranivṛttyā vyāptaḥ. tad yadaiva
vedādhyayanānantarā dharmajijñāsā prāptā[115]bhavati,
tadaivādhyayanānantarakālasya tayā vyāptatvāt tatparipanthi snānaṃ nivartate. na
hi gurugṛhādanāvṛttaḥ snāti. na ca samāvṛtto dharmaṃ jijñāsitum īṣṭe. yathaiva
guruṇā vinādhyayanaṃ na sidhyati, tathaivārthajñānam api. ato 'dhyayanānantaraṃ
dharmajijñāsā kāryetyukte saty ānantaryasvarūpe dṛṣtārthatvaprasakteḥ
snānābhāvalakṣaṇā yukteti || 87 ||
__________NOTES__________
[115] pratītā bha
___________________________
nanu satyaṃ virodhinor ekenāvaruddhe
paraṃ nivartate. virodha eva tu kutaḥ. adhyayanānantaraṃ hi adhītya snāyād iti
smṛtyanumitaśrutibalena snāsyati. tataḥ
sandigdhaprayojana[116]vadvedārthagocaraṃ vicāram ārapsyate, ata āha --
virodho yugapad iti. ayam abhiprāyaḥ -- dṛṣṭārthādhyayanavidhibalena hy
adhyayane pravṛtto na prāṅmīmāṃsāśravaṇād virantum arhati. eko hy upanītasya
māṇavakasya praṇavādir ārtvijyavicārāvasānaḥ śāstrārthaḥ. ato yugapadubhayam
upanipatitam iti yukto virodha iti. nanu virodhinoḥ sahāsambhavād eko bādhyatām.
adhītya snāyād iti smṛtyanumitaśrutibalena
nyāyaprāpta[117]durbaladharmajijñāsābādho yuktaḥ, ata āha -- daurbalyaṃ
vedabādhanād iti. evaṃ ho manyate -- svādhyāyo 'dhyetavyaḥ ityadhītena
svādhyāyenārthaṃ jānīyād iti vidhyarthaḥ. tad yady adhyayanānantaraṃ snāyād
itīmam āmnāyam atikrāmet. tac cāyuktam. smṛtyanurodhena
pratyakṣaśrutavedabādhaprasaṅgād, mūlamūlibalābalaviparyayaprasaṅgāc ca. ato
balavaddharmajijñāsānurodhena durbalasnānabādho yukta iti.
__________NOTES__________
[116] vantaṃ vedā (KHA)
[117]
ptadha
___________________________
kaḥ punarvedaḥ yo
'dhītyasnānaṃ bādhate. nanūktaṃ svādhyāyo 'dhyetavya ity arthajñānaparyantaḥ
śāstrārtho 'nantarasnānānuṣṭhānena bādhito bhavatīti.{1,39}syād etad evaṃ yady
arthajñānārtham adhyayanaṃ bhavet. idaṃ tvācāryakaraṇavidhyaupayikaṃ,
adhyayanavidhāvadhikārāśravaṇāt. ācāryakaraṇavidhiprayuktyā cānuṣṭhānalābhe
viśvajidādivat kalpanānupapatteḥ. ataḥ svayam adhikāravidhuro 'pi vidhir
adhikāravantam ācāryakaraṇavidhim anurudhya sidhyati. ācāryakaraṇavidhau
tvācāryakam eva kāmayamānasyādhikāraḥ. kathaṃ punarācāryakaraṇavidhir
anaṅgabhūtam evādhyayanaṃ prayoktum utsahate. prayājādayo hi
darśapūrṇamāsaprakaraṇādhītās tadaṅgabhūtā iti yuktaṃ yat tābhyāṃ prayujyanta
iti. adhyayanaṃ tv anārabhyādhītaṃ na śrutyādibhiḥ kasyacidaṅgatayā śakyam
avadhārayitum. satyam evam evaitat. anaṅgabhūtam eva tūpakārakam adhyayanam
ācāryakaniyogasya. atas tat tena prayujyate kratuniyogair ivādhānam. kaḥ punar
ācāryakaraṇavidher adhyayanenopakāraḥ. śrūyatām. upanīyādhyāpanād ācāryo
bhavati. na cādhyāpanam adhyayanam antareṇa sambhavati. ato 'dhyāpanaparam
adhyayanam. svādhyāyo 'pi bhūtabhavyasamuccāreṇa bhūtaṃ bhavyāyopadiśyata
ityadhyayananiṣpattyarthaḥ. ataś cānyaparatvāt svādhyāyākṣarāṇām avivakṣitaḥ
pratīyamāno 'py arthaḥ. na cāvivakṣito 'rtho vicāraṃ prayuṅkte. ataḥ
svādhyāyādhyayanamātreṇācāryakaniyoganiṣpatter anārabhyā mīmāṃsā iti na
snānasmṛteḥ kenacid virodham upalabhāmahe.
atrābhidhīyate -- yat
tāvadācāryakaraṇavidhiprayuktam adhyayanam iti. tatra na vidmaḥ ko 'yam
ācāryakaraṇavidhir iti. yadi matam -- aṣṭavarṣaṃ brāhmaṇam upanayīta tam
adhyāpayed iti, avidhijño devānāṃ priyaḥ. nānenācāryakaṃ bhāvayed iti vidhīyate.
api tu adhyayane aṣṭavarṣo brāhmaṇo 'dhikārīti[118]bodhyate. nanu ca
nātrāṣṭavarṣo brāhmaṇo 'dhīyīteti śrūyate. kin tu aṣṭavarṣam adhyāpayīteti.
satyam. prayojakavyāpāraparā api vidhayaḥ prayojyavyāpāraparā dṛṣṭāḥ yathāveṣṭau
etayān nādyakāmaṃ yājayed iti atirātreṇa prajākāmaṃ yājayed iti ca. nanu
copanayītetyācāryakaraṇe nayater ātmanepadam ityupanayanenācāryakaṃ nirvartayed
iti pratyeṣyate.[119]naivam. nātrācāryakārtham upanayanam ātmanepadād
avagamyate. api tu māṇavakārthād upanayanād ānuṣaṅgikam ārcāyatvaṃ vaiśvadevyām
ikṣārthādivad dadhyānayanād vājinejyā. akartrabhiprāyārthaṃ hi nayater
ātmanepadavidhānam. ācāryakārthatve tūpanayanasya{1,40}kartāram eva kriyāphalam
abhipreyāt. ato 'ṣṭavarṣam iti nāyam ācāryakaraṇavidhiḥ. atha matam --
anumāsyāmahe vayam ācāryakaraṇavidhim. smaryate hi --
__________NOTES__________
[118] codya (KA)
[119] mai
(KHA)
___________________________
upanīya tu yaḥ śiṣyaṃ vedam adhyāpayed dvijaḥ |
sakalpaṃ sarahasyaṃ ca tam ācāryaṃ pracakṣate ||
iti. tad asyāḥ smṛter
mūlabhūtā upanīyādhyāpanenācāryakaṃ bhāvayed iti śrutir anumāsyate. tan na.
smārtavākyasadṛśaṃ hi mūlam anumīyate. yathāṣṭakādigocaraṃ[120]kartavyatāvacanam
upalabhyāṣṭakā kartavyeti śrutir api kartavyatāviṣayaivānumīyate. na
cehopanayanādinācāryakaṃ kuryād[121]iti smṛtivacanam. api tarhi
upanīyādhyāpayitari laukikā ācāryaśabdam upacarantīti lokasiddham
evācāryapadārthaṃ darśayati. tat katham itaḥ siddhānuvādāt kartavyatāśrutir
anumātuṃ śakyate. na cāhavanīyādivadalaukikam ācāryakam. āhavanīyaśabdo hi
ādhānapavamānahavirādijanyam alaukikam atiśayaviśeṣam abhiniviśamāno
'laukikārtha iti yuktam. ācāryaśabdas tūpanīya vedadātari upacaritaḥ.
__________NOTES__________
[120] ra smārtaṃ ka (KA)
___________________________
[121] bhāvayed i (KHA)
___________________________
upanīya dadad vedam ācāryaḥ sa udāhṛtaḥ |
iti smṛteḥ. evaṃ tu
sāndṛṣṭikam eva śiṣyopādhyāyavad, nālaukikam ācāryakam. api
cāpravṛttapravartanaṃ hi vidher arthaḥ. svayam eva cācāryake dhanāyan yaśasyan
vā pravartata iti kiṃ tadvidhānena. ataḥ śūnyahṛdayair vyavahṛtam evedam
ācāryakaraṇavidhiprayuktam adhyayanam iti. kathañ caiṣa
vrataniyamādītikartavyatāvato 'dhyayanavidheḥ prayojakaḥ. adhyāpanaṃ hy
adhyayanam antareṇānupapadyamānaṃ laukikena rūpeṇādhyayanamātraṃ prayuṅktām. ato
'nanyaparatvāt svādhyāyādhyayanavidher nāvivakṣitārthatayā śakyaṃ
pūrvapakṣayitum.
yad apy uktam upanayanam ācāryakaniyogāṅgam
ityupanīyādhyāpanenācāryakaṃ bhāvayed iti śrutir anumitā. atra ca katvāśruter
ācāryakabhāvanāsamānakartṛkam upanayanam avagamyate. na ca prayogaikyādṛte
samānaḥ kartā bhavati. na ca tadaṅgāṅgibhāvādṛte sambhavatītyācāryakaraṇavidhau
sahāṅgair aṅgam upanayanam. tac ca kena dvāreṇopakuryād iti cintāyām
upaneyāsādanam evopanayanasvabhāvālocanayā dvāram avadhāritam. upaneyo 'pi
nākiñcitkaro 'ṅgam iti{1,41}tadvyāpārāpekṣāyām upanayanaṃ prakrasyādhyayanam
āmnātam. upakārakaṃ ca tadadhyāpanāvidheḥ. atas tad
evopanayanadvāreṇādhyāpanavidhinā prayujyate. uktaṃ ca katham ācāryakaraṇavidheḥ
prayojakatvam upanayanadvārakaṃ hi tad iti.
atrocyate -- naivam
adhyayanavidhiḥ śakyate prayoktum, anaṅgatvād anupakārakatvāc ca. yac ca
samānakartṛkatvād upanayanam adhyāpanāṅgam ity uktaṃ, tan na. vispaṣṭaṃ hi vayam
aṣṭavarṣaṃ brāhmaṇam upanayīteti dvitīyāsaṃyogād upanīyamānadvijakumārāṅgam
upanayanam avagacchāmaḥ. tasya ca tam adhyāpayed ityadhyayanasambandhād yuktam
eva saṃskārārhatvam. ato māṇavakadvāreṇādhyayanavidhyaṅgam upanayanam iti saty
apy upanīyādhyāpanenācāryakaṃ bhāvayed iti. vidhāv anaṅgam evopanayanaṃ
kṛtārthasaṃyogeṣu kālopalakṣaṇārthatvasya sthitatvāt. yathā darśapūrṇamāsābhyām
iṣṭvā somena yajeteti. na hi tayor anyonyam aṅgāṅgibhāvaḥ, ubhayor api
kṛtārthatvāt, evam ihāpi bhavitum arhati. astuvādhyāpanāṅgam upanayanam. tat tu
samīpaprāpaṇamātram. atas tāvanmātram ācāryakaraṇavidhinā prayujyatām,
adhyayanāṅgaṃ tu viśiṣṭamantrādyupetam anena prayuktam iti na pramāṇaṃ kramate.
na ca phalacamasavadadhikārato viśeṣalābhaḥ. tatra hi
yāgāṅgasomabhakṣaṇaprakaraṇāmnāto bhakṣayatis tadaṅgam eva bhakṣaṇaṃ vigāhate.
na ceha tathā, adhikārābhāvāt. na ca juhūvad etad bhavitum arhati. sā hy
anujjhitakratusambandheti dūre 'py uddiṣṭamātrā saiva pratīyate. upanayanaṃ tu
samīpaprāpaṇam anekadhā bhinnam iti na viśiṣṭāvagatau kiñcit kāraṇam. astu vā
viśiṣṭopanayanam ācāryakaraṇavidher aṅgam, prayujyatāṃ ca tat tena. na ca
taddvāreṇādhyayanaprayuktiḥ sambhavati. aṅgaṃ hi tadadhyayanasyety uktam. na
cāṅgam ākṛṣyamāṇaṃ pradhānam ākarṣati, pradhānānām anaṅgavaśavartitvāt. tasmān
na kathañcid[122]ācāryakaraṇavidheḥ prayojakatvam. kasmāc
cādhyayanavidhir[123]ācāryakaraṇavidhiprayuktyā sidhyati. kaścit kvacin niyukta
iti hi niyogasya svarūpam. tad ayaṃ svayam aniyuñjāno niyogatvād eva hīyeta.
anadhikāratvāt anyam upajīvatīti cet. na. uktādhikāratvāt. uktam aṣṭavarṣo
brāhmaṇo 'dhikārīti. yadarthaṃ hi yat karma sa tatrādhikārī. māṇavakāryaṃ
cādhyayanam iti tam adhyāpayed iti vidhānād avagamyate,[124]ananyaparatvād
asya.{1,42}na hīdam adhyāpanasvarūpavidhānaparam, antareṇāpi vidhānaṃ
vṛttyartham eva tu tatra pravṛtteḥ. adhyayanavidhiś cāśrutādhikāro 'dhikāriṇam
apekṣate. na hi jñāyate kena svādhyāyo 'dhyetavya iti. ato 'pekṣitavidhibalād
adhyayanādhikṛtapuruṣopadeśa evāyaṃ tam adhyāpayed iti. tad ayam arthaḥ --
aṣṭavarṣo brāhmaṇo 'dhīyīteti. ataḥ prayojakavyāpāradvāreṇa prayojyavyāpāraparam
idam iti varṇitam eveti. atha matam ātmārtham adhyayanaṃ na māṇavako budhyata
iti na pravartata iti, yady evam ācāryārtham api na budhyata iti na
pravartetaiva. ācārya evā[125]tmārthaṃ pravartayatīti cet, tulyam asya
māṇavakārthatve 'pi pravartakatvam. sa hy asya hitakāmo jānāti cāsyeyam
abhyudayakāriṇī kriyeti. tam imam avidvattvāt svayam apravṛttam anyo hitakāmaḥ
pravartayiṣyati striyam iva svādhikāre niṣādam iva sthapatīṣṭyām. api ca
ācāryakaraṇavidhiprayuktatve 'dhyayanasya nārthāvivakṣāyāṃ kiñcit kāraṇam
upalabhyate. tad yadi adhyayanamātram ātmānuguṇatayā prayuṅkte na tu svābhāvikaṃ
śabdānām arthaparatvaṃ vihanti,[126]svādhyāyādhyayanasvarūpamātreṇa
cācāryakaniyogani[127]ṣpatter abhidhāvyāpārasyānanyaparatvāt. ato
nārthāvivakṣāyāṃ kiñcit kāraṇam asti. astu vā ācāryakaraṇavidhyaupayikatvena
vidhyantarāṇām arthāvivakṣā, tathāpi na mīmāṃsānārambheṇa pūrvapakṣavarṇanā
śakyā kartum. ācāryakaraṇavidhyarthamātranirūpaṇasyāpi
mīmāṃsāgatanyāyakalāpādhīnātmalābhatvāt. tasyāpi svādhyāyaśabdavācyatvād
avivakṣitārthatvam iti cet. na. kalpitasya vidher
anadhītasyāsvādhyāyaśabdavācyatvāt. tasya cāvivakṣitārthatve 'nyārthavivakṣā
anyārthavivakṣāyāṃ punastadvivakṣetyanavasthā syāt. na ca vyavasthāsambhave
'vyavasthitaḥ śāstrārtho yukto varṇayitum. tad varaṃ svādhyāyādhyayanavidher
adṛṣṭārthatvaṃ, na tvācāryakaraṇavidhyarthatvenāvyavasthā. evaṃ hi svābhāvikam
arthaparatvaṃ śabdānām apalapitaṃ na bhavati. na caikavidhyanurodhena
kṛtsnasvādhyāyāprāmāṇyaprasaṅgaḥ. bhūyovirodhe hy alpamanyāyyam iti vakṣyati
vipratiṣiddhadharmasamavāye bhūyasāṃ syāt sadharmatvam (12.2.22) iti. tyajed
ekaṃ kulasyārthe iti nyāyavido vadantīti nāvivakṣitārthatayā pūrvapakṣo yuktaḥ.
__________NOTES__________
[122] dadhyāpanavi
[123] r
adhyāpanavidhi
[124] anya (KHA)
[125] vainam ācāryārthaṃ (KHA)
[126]
nti adhya
[127] nivṛtte (KA)
___________________________
{1,43} yad api
cātra rāddhāntitaṃ saty apy ācāryakaraṇavidhiprayuktatve 'dhyayanasya na
tannivṛttir eva prayojanaṃ, bahiraṅgatvāt. yad etadadhyetaryarthajñānaṃ
jāyamānam upalabhyate tad eva tasya prayojanaṃ nyāyyam. yatkartṛkā hi yā kriyā
sā tadarthaiveti yuktaṃ, tathā[128]darśanāt. nanu prathamabhāvī
prayojakavidhyadhikārānupraveśaś caramabhāvyarthajñānād balīyān. ato
nādhyetrarthatāmadhyayanasyāpādayitum utsahāmahe. kiṃ hi.
prathamāvagatācāryakaraṇavidhyarthatve paścādbhāvinyantarāgatā kariṣyati.
naivam. prāg apy adhikārāntarasambandhānavagamād aśravaṇāt. anyaprayuktayā
cānuṣṭhānopapattau viśvajidādivat kalpanānupapatteḥ. ata
ācāryakaraṇavidhiprayuktam adhyayanam asati prayojanasambandhe duḥsthitam eva,
sarvavidhīnām adhikāraparyavasāyitvāt. so 'yam adhītasāṅgavedasyāntarā
mīmāṃsādhyayanaṃ cādhikāro niṣpadyate. sa hi tadā viditapadārtho vākyārthaṃ
budhyamāno madartham idaṃ karmeti jānāti. yuktaṃ caitad[129]yat kratvapekṣitam
arthajñānaṃ prayojanatayā sambadhyata iti. evaṃ ca paraprayuktāv apy
arthaparatvāvighātād yuktaiva tadvicārārthā mīmāṃseti. tad idam anupapannam. na
hi niyogārthanirvṛtter anyad asti prayojanaṃ sarvavidhīnāṃ[130]yena
paraprayuktānuṣṭhāno 'pi vidhiḥ prayojanam apekṣate. itarathā hi nitye 'pi
tatkalpanāprasaṅgāt. syād etad -- asatyām api vidhyapekṣāyām arthāj jātam
arthajñānaṃ na hīyeteti arthajñānam arthāj jātaṃ na niyogataḥ pratipannam iti.
tan na. homād apy arthāj jātasya havirvikārādeḥ prayojanatvāpatteḥ.
kratvapekṣitam arthajñānaṃ naivaṃ havirvikārādīti cet. tan na. asaty
arthaparatve kratvanuṣṭhānābhāvāt kiṃ kenāpekṣyeta. kartṛ[131]phalapradatvam api
kriyāṇāṃ naikāntikam, ṛtvikkarbhasu vyabhicārāt. ataḥ prayojakavidhyarthaḥ
svārtho vādhyayanavidhir iti nārthaparatve pramāṇaṃ paśyāmaḥ. madhye
cādhikārakalpanā vṛthaiva, pravṛttyanaṅgatvāt. bhavantī va svaniyoga eva
paryavasyet. evaṃ hi tadādhyeta jānāti nityo hi vidhyarthaḥ sampādyo mameti.
evaṃ ca niyoganirvṛttyartham adhyayanaṃ, tadarthaś ca svādhyāya iti
nārthaparatvam. arthas tu pratīyamāno 'pi pūrvād ivāparo na vivakṣita ity
avicāraṇīya eva. tasmād avicāritamanoharatvād asya pakṣasya yathāvārttikam
evādhyayanavidhivicāro vācyaḥ. sa ucyate. svādhyāyo 'dhyetavyaḥ, svādhyāyam
adhīyīta iti{1,44}ca vidhir atra śrūyate. phalavadvyāpāragocaratvaṃ ca
svābhāvikaṃ sarvavidhīnām ity apuruṣārthātmano 'dhyayanād uttīrya
puruṣārthātmakaṃ phalam abhilaṣati. adhyayanam api sādhyatvādhīnaṃ sādhanatve
nikṣipyate. tad ayam artho jāyate adhyayanena kim api puruṣābhilaṣitaṃ kuryād
iti. na ca tadupāttam ityāmnānasāmarthyād viśvajidādivat svarga eva
sakalādhyetṛjanasamīhitaṃ phalaṃ kalpyate. nanu ca
dvitīyāntasvādhyāyapadasamabhivyāhṛtam adhyayanaṃ tatpradhānam evāvagamyate.
tataś cādhyayanena svādhyāyaṃ saṃskuryād iti vākyārtho 'vatiṣṭhate. na ca
saktuvadasaṃskāryaḥ svādhyāyaḥ, phalavatkratujñānopāyabhūtatvāt. ato na
phalāntarakalpanāvakāśaḥ. na. aviniyogāt. na khalu svādhyāyasyārthajñāne
viniyojikā śrutir upalabhyate. ato na tādarthye pramāṇam iti na saṃskārārhatvam.
bhūtaś ca svādhyāyaḥ bhavyam adhyayanaṃ, bhūtasya bhavyārthatāyāṃ dṛṣṭārthatā.
itarathā kalpyam adṛṣṭam. na ca tad yuktam. ato viniyogabhaṅgena
svādhyāyenādhyayanaṃ saṃskuryād iti śāstrārtho yuktaḥ. huṃphaḍādīnāṃ
cānarthakānām adhyayanād avyāpakam arthajñānam. teṣām adṛṣṭārtham adhyayanaṃ
bhavatīti cet. tadardhajaratīyam ekasyaiva vidher dṛṣṭādṛṣṭārthatvakalpanāt.
ata[132]ekarūpeṇādṛṣṭārthataiva yuktā. nanu ca rātrisatravadārthavādikam eva
phalaṃ śrutatvād yuktam āśrayitum. śrūyate hi yaṃ yaṃ kratum adhīte tena tenāsya
kratuneṣṭaṃ bhavatīti kratuphalaprāptir adhyayanasya phalam. athocyeta na
prathame gurusakāśād adhyayane phalam idam, api tarhi dhāraṇādyartha iti. tan
na. dhāraṇādyarthārthavādasyātideśataḥ prathamādhyayanasambandhāt. ato
rātrisatranyāyenārthavādagatam eva vipariṇāmena phalam upakalpayitum ucitam.
syād etad evaṃ yady arthavādāḥ svarūpato 'tidiśyeran. na tv etad evaṃ,
śāstrātideśanirākaraṇāt. prarocanāmātram[133]ihārthavādotthāpitam
adhyayana[134]vidhināpekṣitaṃ sambandhum iti nānāśrayaphalapadavipariṇāmaḥ
śakyate kalpayitum. ato naiṣāpi kalpanā yukteti viśvajidādivat svargaphalataiva
yuktā kalpayitum. ataḥ svargārthaṃ gurusakāśād adhītya snānasmṛtibalenānantaraṃ
snātvā paścāt sandigdhaṃ prayojanavantaṃ vedārthaṃ vicārayatu mā vā. sarvathā
tāvadadhyaya[135]navidhyartho niṣpanna iti na[136]kathañcid vedavirodham
upalabhāmahe.
__________NOTES__________
[128] thā loke da
[129] t kra (KHA)
[130] nāṃ yathoktaṃ ye (KA)
[131] trarthatva (KHA)
[132] aikarūpyeṇā (KHA)
[133] traṃ hy artha
[134] nasya vi
[135]
yanamātrād evādhyayana
[136] nātra ka (KA, KHA)
___________________________
{1,45}
atrocyate -- svādhyāyo 'dhyetavyaḥ svādhyāyam adhīyīteti ca vispaṣṭaṃ
svādhyāyasyādhyayanakarmatvam avagamyate. na ca saktuvad viniyogabhaṅgo yuktaḥ.
saktavo hi bhūtabhāvyupayogarahitā na saṃskāram arhanti. na ca tathā svādhyāyaḥ,
bhāvyupayogitvāt. iha hy adhyayanānantaram akṣaragrahaṇaṃ, tataḥ padāvadhāraṇaṃ,
tataḥ padārthasmaraṇaṃ, tato vākyārtha[137]jñānaṃ, tato 'nuṣṭhānaṃ, tato
'bhyudaya iti paramparayā puruṣārtha[138]prayojanapratilambhena
viparivṛttyādhyayanamātrān[139]nādṛṣṭakalpanāvakāśaḥ. yāvad dhi viprakṛṣṭam api
dṛṣṭam upalabhyate, tāvat tad evānusaraṇīyam. tad iha brāhmaṇavākyeṣu
pradhānavākyānāṃ phalavatkarmāvabodhanaṃ phalam, aṅgavākyānāṃ tu
sannipatyopakārakārād upakārakadṛṣṭādṛṣṭārthetikartavyatāprakāśanam.
arthavādānāṃ ca vidhyapekṣitaviṣayaprāśastyapratipādanam. udbhidādīnāṃ
ca[140]nāmnāṃ guṇaphalavidhānam. upaniṣadāṃ tu
sāmparāyikaphalopabhogocitacetanakartṛpratipādanadvāreṇa
sakalavedaprāmāṇyapratipādanam ity ūhanīyam. mantrāṇāṃ ca
keṣāñcidanuṣṭhīyamānapadārthaprakāśanam. yeṣāṃ tu na dṛṣṭaṃ prayojanaṃ teṣāṃ
kratupuruṣārthādṛṣṭakalpanā. na ca tadadṛṣṭārthatvenānyatrāpi
dṛśyamānaprayojanaparityāgo yuktaḥ.
svādhyāyā[141]dhyayanavidhyadhyāpitasya[142]mantrabrāhmaṇasya
prayojanakalpanāvasare yathāśakti prayojana[143]kalpanaiva yuktā. tatra
humādīnāṃ dṛṣṭaprayojanāsambhave japabrahmayajñādāv adṛṣṭārthatā. dṛṣṭaṃ
caikaprayogavidhigocarāṇāṃ[144]dṛṣṭādṛṣṭaprayojanatvaṃ prokṣaṇāvaghātādīnām. ato
nāvaśyamaikarūpyam[145]eva sarvatraivāstheyam. tad eṣa
pūrvottarapakṣasaṃkṣepā[146]rthaḥ -- pāralaukikādṛṣṭaphalatvād adhyayanasya
nārthajñānaparyanto 'dhyayanavidhyartha iti nāvaśyam anantaraṃ vedārtho
mīmāṃsitavyaḥ. ato na snānasmṛtyadhyayanavidhyor virodhaḥ. aviruddhaṃ ca na
durbalam api bādham arhatīti pūrvaḥ pakṣaḥ. siddhāntas tu -
svādhyāyasyādhyayana[147]saṃskāryatvāvagamādadhītena svādhyāyena kiṃ kuryād
ityapekṣite yogyatvenārthajñāne svādhyāyasya viniyogāt, tasya caihikatvād
anantaraṃ dṛśyamānatvāc ca na vyavahitāmuṣmikādṛṣṭasvargaphalakalpanā
yuktetyadhītena svādhyāyenārthaṃ jānīyād iti karaṇībhūtasya
vedasyānugrāhakāpekṣāyāṃ,{1,46} yogyatvenetikartavyatāṃśopanipātinī
mīmāṃsādhyayanānantaram upanipatantī svakālopanipātinā snānena virudhyata iti
śrutibalīyastvena yuktaḥ snānasmṛter bādha iti sūktaṃ snānasya tena bādhaḥ syād
iti || 88 ||
__________NOTES__________
[137] rthāvadhāraṇaṃ ta
[138] rthaprati (KA)
[139] trād adṛṣṭakalpanānavakā
[140] tu
___________________________
[141] yavi
[142] sya hi ma
[143] naparika
[144] ṇāṃ nānāvidhadṛ (KHA)
[145] pyam evāvase (KA)
[146] paḥ (KHA)
[147] nakarmatvāva (KA)
___________________________
atra bhāṣyaṃ dṛṣṭārthatā cādhyayanasyānantarye vyāhanyeta, lakṣaṇayā tv eṣo
'rthaḥ syād iti. tadadhyayanadṛṣṭārthatāpratipādanasya punaruktatvāl lakṣaṇayā
tv eṣo 'rthaḥ syād iti cāvijñāyamānārthatvāt kaiścid vyākhyātṛbhis tyaktam. tat
tāvad āha dṛṣṭārtheti kaiścidantena. svayaṃ tu cirantanalekhyeṣu
vidyamānatvāt samādhatte -- tad ucyata iti. ayam abhiprāyaḥ -- pūrvaṃ hi na
cādhītavedasyetyādibhāṣyeṇa pūrvakālatāmātraṃ ktvāpratyayenocyate, nānantaryam.
na ca tadadhyayanadṛṣṭārthatve virudhyata iti smṛtyā sahāvirodho darśitaḥ.
idānīṃ tu yady apy ānantaryavacanaḥ ktvāśabdaḥ, tathāpi
samastasmṛtyarthaparigrahe vedavirodhād varaṃ lakṣaṇeti. paurvāparyaviśeṣa
ānantarye ukte tadantargatapūrvakālatāmātram adhyayanasya lakṣyate. evaṃ hi
dṛṣṭārthādhyayanena sahāvirodho bhavatīti || 90 ||
aparam api smṛtyā
sahāvirodhaprakāram āha -- grantheti. adhītyeti iṅo rūpe virodhaḥ neṇa
iti. idaṃ cānvāruhyavacanam iti nātīvādaraṇīyaṃ. iṅo hi nityasahacarito
'dhiśabda ekadeśabhūtaḥ, na hi tasya kevalasya prayogo dṛṣṭapūrvaḥ. ata iṅo rūpe
samudāyaprāsiddhiḥ. iṇas tv avayavaprasiddhiḥ. sā ca samudāyaprasiddher durbalā.
svādhyāyādhyayanādhikāre cādhītyeti śrutaṃ tadviṣayam evāvagamyata ity ato 'pi
nādhigamārtha[148]kalpanā yukteti || 91 ||
__________NOTES__________
[148] rtha iti (KA)
___________________________
{1,47}atra bhāṣyaṃ na cedaṃ snānam
adṛṣṭārthaṃ vidhīyate iti. tad vyācaṣṭe -- yas tv iti. yo hi śrutismṛtyor
evam avirodho bhavatīti gurugehādanāvṛttasyāplavanamātram adhītya snāyād iti
prayājādivat pradhānam adṛṣṭārthaṃ vidhīyate. athavā mantrādyupetam adhyayanasya
pradhānakarmaṇaḥ prokṣaṇādivadadṛṣṭārthaṃ narasaṃskārarūpaṃ snānaṃ vidhīyata iti
manyate, tasya vakṣyamāṇam uttaram iti || 92 ||
tad idānīm uttaram āha -
iheti[149]dvayena. brahmacāriṇo hi na snāyād ity asnānādiniyama uktaḥ. na
ca tatra kasyacid avadhitvam āśritam. ato 'sau kiyantaṃ kālam iti bhavaty
avasānāpekṣeti. yady evaṃ tataḥ kim ata āha -- tata iti. apekṣitavidhau
dṛṣṭārthatvam. itarathādṛṣṭārthaṃ snānavidhānam. na ca dṛṣṭe sambhavati tad
yuktam. ato 'pekṣāvaśādasnānādiniyamanivṛttim eva adhītya snāyād iti snānaṃ
lakṣayati. tad dhi asnānavirodhi snānaṃ, virodhisattā ca virodhyantaranivṛttyā
vyāptā. ataḥ snānenāsnānaniyamanivṛttilakṣaṇā yuktaiva. tatsahacaritāś ca
gurukulavāsādaya iti tannivṛttyā teṣām api nivṛttir lakṣyata iti. nanu yuktaṃ
virodhinoḥ sahāsambhavāt snānenāsnānanivṛttir lakṣyata iti.
gurukulavāsādidharmanivṛttau (?kṛ/ku)to hetuḥ. yac cāsnānādiniyamasahacarito
gurukulavāsādis tannivṛttyā nivartyata ity uktaṃ tad ayuktam. pramāṇāntaragocare
hi viṣaye tad yuktam. yathā loke bhojanakāle kevalasthalaparimārjanopadeśe
sthalā(dī)ni parimṛjyantām iti bhavati
tatsahacaritanikhilabhojanopakaraṇaśaṅkhaśuktikādiparimārjanopadeśaḥ.
śrutismṛtyos tu yāvadupāttamātraviṣayatvāt sahacaritādigrahaṇam anyāyyam. ucyate
-- syād evaṃ yadi śrutimūleyam adhītya snāyād iti smṛtiḥ{1,48}syāt. iyaṃ tu
nyāyamūlā. nyāyaś ca sakalabrahmacāridharmanivṛttau samānaḥ. kaḥ punar asau.
śrūyatām. brahmacāridharmā hi gurukulavāsādayo 'dhyayanāṅgam adhyayanasamāptau
samāpyante iṣṭisamāptāv iva vratam iti nyāyaḥ. ato 'snānaniyamanivṛttimūlena
sakalāgnīndhanādibrahmacāridharmaparyavasānalakṣaṇā yukteti. idaṃ tu kin tu
lakṣaṇayetyādibhāṣyeṇoktam iti veditavyam || 94 ||
__________NOTES__________
[149] ti. bra (KA)
___________________________
prakaraṇārtham idānīm upasaṃharati --
tasmād iti. ayam arthaḥ -- yad adhyayanaśabdo 'dhigamārtha iti
vyākhyātaṃ, yac ca snāyādityasnānādiniyamanivṛttilakṣaṇārthaḥ snānaśabda iti,
tathā athāto dharmajijñāseti[150]dharmajijñāsākramavacano 'thaśabdo
'dhyayanānantaropanipātismārtasnānābhāvalakṣaṇārtha iti yad uktaṃ tatra[151]ca
sarvatra dṛṣṭārthatvaṃ hetur iti || 95 ||
__________NOTES__________
[150] ti ji
[151] tra sa
___________________________
atra codayati --
snātvetītyantena. evaṃ hy uktaṃ daurbalyaṃ vedabādhanād iti. evaṃ ca
vedabādho bhavati yadi vedārthaḥ
sarvathaivopekṣyeta. yadi tu
smṛtyanurodhenādhyayanānantaraṃ snātvā sandigdhaṃ prayojanavantaṃ vedārthaṃ
budhyamāno jijñāsate, tato na kaścid vedavirodho dṛśyata ity avirodhitā
snānasyeti. evaṃvā[152]dina uttaram āha -- evam iti
snānabādhanamantena. ayam arthaḥ -- bhaved api smṛtyanurodhenānantaraṃ
snānaṃ yadi tāvanmātram eva smṛtaṃ syāt. iha ca[153]snānād uttarakālam api
nānāvidhāni nityāni naimittikāni ca karmāṇi smaryante. tad yadi tāny apy
anurudhyante, tato 'tyantāya vedabādhaḥ. na ca tāny apy avicāritavedārtho
yathāvad anuṣṭhātum īṣṭe. na cāviduṣo 'dhikāro 'sti. vakṣyati hi -- na cāvidvān
vihito 'stīti. tadavaśyam anurudhyāpi smṛtiṃ kiyaty apy adhvani gatvā punas
tadbādho vaktavyaḥ. tad varam adhītavedatvena
vicārayogyatvānmāṇavakasyādhyayanānantaram[154]āgate kāle{1,49}
prathamopanipātino virodhinaḥ snānasyaiva bādhanam. ato 'nadhītavedatvena
yāvannityanaimittikakarmaṇo 'nuṣṭhānāyogyaḥ, tāvad akurvann api tāni na
pratyavaiti. adhītavedatayā yogyo 'kurvan pratyaveyāt. na cāvidvān kartuṃ
śaknoti. na cāvicārayan jānātītyadhyayanānantaram[155]eva dharmajijñāsā yukteti.
idaṃ cottaravi[156]bhavād uktam. paramārthatas tv adhyayanavidhyarthasampādanāya
pravṛtto na prāṅ mīmāṃsāśravaṇād virantum arhatītyadhyayanavidhibalaprabhāvita
evāyam arthaḥ. na hi pradhānam anaṅgam anuṣṭhitaṃ paryavasyati. vakṣyati hi
sāṅgaṃ pradhānam aikaśabdyād iti || 98 ||
__________NOTES__________
[152] vadataḥ
[153] tu (KHA)
[154] m upaga (KA)
[155] raṃ karma
[156] vai (KHA)
___________________________
evaṃ smṛtibādham
upapādyātraivādhikaraṇam[157]udāharati -- so 'yam iti. itirivārthe.
pāṭhakramasyeva śrutikramasyāyathamarthād bādho 'vagamyata ity arthaḥ. uktaṃ hi
kramakopādhikaraṇe kramakopo 'rthaśabdābhyām -- (5.4.1) iti. atra hi agnihotraṃ
juhoti yavāgūṃ pacatīty udāhṛtya vicārayiṣyate -- kiṃ hutvā paktavyam, uta
paktvā hotavyam iti. atra[158]pāṭhaprāmā[159]ṇyād hutvā paktavyam iti
pūrvapakṣita uktaṃ pāṭhakramasyārthakramāt kopo bādhaḥ. arthavaśena hy atra
pāṭhakramo 'tikramitavyaḥ. yathāpāṭhakramānuṣṭhāne hy artho na saṃvarteta.
homārtho hi pākaḥ. sa homād uttaram[160]anuṣṭhito 'narthakaḥ syāt. homaś ca
havanīyādṛte na sidhyet. tasmād ādau śrapaṇaṃ tato homa iti. tadvad ihāpi yady
apy adhyayanānantaryarūpaktvāśrutyā snānasya kramo 'vagataḥ, tathāpy
adhyayanadṛṣṭārthatāsāmarthyena bādhitavya iti. tatparigrahe 'dhyayanavidhyartha
eva bādhitaḥ syāt. śrutikramo 'py arthānusāreṇa[161]bādhyata eva, arthārthatvāt
sarvasyeti kramakopādhikaraṇe ṭīkākāreṇoktam
iti.{1,50}adhikaraṇāntaramatraivodāharati[162]- guṇapradhānayor iti. vakṣyati --
aṅgaguṇavirodhe ca tādarthyāt (12.2.25) iti. atra ca
pradhānabhūtasutyākālānurodhenāṅgabhūtadīkṣaṇīyākālabādho vakṣyate,
pradhānārthatvād aṅgānām. pradhānavirodhe satyānarthakyāt. evam ihāpy
adhyayanasnānayoḥ kramamadhītyasnāyād iti smṛtir upadiśati. kramaś ca kramavatām
aṅgam ity[163]avivādaṃ sarvavādinām.[164]tad yady eṣa kramo 'nurudhyeta, tataḥ
pradhānabhūtaṃ dṛṣṭārtham adhyayanam eva bādhitaṃ bhavet. na ca guṇānurodhena
pradhānabādho yukta iti || 99 ||
__________NOTES__________
[157] ṇārtham u
[158] ta
[159] dhānyād
[160] rakālam a
[161] rodhena bādhitavya e (KA)
[162] riṣyati (KA)
[163] ti sa
[164] nām avivādasiddham
___________________________
evaṃ tāvat smṛter atyantabādho
bhaṇitaḥ. idānīṃ[165]virodhānusāritvād bādhyabādhakabhāvasya yāvanmātram eva
virudhyate tad bādhitavyam. gurukula[166]vāsaparityāgamātraṃ ca
dharmajijñāsāparipanthi, tadāyattatvāt[167]tasyāḥ, na madhumāṃsādiseveti
na[168]te bādhitavyā ity āha -- snāneti || 100 ||
__________NOTES__________
[165] nīṃ tu vi
[166] lapa
[167] tvād dharmajñānasya na
[168] na bā
___________________________
tasmāt smṛtyekadeśabādho 'yaṃ na
samastasmṛter[169]bādha ity āha -- tasmād iti || 101 ||
__________NOTES__________
[169] ti
___________________________
nanv
evaṃ parityaktāgnīndhanādibrahmacāridharmaḥ snātako jāta iti snātako nityaṃ
śuciḥ sugandhiḥ snānaśīlaḥ iti vidhiprāptaṃ madhvādisevanavad dharmajijñāsāyām
avirodhi yat snānaṃ tad api kriyatām[170]ata āha -- gurugeheti.
sakalabrahmacāridharmanivṛttau hi snātakaśabdaḥ prayuktaḥ,
nāgnīndhanādikatipayadharmanivṛttau. ato yāvad gurugeha[171]nivṛttir
madhvādisevāsamudāyasyāṃśo na samāpyate, tāvat snātaka eva na bhavatīti na
snānam{1,51} asnānādiniyamanivṛttiḥ paryavasyati. snānaṃ na prāpnotītyarthaḥ.
sakalabrahmacāridharmanivṛttivācī snātakaśabda iti || 102 ||
__________NOTES__________
[170] m ity āha
[171] hād vini
(KHA)
___________________________
vyākhyāya
tad eva prayogānusāreṇāha -- gurugehād iti. yāvad dhi gurugehān na
nivartate na niṣkrāmati, tāvat snātako na kathyate. ato na snātakadharmaṃ
labhata iti. yady evaṃ tarhi mā snātu, dāraparigrahaṃ kin tu na karoti.
upāttadāro 'pi[172]gurau nivasan dharmaṃ jijñāsata eva,[173]ata āha -- tad
iti. gurugehānniṣkrāntasya kṛtamantrādyupetasnānasya tatra snānāt paro
dārasaṅgraho vihitaḥ snātakaḥ sadṛśīṃ bhāryāṃ vindeta iti. tat katham
akṛtasnānasya bhaved iti || 103 ||
__________NOTES__________
[172] hi
[173] vety ata
___________________________
atra bhāṣyaṃ vedam adhītya snāyād
gurukulān mā samāvartiṣṭeti. tadasaṅgatārtham iva lakṣyate. kathaṃ hi vedam
adhītya snāyād gurukulān mā samāvartiṣṭeti. tad vicchidya yojayati --
vyākhyāyeti. pūrvaṃ hi na cedaṃ snānam adṛṣṭārtham ityādinā bhāṣyeṇa
smṛtivākyaṃ vyākhyāya punas tad eva kīrtitam asyāḥ smṛter ayam artha ity uktaṃ
bhavati || 104 ||
nanv ānantaryād gurukulān mā
samāvartiṣṭetyanenaikagrantho 'vagamyate. kiṃ tatparityāge kāraṇam[174]ata āha
-- samāvartiṣṭeti. na hy ānantaryam eva sambandhe kāraṇam. api tarhi,
yogyatāpi. iha ca virodhād ānantarye 'py asambandha iti || 105 ||
__________NOTES__________
[174] m ity ata
___________________________
athāpanītaṃ kathaṃ vyākhyeyam ata āha
-- athaśabdeneti. pūrvaṃ hi gurukulavāsāvasānabādhanārtho 'thaśabda iti
vyākhyātaṃ gurukulān mā{1,52} samāvartiṣṭa kathaṃ vedavākyāni vicārayed ityādinā
bhāṣyeṇa. na ca tatra hetur ukta iti smṛtidṛṣṭārthatāprasaṅgena manasi
viparivartamāno 'bhihitaḥ. athaśabdo hy ānantaryaparatve 'dṛṣṭārthaḥ syād iti
tatparihārāya gurukulān mā samāvartiṣṭety evaṃaparo vyākhyā[175]yata iti. yad vā
gurukulavāsanivṛttimātraṃ bādhyate na kṛtsnasmṛtyartha iti, tatrāyaṃ hetur ity
āha -- tanmātrasyeti || 106 ||
__________NOTES__________
[175] khyāta (KHA)
___________________________
etad eva vivṛṇoti -- smṛtiprāptam
iti. idānīm adhīte vede 'dhītya snāyād iti smṛtiprāptaṃ madhvādisevanaṃ
pratiṣedhayan sūtrakāro 'dṛṣṭārthopadeśī syāt teṣāṃ dharmajijñāsāyām avirodhāt.
na ca tad yuktam iti || 107 ||
yas tu smṛter avirodhaṃ vadann evam āha
-- smṛtivaśād anantaraṃ snātvā gurugehaṃ praviśya dharmo vicārayiṣyate tan na
kaścid virodhaḥ syād iti, taṃ pratyāha -- nivṛtyeti. nirgatya hi punaḥ
praveśo 'dṛṣṭārthaḥ syād iti. pūrvaṃ cedam udbhāṣyam eva paricodyānyathā
parihṛtam. idānīṃ bhāṣyā[176]nusāreṇādṛṣṭārthatayā parihriyate ity apaunaruktyam
|| 108||
__________NOTES__________
[176] ṣyakārānu (KA)
___________________________
nanu kathaṃ praveśo 'dṛṣṭārthaḥ syāt,
tasya hi vicāro dṛṣṭam eva prayojanam ata āha -- nirgama iti. kṛtārthasya
nirgamo nissaraṇaṃ dṛṣṭārthaṃ syāt. itarathādṛṣṭārtham. ato nirgatyapraveśo
'dṛṣṭārtha iti vadatā nivṛtter adṛṣṭārthatvam uktaṃ bhavati || 109 ||
ataś śabdam idānīm anusandhatte -- atheti. yadaivāthaśabdena
dṛṣṭārtham{1,53}ānantaryam upadiṣṭaṃ, tadaiva kriyāmātrānantaryasyādṛṣṭārthatvād
vedagrahaṇaṃ vedārthanirṇaye hetur ity uktam[177]eveti kim ataś śabdeneti || 110
||
__________NOTES__________
[177] ktaṃ bhavatīti ki
___________________________
pariharati -- yogyatvam iti.
ānantaryopadeśād vedādhyayanena dharmajñāne yogyo bhavatīti jñāyate, na tu
taddhetukaiva[178]dharmajijñāseti || 111 ||
__________NOTES__________
[178] kā dha
___________________________
ataś caivaṃvidhaḥ puruṣo
dharmajñāne[179]yogya ity etāvad evāthaśabdenoktaṃ syāt, na hetuviśeṣa ity āha
-- lakṣaṇam iti. na ca hetvantarābhāvāt pāriśeṣyasiddham adhyayanaṃ
śakyaṃ vaktum ity āha -- jijñāsāyā iti || 112 ||
__________NOTES__________
[179] nayogyo bhavati i
___________________________
dharmaphalārthitvācāryakayaśaḥprabhṛti
jijñāsāyā hetutvena sambhavati. taddhetutve ca dharmajijñāsāyāḥ śūdrādhikāro
doṣa iti parihārāntaram āha -- ataś śabda iti. athaśabdo hy ānantaryam
upadiśan yad vedādhyayanānantaryam upadiśatītyuktaṃ, tad vakṣyamāṇātaś
śabdapratipādyahetutvabalena. itarathā tv arthāntaravacano 'yam athaśabdaḥ
sambhāvyeteti || 113 ||
anyathā paunaruktyam āha --
snānabādhasyeti. yady apy athaśabdena vedādhyayanaṃ dharmajijñāsāyā hetur
iti pratipāditaṃ, tathāpi hetvantaravacanatvād ataśśabdo na punaruktaḥ.
snānabādhasya hetutvam ataśśabdo vadati.[180]snānabādhahetum āviṣkaroti --
yogyasyeti. adhītavedo hi{1,54} nityanaimittikānuṣṭhānayogyo[181]jāto
yady[182]avidvattayā nānutiṣṭhet, pratyaveyāt. ato 'dhītavedatvān nāvasthātuṃ
labhyate jhaṭiti vidvattāyāṃ yatitavyam iti || 114 ||
__________NOTES__________
[180] datīti (KHA)
[181] gyo
bhavati ya (KA)
[182] dy asāv avi
___________________________
atra bhāṣyaṃ dharmaṃ jijñāsitum
icched iti. tatra sandhātuliṅtumunām icchārthatvāt paunaruktyam āśaṅkya
viṣayabhedāt pariharati -- sanvācyeti. sanvācyā tāvadicchā āntaraṃ
samānapadopāttaṃ jñānam eva karma vyā[183]pnoti. tatkarmiketi yāvat. tāvatā ca
bhāgena saiva gamyate, na liṅāder artho vidhyādiḥ.[184]iṣis tu yady
apīcchāvacanaḥ, tathāpī[185]cchāntaravacanatvād apunaruktaḥ. tathā hi
-[186]sanvā[187]cyecchāyā bāhyaḥ padāntaropātto vā dharmaḥ karma, jñānecchā vā,
dharmajñānecchādvayaṃ vā. karma[188]bhedaprakaṭanam icchābhedasphuṭīkaraṇārtham.
liṅtumunos tu vidhisamānakartṛkatvavacanatvāt spaṣṭo viṣayabheda ity
apunaruktateti. kiṃ punar atrāsūtritadvitīyecchopādāne bhāṣyakārasya prayojanaṃ,
dharmaṃ jijñāsetety evaṃ hi vacanīyam ata āha -- sūtriteccheti. evaṃ hi
manyate -- yathā śiṣyo bālaḥ preṣaṇāyām ayogyatvād dharmajñāne pravartayituṃ
sūtrakāreṇādhyeṣito dharmajijñāseti vadatā, tathā tadgatim anuvidadhānena
bhāṣyakāreṇa sūtritecchā kathaṃ nirvartyeteti dvitīyecchā asūtritoktā. ata
icchopadeśenāpi kartavyatopadiṣṭā bhavet, tatpūrvabhāvitvād icchāyāḥ. na cecchā
neṣyate. bubhukṣāvat. tathā hi eko bubhukṣamāṇo bhuṅkte. anyas tu mandānalatvād
abubhukṣus tām api kāmayata eveti || 115-117 ||
__________NOTES__________
[183] prā
[184] dir iti
[185] viṣayabhedād api (KHA)
[186] tadvāpye
[187] tto dharmo jñā
[188] rma. icchākabhama[?] (KA)
___________________________
{1,55}
tatra dharmajijñāsāsamāsapadaṃ vigṛhṇatā bhāṣyakāreṇa dharmāya jijñāsā
dharmajijñāsā. sā hi tasya jñātum icchety uktam. tadākṣipati --
prakṛtyeti. yatra hi tādarthye caturthīsamāso bhavati, tatra prakṛtyā
vikṛtiḥ samasyamānā dṛṣṭā. yathā yūpāya[189]dāru yūpadārv iti. aprakṛtivikārayos
tu na samāsaḥ yathā randhanāya sthālī, avahananāyolūkhalam iti.
tathā[190]prakṛtivikṛtigrahaṇaṃ kartavyam iti[191]tādarthyasamāse
vārttikakāreṇoktam. na ca sāmarthyapradarśanārthaṃ tat. ato 'prakṛtivikārayor
api yatra sāmarthyaṃ tatra samāso bhavaty eva. ato dharmajijñāsāpade 'pi
sāmarthyasya vidyamānatvād yuktas tādarthyasamāsa iti vacanīyam. sāmarthyasyaiva
prakṛtivikārabhāvam antareṇānupapatteḥ. vigrahavākyārthābhidhānaśaktir hi
sāmarthyam. na ca yathā randhanāya sthālīti śrūyamāṇā caturthī
bāhyanimitta[192]bhūtāyā arandhanaprakṛter api sthālyās tādarthyam abhidyotayati
tathā[193]randhanasthālīti samāsaḥ, mandatvāt tādarthyasya. prakṛter eva tu
dārvāder yūpādivikṛtibhāvāpatter vyaktaṃ tādarthyam iti yūpāya dārv iti vigṛhya
kathitaṃ yūpadārusamāsād api sujñānam. ata eva samāsavidhau tādarthyagrahaṇaṃ
prakṛtivikṛtigocaraṃ vyākhyātaṃ tatraiva tādarthyasya spa[194]ṣṭatvāt. āha ca --
__________NOTES__________
[189] padārvādāv iti
[190] thā
tādarthyasamāse pra
[191] ti vā
[192] ttāyā (KHA)
[193]
randhanāyasthā (KA)
[194] sphuṭatvā
___________________________
bāhyasya hi[195]nimittasya tādarthyaṃ naiva tādṛśam |
__________NOTES__________
[195] ca (KHA)
___________________________
yādṛśaṃ prakṛteḥ spaṣṭaṃ vikāraṃ prati dṛśyate ||
iti. tathā ca
nāprakṛtivikṛtyos tādarthyasamāso dṛṣṭacaraḥ. aśvadhāsādiṣu
ṣaṣṭhīsamāsāśrayaṇāt. vaiyākaraṇākhyāyāṃ tu saty api samāse 'lugvidhānād
vibhaktiḥ śrūyate iti yuktam eva vṛttivigrahayor aikyārthyam asaty api
prakṛtivikṛtibhāve. dharmajijñāsāpadasamāsas tu vivādāspadībhūta eva. tasmād
asamāso 'yam || 118 ||
{1,56} evam ākṣipya samādadhāti -- sā
hīti. nāyaṃ caturthīsamāsaḥ. kin tu aśvadhāsādivat ṣaṣṭhīsamāsa evāyam.
tathā hi sā hi tasya jñātum iccheti ṣaṣṭhyantena tadā vigṛhṇātīti. nanu dharmāya
jijñāseti vigrahavacanaṃ tat kathaṃ vyākhyeyam ata āha - dharmāyeti.
nedaṃ vigrahavacanaṃ, kin tu ṣaṣṭhyarthaviśeṣapradarśanam iti || 119 ||
atha codayati --
prāpnotīti. tādarthyarūpārthavivakṣāyāṃ hi caturthy eva prāpnoti.
sambandhasāmānyavivakṣāyāṃ tu tādarthyavacanaṃ katham iti || 120 ||
pariharati -- sambandhamātreti. sūtrakāreṇa hi
sambandhasāmānyavivakṣāyā dharmajijñāseti ṣaṣṭhīsamāsaḥ prayuktaḥ.
nirviśeṣasāmānyānupapattes tu viśeṣākāṅkṣāyāṃ bhāṣyakāreṇaiva tasya sāmānyasya
tādarthyarūpaviśeṣaniṣṭhatā varṇyate, tenāyam api na doṣa iti || 121 ||
atrāparaṃ dharmajijñāsāsvarūpapradarśanārthaṃ kānyasya sādhanāni kāni
sādhanābhāsānīti bhāṣyam. tatra sādhanābhāsapadaṃ vyācaṣṭe --
sādhanābhāsateti. pūrvapakṣasyārtho dharmasya sādhanābhāsam iti. kathaṃ
punaḥ pūrvapakṣasyārthaḥ sādhanābhāsaḥ, ata āha -- anyasādhanam iti.
anyasya hi sādhanam anyasya sādhanavadavabhāsamānaṃ sādhanābhāsaṃ bhavatīti ||
122 ||
etad evābhivyanakti -- kratvartham iti. kratvarthaṃ hi
parṇamayyādi{1,57}puruṣārthasyāpāpaślokaśravaṇāder ucyamānaṃ sādhanābhāsaṃ
bhavati. puruṣārthaṃ ca godohanādi krator ucyamānaṃ tadābhāsaṃ bhavatīti. atra
bhāṣyakāreṇa ko dharmaḥ kathaṃlakṣaṇaḥ iti codanāsūtreṇa vyākhyātam ity uktvā
kānyasya sādhanānītyādi śeṣalakṣaṇena vyākhyātam ity uktam. tad ayuktam iva
dṛśyate, śeṣalakṣaṇaśabdo hi tṛtīyādhyāye prasiddhaḥ. na ca tatra sādhanādi
sarvaṃ vyākhyāyate, ataḥ katham ity āśaṅkyāha -- śeṣalakṣaṇeti. nāyaṃ
tṛtīyādhyāyavivakṣayā śeṣalakṣaṇaśabdaḥ prayuktaḥ, kin tu
pariśiṣṭasakalaśāstravivakṣayā. ata evaikavacanam iti || 123 ||
atra
bhāṣyakāreṇa śāstrārambham ākṣipatoktam -- dharmaḥ prasiddho 'prasiddho vā syāt.
yadi prasiddhaḥ, na jijñāsyaḥ. athāprasiddhaḥ, natarām iti.
tatrābhāvavacanatvānnañaḥ ko 'yam ātiśāyanikaḥ pratyayaḥ. na hi niṣedhasya
svagato viśeṣaḥ kaścid astīty āśaṅkyāha -- prasiddha iti. satyam.
nābhāvasya svagato viśeṣaḥ, tathāpi niṣedhyatantratvād niṣedhasya tadatiśayāt so
'py atiśete iti. tad iha prasiddhe jñānecchāmātrasyaivābhāvaḥ, na jñānasya
aprasiddhe tu na jñānaṃ na ceccheti dvayaniṣedhād atiśayo yuktaḥ. aśakyatvān
neṣyate na jñāyate cetyartha iti || 124 ||
atra parihārabhāṣyaṃ dharmaṃ
prati vipratipannā bahuvidaḥ. sa hi niḥśreyasena puruṣaṃ saṃyunaktīti, tad
vyācaṣṭe -- jijñāsya iti. sandigdhasya hi prayojanavato nirṇayāya
matimanto yatante. tathā ca dharmaḥ. tasmād ayam api jijñāsyata iti || 125 ||
kīdṛśaḥ punardharme saṃśayaḥ kinnimitto vā, ata āha -- svarūpādiṣv
iti. pūrvaṃ tāvad dharmasya svarūpādiṣu madhye pramāṇasvarūpābhyāṃ
dvedhā{1,58} vipratipadyate. vipratipattiḥ kriyate iti bhāve[196]pratyayaḥ.
vādivipratipattiś ca saṃśaye nimittam iti naiyāyikāḥ. tasmād eṣa saṃśayo bhavati
kiṃ khalu dharme pramāṇaṃ, kiṃsvid yogipratyakṣam uta codaneti. pramāṇasaṃśayād
eva tu svarūpasaṃśayaḥ, kiṃ yāgādir dharma[197]uta caityavandanādīti. tad
atrādyasyādhyāyasya prathamapāde nirṇayaḥ kārya ity āha -- pādeneti. atra
hi sambhāvitetarapramāṇaniṣedhena sambhāvitāprāmāṇyaniṣe[198]dhena ca prāmāṇyam
upapādayiṣyate. tadupapādanāc ca svarūpopapādanam api kṛtaṃ bhavati. tripādyāṃ
tu kathaṃlakṣaṇa ity amunā pratijñātaḥ pramāṇaprakāro nirūpyate. prāmāṇyaṃ tv
ihaivopapāditam. ata eva pādāvasāne iti pramāṇatvam idaṃ prasiddham iti vadati.
arthavādādhikaraṇe ca siddhapramāṇa[199]bhāvasya iti, prakārasya tu tadvataḥ
pramāṇād anatibhedāt kṛtsno 'dhyāyaḥ pramāṇalakṣaṇam ity ākhyāyate iti || 126 ||
__________NOTES__________
[196] rūpam. vā
[197] āhosvit
cai
[198] rākaraṇena
[199] ṇasyeti
___________________________
evamādyapādaprayojanamuktvoparitanatantraprayojanam
āha -- sthita iti dvayena. ajñānām ekamārga[200]dṛśvanāṃ cāsaṃśayād
bahuvidāṃ vākyārthanirṇaye saṃśayān na matir upajāyate. prathamaṃ tāvad
vidhyarthavādamantranāmnām arthe prayojane saṃśayaḥ
stutyādyupayogapra[201]tipādanenārthavādādhikaraṇādyair apaneṣyate. punaś ca
dvitīye yajati dadāti juhotītyādināṃ cārthabhedābhāvād bhedasaṃśayaḥ
śabdāntarādhikaraṇādibhir ity eṣā dik. ataḥ sandigdhaprayojanavattvāt[202]param
api śāstraṃ praṇetavyam iti || 128 ||
__________NOTES__________
[200] rgiṇāṃ cā
[201]
pradarśanenā
[202] tvād apa (KHA)
___________________________
ity upādhyāyasucaritamiśrakṛtau
kāśikāṭīkāyāṃ
prathamasūtraṃ samāptam ||02codanāsūtra
{1,59} codanālakṣaṇo
'rtho dharmaḥ iti śāstrārambhasūtram. tad vyācaṣṭe -- dharma iti. ayam
abhiprāyaḥ -- prathamasūtre hi viśeṣa[203]dharmajijñāsā pratijñātā,
tadabhiprāyeṇa ko dharma iti pṛṣṭam. viśeṣaś ca pramāṇaviśeṣāt sidhyati.
pāṣaṇḍāgame hi pramāṇe caityavandanādayaḥ kriyāviśeṣā dharmā bhavanti. vedāgame
tu yāgādayaḥ. tad iha sāmānyataḥ siddhadharmoddeśena pramāṇaviśeṣaś codanā
vidhīyate. tataś ca dharmaviśeṣasiddhiḥ. yas tu sāmānyātmā dharmasya
prītisādhanatvaṃ, so 'vivādasiddha eva sarvavādinām. na hīha kecid vivadante yaḥ
prītisādhanaṃ dharma iti. tathā ca nṛguṇavādino yato 'bhyudayaniḥśreyasasiddhiḥ
sa dharmaḥ ity āhuḥ. śubhā cittavāsaneti saugatāḥ. puṇyāḥ pudgalā ity ārhatāḥ.
sarve caite prītisādhanatayaiva tair dharmā iṣyante. ata eva cāsyāṃ
vacanavyaktāv arthaśabdo 'nuvāda iti vakṣyati labhyate 'rthānuvādena iti. eṣaiva
cātra vacanavyaktir vārttikakārasyābhimatā. itarathā arthaśabdasya
vidhyanuvādayor asambhavaḥ iti vakṣyati.[204]nanu ca svarūpaviśeṣe 'pekṣite
pramāṇaviśeṣa[205]vidhānam asaṅgatam, ata āha -- svarūpāder iti.
dharmapadārthasyedaṃ pramāṇam ityukte pramāṇādhīnatvāt prameyasiddher arthād
idam uktaṃ bhavati yaccodanāpraveditaṃ tad dharmasvarūpam iti. ādiśabdena
tadābhāsam upādatta iti. yas tu vivakṣitatirodhānamuktam iti manyate, taṃ
pratyāha -- svarūpam iti. sāmānyataḥ siddhadharmasya svarūpaviśeṣa iha
sūtryate iti || 1 ||
__________NOTES__________
[203] ṣaji
(KA)
[204] tīti
[205] ṣābhidhāna (KHA)
___________________________
nanv evam anyataravidhāv
anyatarasyāśrautatvāt ko dharmaḥ kathaṃlakṣaṇa ity ekenaiva sūtreṇa vyākhyātam
iti bhāṣyaṃ nopapadyate, ata āha -- dvayam iti. ekatra śrutyupātte aparam
arthād vyākhyātaṃ bhavatīti{1,60} pramāṇavidhāv arthāt svarūpasiddhir uktā.
svarūpavidhāv api pramāṇam arthāt sidhyatīty āha -- svarūpa iti. yaś
codanālakṣaṇaḥ sa dharma ityukte 'rthāc codanā dharme pramāṇam ity uktaṃ
bhavati. na hy apramāṇakaṃ vastu svarūpakḷ[206]ptyai prabhavatīti || 2 ||
__________NOTES__________
[206] siddhyai pra
___________________________
atra bhāṣyakāreṇa codaneti kriyāyāḥ
pravartakaṃ vacanam[207]iti codanāpadārtho vyākhyātaḥ. tad ayuktaṃ,
pravartakasya codanātvāt pratyayasya liṅādes tattvād ata āha -- kim
ādīti. ayam abhiprāyaḥ -- satyaṃ pratyayamātrasya pravartanātmako vidhir
arthaḥ. na tu tāvanmātrasya pravartakatvaṃ, svavyāpare hi puruṣaḥ kartṛtvena
niyujyate. aṃśatrayātmikā ca bhāvanā tadvyāpāraḥ. ataḥ
samānapratyayopādānaśrutibalapratilabdhabhāvanāparirambho
vidhirātadīyanikhilaviśeṣa[208]ṇalābhād na naraṃ pravartayitum utsahate.
sakalatadviśeṣaṇalābhaś ca narte vākyāt sidhyatīti yuktamuktaṃ pravartakaṃ
vākyaṃ codaneti.[209]evaṃ cāvayavārthaḥ kim iti sādhyākāṅkṣāṃ nirdiśyādiśabdena
sādhanetikartavyatākāṅkṣe nirdiśati. etad uktaṃ bhavati -- kiṃ kena katham ity
anenātmanāpekṣitaiḥ sādhyādibhiḥ pūrṇaḥ pratyayaḥ pravṛttiparyante vidhau
samarthaḥ, tadrahitasya bhāvasyānuṣṭhānāyogyatvāt. tatpūraṇaṃ cedam anenetthaṃ
kuryād iti vākyād iti vākyam eva codaneti || 3 ||
__________NOTES__________
[207] m āhur iti
[208]
ṣasampado na (KA)
[209] ṣa cā
___________________________
atra bhāṣyakāreṇa codanāyās
taditareṣāṃ ca pramāṇānāṃ dharme prāmāṇyā[210]prāmāṇyapradarśanārtham uktaṃ
codanā hi bhūtam ityādi. tad ayuktaṃ, sūtrakāreṇa sadautpattikasūtrābhyāṃ
vakṣyamāṇatvād bhāṣyakārasyāpi tatraiva tadvivaraṇam ucitam.[211]ataḥ kim
atrākṣetre kleśenāta āha -- codaneti. ayam abhiprāyaḥ -- codanālakṣaṇa
iti samāsapadam. samāsaś ca sati sāmarthye bhavati. viśeṣaṇaviśeṣyārthavacanaṃ
ca padānāṃ sāmarthyam. na ca vyavacchedādṛte{1,61}padānāṃ viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ.
ataś codanālakṣaṇatvayor itaretaravyavacchedāt codanaiva pramāṇaṃ, pramāṇam eva
codanetyavadhāraṇadvayam atra vivakṣitam. tac copapattisākāṅkṣam iti
mīmāṃsāgotrānusārī bhāṣyakāro 'nupapattikāryaṃ vacanaṃ kṣaṇam apy
akṣa[212]mamāṇaḥ pratijñāsūtra eva sambhāvanāprasiddhyartham avadhāraṇadvaye
yuktileśam aspṛśad iti || 4 ||
__________NOTES__________
[210] ṇyapra
[211] ta (KHA)
[212] sahamānaḥ pra
___________________________
tatra
pramāṇam etety avadhāraṇāyāṃ tāvad yuktileśam āha -- sambhāvyata iti.
evaṃvidheṣv atīndriyeṣv apy artheṣu śabdasya prāmāṇyaṃ sambhāvyate. ataḥ
pratijñāyāṃ sambhāvitaṃ prāmāṇyaṃ hetunopapādayiṣyata iti. codanaivetyavadhāraṇe
yuktileśaṃ darśayati -- indriyāder iti. vakṣyati hi satsūtreṇendriyāder
asāmarthyaṃ tadanāgatāvekṣaṇena[213]bhāṣyakṛteha kathitam iti || 5 ||
__________NOTES__________
[213] na ka
___________________________
kathaṃ punaḥ śabdasya prāmāṇyaṃ
sambhāvyate, ata āha -- atyanteti. arthagocarajñānajananaśaktir hi
pramāṇānāṃ[214]prāmāṇyam. sā caivaṃ nāma śabdānāṃ vyāpinī yadatyantāsaty api
gaganakusumasaṃsargādau dhiyam upajanayatīti yuktā teṣu prāmāṇyasambhāvaneti.
nanv evaṃ tadvad evāpramāṇyam āpadyata iti prāmāṇyaṃ sādhayato 'prāmāṇyam
āpatitam, ata āha -- teneti. ayam abhiprāyaḥ -- utsargo hi
jñānajananena[215]prāmāṇyam. tat pauruṣeyeṣu śabdeṣu vandhyāsuto yātītyādiṣu.
tad doṣād apodyetāpi. apauruṣeye tu[216]śabde pundoṣābhāvāt svayamaduṣṭatvāc ca
pramāṇataivānapoditā setsyātīti || 6 ||
__________NOTES__________
[214] pramāṇatvaṃ sā (KHA)
[215] ne prā
[216] tu pu (KA)
___________________________
atra codanā hi bhūtam ityādibhāṣye[217]codanāpadena śabdamātraṃ vivakṣitam ity
āha -- codaneti. kāraṇam āha -- na hīti. vidhāyako hi{1,62}śabdo
mukhyaś codanāpadārthaḥ. na cāsau bhūtādiviṣayaḥ sambhavatīti śabdasāmānyaṃ
lakṣayatīti || 7 ||
__________NOTES__________
[217] ṣyaṃ tad
iha co (KHA)
___________________________
itaś caitad evam ity āha
-- indriyeti. samānajātīyayor eva spardhārhatvāt śabdamātram eva
pratyakṣādisāmānyena spardhām arhati, na tadviśeṣaḥ. bhavati hi sampradhāraṇā
kiṃ lauhamānīyatām uta dāravam iti. na tu kiṃ lauham uta khādiram iti || 8 ||
atra
bhāṣyakāreṇa lakṣyate yena tallakṣaṇam iti lakṣaṇapadārtho vivṛtaḥ. tad idaṃ
nimittābhiprāyaṃ pramāṇābhiprāyaṃ vety āha -- nimittamātram iti. pramāṇaṃ
vety atrāpi pakṣe śiṣyabuddhiprathimne pramāṇavikalpān āha -- pramāṇaṃ
veti. pramāṇaṃ vety atrāpi pakṣa ity arthaḥ. pramāṇaṃ hi kārakaviśeṣaḥ.
vivakṣātaś ca kārakapravṛttiḥ. ato yad eva śabdādīnāṃ
vākyārthajñā[218]nāvasānānāṃ madhye prakṛṣṭasādhaka[219]tayā vivakṣyate tat
pramāṇam iti. pramāṇaprasaṅgena phalam api darśayati -- pūrveṣām iti.
śabdādīnāṃ prāmāṇye vākyārthajñānaṃ phalam. āntarālikaṃ tu karaṇavyāpāratayā
pratipādayitavyam. vākyārthajñāne tu pramāṇe hānādibuddhiḥ phalam iti
vivecanīyam iti || 10 ||
__________NOTES__________
[218]
jñānānāṃ (KHA)
[219] na
___________________________
nanu
pramāṇapakṣe jñānam api lakṣaṇapadārthaḥ. tad dhi pramāṇam.[220]ataḥ kathaṃ
śabdaviśeṣavācinā codanāpadena sāmānādhikaraṇyam ata āha -- jñāna
{1,63}iti. asyārthaḥ - na[221]tāvad jñānam eva pramāṇam iti niyamaḥ.
vivakṣāvaśena hi śabdādīnāṃ prāmāṇyam uktam eva. api ca yadi jñānam eva pramāṇaṃ
tadvivakṣayā ca lakṣaṇaśabdaḥ prayuktaḥ, tathāpi codanāśabdena tadgocaraṃ jñānaṃ
tatkāryaṃ lakṣyate yadi tadvivakṣayā lakṣaṇaśabdaprayogaḥ. atha tu
padārthajñānādivivakṣayā, tadā śabdakāryasya[222]jñānasya yad aparaṃ[223]kāryaṃ
padārthajñānādi tac codanāpadena lakṣyate. asti hi kāryakāryasyāpi paramparayā
sambandho lakṣaṇābījam iti || 11 ||
__________NOTES__________
[220]
ṇaṃ tat ka (KA)
[221] nāvaśyajñā
[222] sya ya
[223] paraṃ pa
___________________________
nimittārthe tu lakṣaṇapade śabde
ca pramāṇe mukhyārthayor eva dvayor api sāmānādhikaraṇyam ity āha --
nimitteti || 12 ||
atra codanaivetyavadhāraṇe
dharmasyendriyādigocaratvam apākṛtam. tad ayuktaṃ, dravyādir hi dharmaḥ. sa
caindriyika eveti pratyakṣasūtre vakṣyate, ata āha -- dravyeti. ayam
arthaḥ -- satyaṃ dravyādayo dharmāḥ. na tu svarūpeṇa kin tu
śreyassādhana[224]tārūpeṇa. ato na tadaindriyikam iti na
dharmasyendriyagocaratvāpattiḥ. ādiśabdenākṛter upādānam iti || 13 ||
__________NOTES__________
[224] narū
___________________________
kena tarhi rūpeṇāmī dharmāḥ yad
vedavedyam iti, tad darśayati -- śreya iti tvamantena.
śreyassādhana[225]śaktyātmanā hi dravyādayo dharmāḥ. na tadrūpam amīṣāṃ vedādṛte
śakyate 'vagantum. na hi godohanena paśukāmasya praṇayet ityādiśrutim antareṇa
godohanādayaḥ śreyassādhanā iti pramāṇāntaraṃ prakramata iti. prakṛtam
anaindriyikatvaṃ dharmasyopasaṃharati tasmād iti || 14 ||
__________NOTES__________
[225] natvātma (KHA)
___________________________
{1,67} atra
bhāṣyakāreṇa nānyat kiñ ca nendriyam itīndriyamātram aśaktaṃ dharma ity uktam.
na caitāvatā codanaivetyavadhāraṇopapattiḥ. anumānādiśāktiprasakter
anivāritatvāt, ata āha -- pradarśanārtham iti. yathā hi sūtrakāreṇa
sarvapramāṇānimittatve vivakṣite tatpratyakṣam animittam iti
pratyakṣamātrasyānimittatvam uktaṃ, tathā tacchīlam anuvidadhānena
bhāṣyakā[226]reṇa pradarśanārtham indriyamātrāśaktir upavarṇiteti. nānyat
kiñceti vā pramāṇasāmānyanirākaraṇāya bhāṣyaṃ chettavyam ity āha -- nānyad
iti. kathaṃ pūrvasmād vicchinnaṃ nendriyam iti vyākhyeyam ata āha -- tad
iti. indriyapūrvakaṃ hi sarvam[227]itaradindriyāśaktāvaśaktam iti bhāvaḥ.
nānyad iti vā sarvārthaṃ chittvā kiñceti hetuṃ pṛṣṭvā nendriyam iti
pūrvavaddhetutayā vaktavyam ity āha -- kiñceti || 16 ||
__________NOTES__________
[226] kṛtā pra
[227] m indri
(KHA)
___________________________
nanv anumānam evañjātīyakeṣu samartham, anumīyate khalv aṅgārebhyo bhūto
'gnīndhanasaṃyogaḥ. tathācendhanāgnisaṃyogād bhaviṣyadaṅgārāvagamaḥ. viprakṛṣṭaś
ca dhūmād agniḥ. kuḍyādivyavahitaś ca svareṇa putraḥ. gandhāc ca
sūkṣmadravyāvagamaḥ. ataḥ kathaṃ sarvaniṣedhasiddhir ata āha -- yady
apīti dvayena. satyaṃ bhūtādāv anumānaṃ samarthaṃ, na tu tad vinā
sambandhabodham ubhavati. sambandhaś ca[228] kvacit sāmānyato 'vagamyate,
yathāgnisāmānyena dhūmasāmānyasya.[65]kvacidviśeṣataḥ, yathā rohiṇīkṛttikayoḥ.
na ca dvidhāpi kiñcilliṅgaṃ nityātīndriyeṇa dharmeṇa sambaddham upalabdhaṃ,
yenānumānaṃ bhaved iti || 18 ||
__________NOTES__________
[228] ndhabodhaś ca (KA)
___________________________
atra codayati -- nanv iti.
śabdo 'pi nāgṛhītasambandhaḥ
pratipādakaḥ, bālānām anavagateḥ. ataḥ kathaṃ
śabdamayī codanā dharme pramāṇaṃ bhaviṣyatīti. pariharati -- padam iti. tataḥ
kim ata āha -- na tv iti. [229]kas tarhy asau ata āha -- vākyārtha iti || 19 ||
__________NOTES__________
[229] ko 'sau
___________________________
nanu ca na vākyam api
sakalavarṇapadopasaṃhārātikra[230]meṇa kiñcidatīndriyaṃ tattvam, api tarhi
saṃhatyārtham abhidadhati padāny eva. ataḥ katham agṛhītasambandhaṃ vākyaṃ
vākyārthasya vācakaṃ bhaviṣyatīti, ata āha -- vākyasyeti. syād ayaṃ doṣo
yadi vākyaṃ vācakam ity abhyupeyate, na tv etad evam iti. kutas tarhi
vākyārthāvagatiḥ, ata āha -- padārthānām iti. te vā katham agṛhītasambandhās taṃ
gamayiṣyanti. na hy anyasya darśane 'nyakalpanā yuktā, atiprasaṅgāt. anyam api
tatpratibaddhaṃ[231]vidvān anyam anuminoti iti pratibandhabalād ucitam ata āha
-- sambandheti. sambandhadarśananirapekṣāṇām eva padārthānāṃ vākyārthe
jñātavye tadbhāvabhāvena tadbhūtādhikaraṇe hetutvam upapādayiṣyata iti || 20 ||
__________NOTES__________
[230] rekeṇa
[231] ndhaṃ vi
___________________________
atrāparaṃ bhāṣyaṃ, nanv
atathābhūtam apy arthaṃ brūyāc codanā, yathā yat kiñcana laukikaṃ vacanaṃ nadyās
tīre phalāni santīty evamādi. tad ayuktam. kathaṃ hi
yādṛśatādṛśa[232]rathyāpuruṣavākyam upamānaṃ codanāyāḥ. apauruṣeyī hi sā.
puruṣāśrayā hi śabde doṣāśaṅkā. ataḥ katham atathābhāvaśaṅkā.
__________NOTES__________
[232] śānuguṇara (KHA)
___________________________
atra kecid āhuḥ -- śabdaśaktinirūpaṇadvāreṇa pratijñākṣepārtham idaṃ bhāṣyam.
atra kila codanāsūtreṇa kāryarūpo vedārtha iti pratijñātaṃ[66]tad anenākṣipyate.
arthāsaṃsparśini hi śabde keyam arthaviśeṣapratijñā codanānām. sarve śabdāḥ
khalu na svabhāvato 'rthaṃ spṛśanti. yad eva hi yādṛśam ekadaikena prayuktaṃ
vākyam arthavad āsīt, tad eva hi tādṛśam apagatasakalakalādhmātādidoṣam anyadā
bhavati vitatham. na caitad availakṣaṇye yuktam. yadāhuḥ -- lakṣaṇayuktasya
bādhāsambhave tallakṣaṇam eva bādhitaṃ bhavatīti. na
cārthavatāṃ[233]pratyakṣādīnām eṣa dharmo dṛśyate. na hi timirādidoṣarahitaṃ
cakṣuḥ samyagasamyak ca jñānaṃ janayatīti dṛṣṭapūrvam. api ca svābhāvike
'rthasambandhe katham asaty arthe jñānaṃ janayati.[234]tathā hi bādhito 'pi
saṃsargaḥ śatakṛtvaḥ śabdād avagamyate aṅgulyagre hastiyūthaśatam iti. na cedam
anyatra dṛṣṭam. na hi cakṣuṣā śuktau rajatam iti veditāyāṃ nedaṃ rajatam iti
bādhakodaye cakṣur eva punārajatam iti bodhayati. śabda eva tu niraṅkuśaḥ
svagocaram anyagocaraṃ vā pramāṇāntareṇa bādhitam api bodhayatīti. nūnam
asamīkṣitapāramārthikārthasadbhāvo bodhayann apy artham anarthaka
iti[235]pratijānīmahe. tad idam uktam - arthā[236]saṃsparśi yat pramāṇaṃ tasya
bādhakotpattau satyāṃ na punaḥ pratipakṣavijñānaṃ tannimittam evopalabhyate.
śabde punaḥ spaṣṭe 'pi bādhakajñāne punaḥ śabdanimittam eva pratipakṣavijñānam
udeti aṅgulyagre hastiyūthaśatam iti. kathaṃ tarhi śabdād arthāvagatiḥ,
sāmayikīti vadanti. yadāhuḥ --
__________NOTES__________
[233] tā
[234] tīti bā (KHA)
[235] ti jā
[236] rtha
___________________________
anā[237]gamaś ca so 'bhyāsaḥ samayaḥ kaiścid iṣyate |
__________NOTES__________
[237] bhyā (KA)
___________________________
abhyāsāt pratibhāhetuḥ sarvaśabdaḥ samāsataḥ ||
iti. imaṃ cākṣepam
apanetum idaṃ bhāṣyaṃ vipratiṣiddham idam abhidhīyate bravīti ca vitathaṃ ca
ityādi. tasya cāyam arthaḥ -- artham avabodhayati arthāsaṃsparśi ceti citram. na
hi pratyāyyapratyāyakabhāvād anyaḥ śabdārthayor asti sambandhaḥ. sa cedam artham
avabodhayati, katham arthāsaṃsparśī syāt. syād etat. bādhakajñānasamadhigamyam
arthāsaṃsparśitvam. uktaṃ cedaṃ saty api bādhakajñāne laukikeṣu vākyeṣu śabdād
eva jñānam utpadyate aṅgulyādivākyebhya iti. maivam. anabhijño bhavān
bādhyabādhakabhāvasya. aṅgulyagre hastiyūthaśatam iti pramāṇāntaradarśanam atra
bādhitaṃ, na punarhastiyūthaśatam iti. pramāṇāntaradṛṣṭaṃ[67]hy arthaṃ parasmai
pratipādayituṃ puruṣāḥ prayuñjate vākyāni. tataś ca pramāṇāntareṇāyam anena
dṛṣṭa ity etāvac ca śabdād avagamyate. ato 'tra pramāṇāntareṇa tasyārthasya yad
darśanaṃ tad eva bādhitaṃ bhavati. hastiyūthe tu śabdo na pramāṇam iti
tacchabdād aprasaktam eveti na tad bādhyate. kathaṃ tarhi
hastiyūthasaṃsargāvagamaḥ. padānāṃ sannidhānadoṣāt
padārthavivekāgrahaṇanibandhano 'yaṃ bhramaḥ. na punarābhidhānikaḥ [?]saṃsargaḥ.
yogyatā hi[238]nibandhanam anvitābhidhāne 'bhihitānvaye vā. na cāṅgulyagrasya
karidhāraṇayogyatā sambhavati. tasmān nārthāsaṃsparśī śabda iti sūktam
arthaviśeṣapratijñānaṃ codanālakṣaṇo 'rtho dharma iti.
__________NOTES__________
[238] hi tanniba (KA)
___________________________
imau tvākṣepaparihārau na mṛṣyāmahe. tatra yat tāvaduktaṃ kāryarūpo vedārtha iti
codanāsūtreṇa pratijñātam iti, tad ayuktaṃ, bhāṣyavirodhāt. bhāṣyakāro hi ko
dharmaḥ kathaṃlakṣaṇa ity ekenaiva sūtreṇa[239]vyākhyātam ity uktvā sūtram
avatārayati. tatpramāṇasvarūpayor ekaṃ śrautam anyadārtham ity eva vaktuṃ
yuktam. uktaṃ ca tad vārttikakṛtā kāryārthatāpratijñānaṃ punar aśābaram
ajaiminīyaṃ ceti. na hi codanāsūtre tādṛśaḥ padārthānām anvayo dṛśyate. na ca
padārthānvayanirapekṣo vākyārtho yuktaḥ. kathaṃ ca pramāṇa[240]lakṣaṇe
kāryārthatāpratijñānaṃ saṅgacchate. nanu ca prāmāṇyam eva kāryārthatāṃ vinā na
sambhavatīti pramāṇalakṣaṇānuguṇaiva kāryārthatāpratijñā. na hy akāryārthaṃ
vacaḥ prāmāṇyam arhati. anapekṣālakṣaṇaṃ hi tat. na ca siddhārthaṃ vacanam
anapekṣaṃ bhavati. tasya hi sādhakabādhakayor anyataropanipātaḥ sambhavati.
tatra sādhakasambhave 'nuvādatvam, itaratra bādhitaviṣayatvād apramāṇatvam. ata
eva cāpauruṣeyatvam api vedavākyānām. pramāṇāntarapratipannaviṣayatā hi
pauruṣeyatā, na punaḥ padavarṇādikāryatā. na cātīndriyam arthaṃ puruṣāḥ
śaknuvanty avagantum. ataḥ katham atīndriyārthān śabdān nibandhīyur iti
prayojanavadarthaviśeṣapratijñānam iti.
__________NOTES__________
[239] ṇa vakṣyata ity u
[240]
ṇajñānala (KHA)
___________________________
atra vadāmaḥ --
yat tāvat siddhārthatvād anuvādatvam iti, tad ayuktam. yadi pramāṇāntarasiddho
'yam artha iti siddham arthaṃ bodhayati, bhavatu tat sāpekṣatvād apramāṇam.
bhūtārtham api tu yad jñānāntarāgocaratayā svagocaram{1,68}avagamayati, na tat
sāpekṣam. atha mataṃ pariniṣpannaviṣayāṇi khalu pratyakṣādīni, tāni
tādṛśaviṣayaviśeṣe sambhavantīti pramāṇam anuvādīkurvanti iti. tan na. na hi
pramāṇāntarasambhāvanayā pramāṇam anuvādo bhavati, atiprasaṅgāt. dūrastho hi
vahniranumānād avagataḥ śakya āsīdatā pratyakṣayitum iti na tasyānuvādatvam
āpadyate. yat tu bādhitaviṣayatvād apramāṇatvam iti, tad astu yadā[241]tu naitad
evam iti viparyayaḥ. abādhitārthaṃ tu siddhārthagocaram api kim apramāṇaṃ
bhaviṣyati. tad api bādhakasambhāvanayāpramāṇam iti ced, astu tāvat pauruṣeyeṣu.
apauruṣeyaṃ tu siddhārtham api kathaṃ bādhyatayā sambhāvyeta. na hy
aduṣṭakāraṇajaṃ jñānaṃ bādhyate. śabde ca na svābhāvikā doṣāḥ. puruṣo hy
ayathārthajñānānurodhena śabdaṃ dūṣayati. nanu siddhārtham apauruṣeyam ity evaṃ
durbhaṇam ity uktam. kim idānīm atīndriyārthatvam apauruṣeyatvam. hantaivaṃ
surabhi gaganakusumam ity api vākyam apauruṣeyam āpadyeta. tasyāpi na kenacid
indriyeṇārtho 'vagamyate. syād etat. asadartham evedaṃ vākyaṃ, sadarthaṃ
cātīndriyārtham apauruṣeyam iti. vaidikaṃ vākyaṃ kāryārthaṃ kathaṃ sadarthaṃ,
tasyāpi na pramāṇāntareṇārtho 'nubhūyate. mānubhāvi. na tu pratikṣipyate, śabdād
avagamyate ca. gaganakusumavākyaṃ tu pramāṇāntarapratikṣiptārtham eva, nāstīti
hi tadartham avagamayati. kena punaḥ pramāṇāntareṇāsyārthaḥ pratikṣipyate. na
tāvad bhāvapramāṇaiḥ, bhāvaviṣayatvenābhāvānavabhāsanāt. abhāvas tu pramāṇam
anabhimatam eva bhavatām. nanv asti tāvad nāstīti jñānaṃ tat pratikṣepsyati. tad
bhoḥ kiṃ pramāṇam apramāṇaṃ vā. nāpramāṇaṃ pratikṣepāyālam. pramāṇatve ca
ṣaṣṭhapramāṇāpattiḥ. nanu ca gaganakusumam asti nāstīti ca vyāhanyate. ato
vyāghātād gaganakusumavākyam asadartham. kim atra vyāhanyate. sadasattvaṃ hi
vastunaḥ siddhasya parasparaviruddham avagamyamānaṃ vyāghātasaṃvidam
upajanayati. na ceha parasparaviruddhasadasattvāvagamaḥ, nissvabhāvatvād
abhāvasya bhavatsiddhānte. nanv asti tāvan nāstīti śabdaprayogaḥ. mā bhūj jñānam
ataḥ sa nabhassumanassattāṃ praṇotsyati. na, arthanibandhanatvāc chabdānā
virodhasya. na ca nāstīti kaścid asyārtho dṛśyate. na cānarthakaḥ śabdo
'rthāntaraṃ viruṇaddhi. nanu nāyam anarthakaḥ, viviktaṃ hi kusumena gaganam eva
tasyārthaḥ. viviktam{1,69}ity avācyam anadhikārthatvāt. gaganaṃ tu
gaganapadapraveditam iti punaruktaṃ nāstīti paryāyatāpattiś ca. dṛśyate
pratiyogini kusume kevalagaganopalambho nāstīty ucyata iti cet, sa tarhi nāstīti
kusumavad gaganam api na syād eva. nāstīti padāspadam evāsad iti laukikā
manyante. tasmān nāstīti jñānaṃ pramāṇam apramāṇaṃ vā śabdo vā nāstīti
gaganakusumaṃ na pratikṣipatīti tad api svaśabdād avagataṃ sad eva syāt. yadi tu
tathāvidham eva nāstīti vaktum[242]icchā, na śabdaprayogaṃ vārayāmaḥ. vastusattā
tu na nivārayituṃ śakyata ity uktam. ataḥ sadatīndriyārthaṃ gaganakusumavākyam
apauruṣeyam āpannam āyuṣmatām. yathā[243]cedam asadarthaṃ, tathā vaidikam apy
atīndriyakāryārtham asadartham. na hi pramāṇā[244]gocaraṃ vastv astīti śakyate
vaktum. na ca kāryaṃ pratyakṣādigocaram. na ca śabdagamyam,
apadārthasyāvākyārthatvāt. agṛhītasambandhasya cāpadārthatvāt.
pramāṇāntarāgocare ca sambandhasya grahītum aśakyatvāt. prapañcayiṣyate
caitadaupattikasūtre[245]ity alam anenātiparispandena.
__________NOTES__________
[241] yatra nai (KHA)
[242] ri
[243] yathā tv idam anupapanna tathā (KHA)
[244] ṇāntarāgo (KA)
[245] vārttike i
___________________________
ataḥ siddham idaṃ na kāryārthatvād apauruṣeyatvam iti. kathaṃ tarhi,
pūrvāparakoṭivirahāt. yasya khalu na pūrvāparakoṭī prasaṃkhyāyete, tannityaṃ
yathā gaganam. evañ ca vedāḥ[246]iti nityāḥ. kā punar iyaṃ nityatā vedānām. yadi
nityavarṇapadārambhaḥ, samāno 'yaṃ laukikavākyeṣu. athānupūrvyanityatvāt tāny
anityāni, tulyaṃ tadanityatvaṃ vedavākyānām. ato na
puruṣapramāṇagocarāgocarārthatvād anyat pauruṣeyāpauruṣeyatvaṃ puṃvedavacasām.
vācyo vā viśeṣaḥ. sa ucyate. kramavanti hi padāni vākyam ucyate. tad yatra
svatantra eva puruṣaḥ kramam āracayati tat pauruṣeyam. yatra tu kramaracanāyām
asvatantraḥ puruṣaḥ yathaiva pūrvapūrvādhyetṛbhir uktaḥ kramas tathaiva
vivakṣati, tadapauruṣeyam. anitya[247]tve 'pi ca kramavyaktīnām avāntarajātitas
tattvānyatvavyavasthā śabdādhikaraṇe vakṣyate. padanityatve caiṣa eva prakāras
tatraiva darśayiṣyate. pūrvāparakoṭiviraha eva vede 'pi katham iti yo
manyate{1,70}sa vaktavyaḥ. na tāvat pūrvāparakoṭī vedānāṃ pratyakṣeṇopalabhyete.
na cānumīyete, viparītānumānāt. evaṃ hy atrānumīyate anāgataḥ kālo na
vedaśūnyaḥ, kālatvād idānīn tanakālavad iti. evam atīte 'pi kāle prayogo
darśayitavyaḥ. na ca prāgabhāvo vedānāṃ kaiścidupalabdhaḥ. jagadādau vedā
maheśvareṇa praṇītā iti ced, na. jagadāder abhāvāt. nacārvācīna eva kāle kenacid
vedāḥ sandṛbdhā iti kartṛsmaraṇam asti. nacāsmaryamāṇo 'pi jīrṇakūpādivad āsīt
karteti yuktaṃ vaktum. tatra hi prayojanābhāvād upapadyetāpi kartur asmaraṇam.
adṛṣṭārthanirmiteṣu vedeṣu pratyayitataranirmātṛsmaraṇam antareṇa ke
śraddadhīran. vakṣyati ca --
__________NOTES__________
[246]
itīti (KHA)
[247] nyatve ca (KA)
___________________________
vaidiko vyavahāras tu na kartṛsmaraṇādṛte |
iti. tad evaṃ
pūrvāparakoṭivirahād evāpauruṣeyatvaṃ, na kāryārthatayeti vyarthaṃ
tatpratijñānam. avyāpakaṃ ca, mantrārthavādopaniṣadām atādarthyāt. nanu ca teṣām
api kāryārthatā dvitīye pāde vakṣyate -- vidhinā tv ekavākyatvāt -- (1.2.7) iti.
ihāpi ca bhāṣyakāreṇoktaṃ codanā hi bhūtaṃ bhavantam ityādiśaknoty
avagamayitumantena. etad uktaṃ bhavati -- kāryam eva pratipādayantī codanā
bhūtādikam apy avagamayati, na tu pratipādayati. tad uktaṃ śaknoty avagamayitum
iti. atrocyate -- na tāvadarthavādānāṃ kāryārthatā arthavādādhikaraṇe uktā. api
tu bhūtārthānām eva stutyā vidhyanvayo darśitaḥ. codanā hi bhūtam
ityādibhāṣyābhi[248]prāyas tv anantaram eva vārttikakāreṇa vyākhyātaḥ. yas tv
ayam asyārtho varṇyate codanā hi bhūtādikaṃ gamayati, na tu pratipādayatīti. tan
na. yadi bhūtādikaṃ gamayati. kathaṃ na pratipādayati. na hi gamakatvād anyat
pratipādakatvam. atha kāryaparatvam anena prakāreṇa varṇyate, sarvaṃ hi
padajātaṃ kāryaparaṃ na bhūtādisvarūpe pramāṇam iti katham anādyanantaṃ vijñānam
ānandaṃ brahmopaniṣadbhyaḥ setsyati.[249]kasmiṃś ca kāryārthe prāmāṇyam
upaniṣadām. nanu tāsām api pratipattikartavyatāparatvam eva.[250]asti ca
jñānavidhānam ātmā jñātavya iti. tad ayam artho bhavati -- vijñānam ānandam
ātmānaṃ jānīyād iti. nanv evam asvarūpaparāc chabdāt katham ātmarūpasiddhiḥ. na
hy anyaparaḥ śabdo 'rthāntare pramāṇaṃ, pratyuta viparītam{1,71}api sambhāvyeta.
atadrūpa eva hi tadrūpajñānakartavyatāvacanaṃ loke dṛśyate. tathā apitaryeva
pitaraṃ jānīyād iti. vede cānudgītha evoṅkāre udgīthopāsanāvidhānam om ity etad
akṣaram udgītham upāsīteti. syād etat. pramāṇāntarād evātmasvarūpasiddhir iti.
keṣāṃ pramāṇāntarāt. saṃsāriṇo hi na tāvat kāryakaraṇasaṅghātātiriktaṃ
saccidānandaṃ brahmāparokṣam īkṣante. te hi deham evātmānaṃ manyamānāḥ duḥkhinam
anityaṃ jaḍaṃ ca puruṣaṃ jānanti. ye
punarapavartitanikhilānādyavidyānubandhopadarśitaśarīrendriyādiprapañcāḥ
samutkhātasakalamitimātṛmeyamānavibhāgam aparispandam ānandaṃ phalabhūtaṃ
brahmādhirūḍhāḥ, te kiṃ kena[251]paśyeyuḥ. ato na kathañcidātmasvarūpaṃ sidhyet.
tasmād upapattito granthataś ca na kāryārthatā pratijñātuṃ śakyate.
__________NOTES__________
[248] rthas tv a
[249] ti na kasmiṃ
[250] vāvagamyate. a (KHA)
[251] ke pa
___________________________
yac ca nanv atathābhūtam ity
arthāsaṃsparśitayā śabdānāṃ pratijñākṣipyata iti, tad ayuktam. tathā hi -- ko
'yam arthāsaṃsparśaḥ. yadi tāvat saṃyogādyanyatamasambandhābhāvaḥ, so 'nujñāyata
eva. na hy asau śabdārthayoḥ saṃyogādilakṣaṇaḥ sambandho 'bhyupeyate.
athārthānavabodhakatvaṃ, kuto 'rthasaṃvit. samayād iti ced, nanv ayaṃ
sambandhaparihāra eva pratimartyādipakṣāsambhavāt samayo nirākariṣyate. kiṃ
tannirākaraṇārtham atra prayasyate. yac cārthāsaṃsparśitānirākaraṇārthamuktaṃ
pramāṇāntaradarśanam atra bādhyate. na punarhastiyūtham iti. tasya ko 'rtha iti
na vidmaḥ. pramāṇāntaradṛṣṭārthaviṣaya eva laukikaḥ śabdaḥ. sa kathaṃ
pramāṇāntarabādhena bādhyate. syān mataṃ - deśakālaviśeṣāvacchinnam arthaṃ
pramāṇāntarāṇi bodhayantīdam idānīm atra ceti. ato
nadyādiviśeṣaphalasaṃsargabādhe tāni bādhitāni bhavanti. śabdas tu
deśakālānavacchinnam artham ācakṣāṇo na saṃsargaviśeṣabādhe bādhito bhavatīti.
tad ayuktam. ya eva saṃsargo yadā vaktur iṣṭas tam eva tadānīṃ śabdo 'bhidhatte,
na saṃsargamātram. na hi nānāvidhānekanadītīraphalasaṃsargaviśeṣavarti sāmānyam
asti, yaḥ śabdārthaḥ syāt. na cāvivakṣita eva saṃsargaḥ śabdenābhidhīyata iti
sāmpratam. vaktṛvācakayor asaṃpratipattyā vyavahārāsiddheḥ. narmadātīre phalāni
santīti vā viśeṣavacane kaḥ parihāraḥ. tatrāpy āsan bhaviṣyanti veti cet. na.
santīti vartamānāpadeśāt. api
cātyantāsambhāvī[252]vandhyāsutādisaṃsargaḥ{1,72}kadā kutra vā bhaviṣyati, yaḥ
śabdārthabādhaparihārāya ghaṭiṣyate. saṃsargāvagamāpalāpas tu saṃvidviruddha
eva. yadi tūcyate -- sarvam eva laukikavākyam arthe na pramāṇaṃ vaktṛjñāne
'prāmāṇyāt. eva hy āha -- api ca pauruṣeyād vacanād evam ayaṃ puruṣo vedeti
bhavati pratyayaḥ. naivam artha iti. ato na kvacicchabdārthabādha iti. sādhu
parihṛtam evaṃvādinā śabdānām arthāsaṃsparśitvam, arthe na pramāṇaṃ spṛśati
cārtham iti. api ca mā nāma bhavatv arthe pramāṇam. vaktṛjñāne tāvat pramāṇam
eva. ataḥ sa eva śabdārtha iti tadbādhe 'pi śabdārthabādho duṣparihara eva. syān
mataṃ - na vaktṛjñāne śabdo vācakatayā pramāṇaṃ, laiṅgikatvāt saṃvidaḥ,
saṃvitkāraṇako hi śabdaḥ kāryabhūto 'vagatḥ kāraṇabhūtāṃ saṃvidam anumāpayati,
kāryāc ca kāraṇabuddhir anumānam ity avivādam. āha ca -- na prasiddhakāraṇatvāt
saṃvid iti. idaṃ tadarthāsaṃsparśitāparihārarahasyam. kim atra vācyam aparaṃ,
śabdo nārthe na jñāne vā pramāṇaṃ tasmān nārthāsaṃsparśīti. athocyeta -- na maḥ
śabdo nārthe pramāṇam iti. svābhāviko hi vṛddhavyavahāre śabdārthayor avadhṛtaḥ
sambandhaḥ. loke tu kvacid vyabhicāradarśanād vaktṛpramāṇaparatantratvād
vākyānāṃ vaktṛjñānaparyavasānaṃ, nārthe niścayajanakatvam. vede tu vaktur
abhāvān nārthe prāmāṇyaṃ vihanyate. na hi tatra pramāṇāntaraparatantraḥ śabdo
vartata iti. tan na. na hi kvacid vyabhicāradarśanena pramāṇam anarthaviṣayaṃ
bhavati. na hi śuktau rajatajñānaṃ bādhitam iti svagocaram anyagocaraṃ vā
bhavati. artham eva tu doṣād anyathā[253]sthitam anyathā bodhayatīti
vṛttikāragranthe vakṣyāmaḥ.
__________NOTES__________
[252]
vitava (KHA)
[253] thā bo (KA)
___________________________
tad ihāpi sarvaṃ śābdam
arthaviṣayam eva. kiñcid eva tu doṣavaśād viparyetīti yuktaṃ vaktum. api ca yadi
puṃgirām arthe na prāmāṇyaṃ, kutas tarhi viśiṣṭā vaktṛdhīr anumāsyate. na hy
anāsāditārthaviśeṣapariṣvaṅgāḥ svarasena saṃvido[254]'py anumīyante.
tadavaśyamāsāṃ viśeṣam anumitsatā arthaviśeṣaparirambho vaktavyaḥ. na cānārūḍho
buddhāv artho vaktṛbuddhiṃ viśinaṣṭi. yad apy eke manyante -- puṃvākyeṣu tāvat
kvacid vyabhicāradarśanād arthe niścayo na jāyate. na cāniścito 'rtho jñāto
bhavati. na hi jñānam aniścayātmakaṃ kiñcid asti.{1,73}tasmād ajñāte 'pi
vākyārthe śrotur ayaṃ vimarśo bhavati. ayam āpto 'nyonyānvayayogyārtham eva
padajātaṃ bravīti, tena nūnam amunāmīṣām anvayo jñāta iti vaktur evānvayajñānam
anuminoti. śrotus tu vimarśamātram iti. tad ayuktam. kathaṃ hi śrotā
buddhāvanārūḍham evānvayaviśeṣaṃ vaktṛjñānaviśeṣaṇatayā kalpayati.
tālvādivyāpārād evāptasya pratītyānvayamayaṃ vākyaṃ racayatītyanvaya?dhiyam
anuminotīti cet. na. anvayajñānamātrānumānāt. viśiṣṭānvayajñānānumānaṃ tu
vaktari nātmīyaviśeṣajñānam antareṇopapadyate. yat tu katham aniścito 'rtho
jñāta iti. atra brūmaḥ -- tredhā khalv api vaktāro nirūpitāptabhāvo
nirūpitānāptabhāvo 'nirūpitobhayarūpaś ca. sarvatra ca śabdān nirṇaya eva. paraṃ
nirūpitāptabhāve samyag etad avagatam aneneti vaktari niścaya eva pratitiṣṭhati.
viparīte viparyeti. anirūpitānyatararūpe 'pi śabdān niścaya eva. kvacid
vyabhicārāt tāvadāgantukaḥ sandehaḥ. na kvacid api śabdaḥ saṃśayahetuḥ. nanu
tathāpy āptapramāṇānusārī śabdān niścaya iti pūrvam utpannam[255]api jñānaṃ
vyabhicāra[256]darśanabhūva saṃśayena pratibaddhaṃ na pramāṇam, uttarakālaṃ
cāptapramāṇānusāriṇi nirṇaye 'nuvāda iti kadā pramāṇaṃ bhaviṣyati. svakāla iti
brūmaḥ. svakāle ca tenotpattimatā saṃśayātmanā cāsāv arthaḥ paricchinnaḥ. etāvac
ca pramāṇānāṃ prāmāṇyam. ataḥ katham apramāṇaṃ bhaviṣyati. yadi paraṃ
śāṅketavyabhicāranivṛttyartham āptatvena doṣābhāvamātram āśrīyate,
sarvapramāṇasādhāraṇaṃ cedaṃ śaṅkitadoṣanivṛttyā autsargikaṃ prāmāṇyam iti. na
ca pramāṇāntarāpratītam apūrvam arthaṃ prati[257]yataḥ śrotur anuvādaḥ śābda iti
yuktam. na hy ārāc caitro 'yam iti niścite punaś ca kutaścin maitrasādṛśyāt
sandigdhe sa evāyam iti niścite pūrvaṃ caitrajñānam apramāṇaṃ bhavati. ato
vaktṛpramāṇaniścayena pramāṇam evaitad abhūd iti śrotā niścinoti. tasmād dvayam
apy etat pramāṇaṃ yac ca śabdād jñānaṃ, yaś ca vaktṛpramāṇānusārī niścayaḥ.
prathamam apūrvārthaparicchedāt.[258] paraṃ tu śaṅkānirākaraṇāt. uktaṃ ca
vārttikakṛtā --
__________NOTES__________
[254] do
vyatibhidyante (KA, KHA)
[255] nnaṃ vijñā (KA)
[256] rabhuvā
[257]
tī (KA, KHA)
[258] d uttaraṃ (KHA)
___________________________
prāmāṇyasthāpanaṃ tu syād vaktṛdhīhetusambhavāt |
iti. yad api
nāniścayātmakaṃ jñānam astīty uktam. tad apy asmān parājitya{1,74}vaktum ucitam.
pramāṇaṃ bhramaḥ saṃśayaḥ smaraṇaṃ saṃvāda iti pañcadhā jñānaṃ vibhajāmahe.
tasmāt sarvam eva śābdam arthagocaraṃ pramāṇam apramāṇaṃ ca.
doṣasadasadbhāvanibandhanaś ca pramāṇetaravibhāgaḥ pratyakṣādivad eva. yadāha --
yasya ca duṣṭaṃ karaṇaṃ yatra ca mithyeti bhavati pratyayaḥ, sa evāsamīcīnaḥ
pratyayaḥ nānyaḥ iti. na hīdam akṣajajñānamātrābhiprāyaṃ, sa evāsamīcīnaḥ
pratyaya iti pratyayamātraparigrahāt. pauruṣeyaś ca śabdaḥ svayam aduṣṭo 'pi
vaktṛdoṣād eva duṣyati. nanu ca jñānakāraṇam eva duṣṭaṃ jñānaṃ dūṣayati. śabde
ca śabdo jñānakāraṇaṃ na vaktā. sa hi śabdavyaktāv evopayuktaḥ. duṣṭenāpi
vaktrābhivyaktaḥ śabdo vigalitani[259]khilakalādhmātādidoṣa eva katham
asamīcīnapratyayotpādakāraṇaṃ bhaviṣyati. na hi timirādaya iva cakṣurādīnāṃ
duṣṭenāpi vaktroccaritānāṃ śabdānāṃ doṣā upalabhyante. na. doṣavaicitryāt. na hy
ekarūpā eva sarve doṣāḥ. kāryadarśanāt tu kiñcid eva kvacid doṣapakṣe
nikṣipyate. tad iha maṇer ivāruṇyabodhe japākusumasannidhānam
anākāṅkṣitāyogyapadasannikarṣa eva śābde doṣaḥ. tathābhūtoccāraṇena duṣṭaḥ pumāñ
śabdaṃ dūṣayati. tataḥ siddho doṣasadasadbhāvanibandhanaḥ śābde
pramāṇetaravibhāgaḥ. nanv aṅgīkṛte śabdād arthabodhe yat
tadarthāsaṃsparśitāsiddhyartham uktaṃ bādhite 'py arthe śabdaniba[260]ndhanam
eva jñānam utpadyate iti. tatra kaḥ parihāraḥ śabdād arthabādhaparihāreṇa. tad
asmābhiḥ parijihīrṣitam. kim atra duṣpariharam. na hi bādhitaviṣayā api
dvicandradiṅmohālātacakrapītaśaṅkhapratibimbādivibhramā na punarāvirbhavanti.
yāvaddoṣabhāvino hi te punar api cakṣuṣaivopajanyante. tad ihāpi yāvad
ayogyānvayapadasannidhānam ayathārthajñānodaya iti kim anupapannam. tasmānn etāv
ākṣepaparihārāv iti.
__________NOTES__________
[259] sakala (KHA)
[260] mittam eva (KHA, GA)
___________________________
anyathā varṇayiṣyannākṣepabhāṣyābhiprāyaṃ tāvad āha -- nityatvāder iti.
ayam abhiprāyaḥ -- bauddhalokāyatikayor idaṃ pratyavasthānam. na hi te nityān
varṇān padāni vedavākyāni vā manyante. na
conmattapralapitaprāyāṇi{1,75}prajāpativapotkhananādīni vākyāni
vidhyekavākyatayā prāśasty apratipādanena pramāṇam āhuḥ. ato yuktaṃ
yādṛśatādṛśarathyāpuruṣavākyopamānaṃ codanānām. tatsādharmyād vaitathyānumānam
iti. athavā nityatvam abhyupetya prasaṅgam āpādayantīty āha --
abhyupetyeti. evaṃ hi manyate -- yadi nityā vedāḥ, sutarām apramāṇaṃ
bhaviṣyanti. pauruṣeyavākyaṃ hi kadācid guṇavadvaktṛpraṇītaṃ pramāṇaṃ bhavati.
nityaṃ tu kutaḥ pramāṇaṃ bhaviṣyatīti || 21 ||
nanu pauruṣeyam api na
vaktṛguṇāpekṣayā pramāṇam. api tu svabhāvādave. kathaṃ hy utpannam aviparyastam
asandigdhaṃ ca jñānam apramāṇaṃ bhaviṣyati. ataḥ kim apauruṣeyatayā sutarām
aprāmāṇyam āpadyate, ata āha -- pramāṇāntareti.
pramāṇāntaradṛṣṭārthagocaraṃ hi puṃvacaḥ kathaṃ svamahimnā pramāṇaṃ bhaviṣyati.
na hi pramāṇāntaraparatantrā smṛtiḥ svataḥ pramāṇaṃ bhavati. bhavati cātra
prayogaḥ. na svataḥpramāṇaṃ puṃvacaḥ, pramāṇāntaraprāptārthaprāpaṇāt. smṛtivad
iti || 22 ||
nanu ca nirapekṣa evāptapuruṣavākyamātrād vyavahāraḥ
pratāyamāno dṛśyate. sa katham[261]asvataḥpramāṇād utpatsyate, ata āha --
nūnam iti evaṃ hi manyate -- vaktṛgocarārthaṃ hi puṃvacaḥ. ataḥ svayam
adṛṣṭe 'py arthe nūnam ayam artho vaktranubhūta iti vaktranubhavapurassaram
evāptoktinibandhanā prāmāṇikasya matir yuktā. na punarāptatvam adṛṣṭena rūpeṇa
prāmāṇyakāraṇam. yas tv anapekṣitapramāṇāntara eva pauruṣeyād vyavaharati, sa
pratihanyetāpīti || 23 ||
__________NOTES__________
[261]
thaṃ na sva (KHA)
___________________________
{1,76} kasmād evaṃ
buddhir yuktā, ata āha -- nātmīyād iti dṛṣṭāntena. tad evaṃ
lokavākyeṣu pramāṇāntaraparatantraṃ pramāṇyam upapāditaṃ codanāsvāpādayati --
tatheti || 24 ||
kathaṃ punarutpannam asandigdham aviparyastaṃ pramāṇāntareṇa jñānam apramāṇaṃ
bhaviṣyati, ata āha -- teneti. yadā hi pramāṇāntaraparatantraṃ
sarvaśabdānāṃ prāmāṇyam ity upapāditaṃ, vede cābhyupetanityatve
vaktṛpramāṇāntarābhāvaḥ. tadā kathaṃ pramāṇaṃ bhaviṣyati. na hi svatantram
aniyatanimittaṃ jñānaṃ pramāṇaṃ bhaviṣyati. na hi pratibhā jñānam utpannam ity
etāvatā pramāṇam iṣṭam. ato vedād utpannaṃ jñānam apramāṇaṃ, svātantryāt
pratibhādivad iti || 25 ||
darśayitavyaṃ prayogāntaram āha --
svargeti. pratyakṣādyagatārthatvād iti hetusiddhyartham uktaṃ
svargayāgādisambandhaviṣayā iti. yo hi manyate -- bhāvanā hi vākyārthaḥ. sa ca
spando vā prayatno vā. sarvathā pratyakṣādibhir avagamyata ity asiddho hetur
iti. taṃ pratyucyate. kasyacit kenacit kriyā bhāvanā, sā svarūpeṇa pratyakṣāpi
sādhyasādhanasambandhātmanā śabdād evāvagamyate. ata eva dharmasyātīndriyatvam
api setsyati. sādhyasādhanasambandha eva śabdasya viṣayaḥ. na hy
anāsāditayāgasvargādisādhyasādhanasambandhaviśeṣo bhāvayed iti śabdārthaḥ. ataḥ
siddhaṃ pratyakṣādyagatārthatvād iti. atra ca lokāyatikaprayoge buddhavākyaṃ
dṛṣṭāntaḥ, tatprayoge lokāyatikavākyam iti draṣṭavyam iti || 26 ||
{1,77}
etasminn eva sādhye[262]dṛṣṭāntahetvantaram āha -- yad veti. siddhaṃ ca
nityānāṃ vedānām āptāpraṇītatvam iti vedānām eva vāpramāṇatvaṃ nitvatvād
vyomādivad iti. ye ca bauddhā nityaṃ vyometi saṅgirante teṣām ayaṃ prayoga iti
|| 27||
__________NOTES__________
[262] dṛṣṭāntāntaram āha
(KHA)
___________________________
idānīṃ śvavarāhakalahanyāyena
naiyāyikādimatānujñayā tāvannāstikamatastha eva[263]vādī mīmāṃsakaṃ prati
prayogam āha -- yadi veti. yady avaśyaṃ vedāḥ pramāṇam iti vaktavyaṃ
paraṃ yathā vaiśeṣikair uktaṃ tadvacanād āmnāyasya prāmāṇyam iti tathocyatām.
yat punar idaṃ mīmāṃsakair uktaṃ nityā vedāḥ pramāṇaṃ ceti. tadatidūram
apabhraṣṭaṃ ceti bhāvaḥ. sarvaśabdena ca dṛṣṭārthapuruṣopadeśair
manvādyupadeśaiś ca siddhasādhanatāśaṅkāṃ nirākaroti. tad ayam artho bhavati --
dṛṣṭādṛṣṭārthā api vaidikyaś codanā dharmiṇyaḥ. puruṣādhīnaprāmāṇyā iti sādhyam.
vākyatvāt puruṣoktivad iti. svato vā na pramāṇam iti pratijñāya tāv eva
hetudṛṣṭāntāv ity āha -- svato veti || 28 ||
__________NOTES__________
[263] va mī (KA)
___________________________
prāmāṇyaṃ vā dharmīti pratijñāya
narāpekṣam iti sādhayitavyam. śabdaiḥ sambadhyamānatvād aprāmāṇyavad iti
hetudṛṣṭāntau vācyāv ity āha -- prāmāṇyaṃ veti. atrāpi
sarvaśabdasya[264]tad eva prayojanaṃ, narāpekṣaprāmāṇyavādināṃ cāprāmāṇyaṃ
tadapekṣam iti siddham eveti || 29 ||
__________NOTES__________
[264] tadvade (KHA)
___________________________
api ca yad eva yatkāraṇakaṃ tasyaiva
tadviparyayād viparyayo dṛṣṭaḥ,{1,78} yathātejaḥkāraṇakasya dharmasya
tadviparyaye jale śaityam. evaṃ śabdaprāmāṇyasyāpi vaktṛguṇaviparyayād viparyayo
dṛśyate. tasmād idam api tatkāraṇakam. athavā yan na yatkāraṇakaṃ tan na
tadviparyayād viparyeti, ālokaviparyayād iva ghaṭaḥ. na ca tathā
vaktṛguṇaviparyaye prāmāṇyaṃ na viparyeti. tasmād tatkāraṇakam iti
vītāvītaprayogau hṛdi nidhāyāha -- na syād iti. eṣā ca prayogaparamparā
tārkikāṇāṃ cittam anurañjayituṃ vārttikakṛtā praṇīteti veditavyam. sarvatra
cātra prayogārthe nanv atathābhūtam ityādibhāṣyaṃ suvyākhyānam iti na
pratiprayogaṃ vivṛtam iti || 30 ||
yadi tu nirākṛtasvapakṣo mīmāṃsakaḥ
sidhyatu tāvannarāpekṣam[265]eva vedaprāmāṇyam iti brūyāt, sa vaktavyaḥ --
naivaṃ sidhyati. prasiddhe hi vaktṛguṇabhāvaḥ sidhyaty api. na ca vedānāṃ
praṇetur guṇasadbhāve pramāṇam asti, pratyakṣādyabhāvāt. āgamasya ca
tatpraṇītatya tadguṇasadbhāve 'prāmāṇyān nityaprāmāṇyasya cānantaram eva
nirākṛtatvāt. sarvaṃ cedam abhipretya nanv iti coditam ity āha -- evaṃ sthita
iti || 31 ||
__________NOTES__________
[265] m evedaṃ prā
___________________________
evam ākṣepabhāṣyābhiprāyam uktvā
parihārabhāṣyābhiprāyaṃ vivariṣyannākṣipati tāvat -- tatreti. evaṃ hi
bhāṣyakāreṇoktaṃ - vipratiṣiddham idam abhidhīyate bravīti ca vitathaṃ ceti. tad
ayuktaṃ, na hi pratyaya utpanna ity eva pramāṇaṃ bhavati. yadi hi tathā syād,
buddhavākye 'pi mṛṣātvena mīmāṃsakaḥ pakṣīkṛte śakyam idaṃ vaktuṃ.
vipratiṣiddham idam abhidhīyate bravīti ca vitathaṃ ceti. tatra mīmāṃsakāḥ
pratihanyeran. tasmāj jātyuttaram idam. jātir nāma vādinā sthāpanāhetau
pratyukte yaḥ prateṣedhā[266]yāsamartho hetuḥ.[267]jātyuttaraṃ{1,79}ca kecit
kvacid viṣayaviśeṣe sādhv eva manyante. evaṃ hy āhuḥ -- duṣṭasādhanaprayoge
duṣṭam evottaraṃ deyam iti. tac cāyuktaṃ, nigrahasthānadvayāpatteḥ. yo hi santaṃ
doṣam anuktvā anyam asantaṃ jalpati, tasya
paryanuyojyopekṣaṇaniranuyojyānuyogākhye dve nigrahasthāne syātām. tasmād
anuttaram evedam iti || 32 ||
__________NOTES__________
[266]
dhāsa (KHA)
[267] tuḥ sā jātiḥ jā (KHA, GA)
___________________________
atrānantaram
ākṣiptabhāṣyasamādhānam upekṣyaiva tāvadaupoddhātikīṃ kathām avatārayati --
sarvavijñānam iti. evaṃ hi manyate -- yadā hi sarvasaṃvidām autsargikaṃ
prāmāṇyaṃ, bādhakāraṇadoṣādhīnaṃ cāprāmāṇyam iti siddhaṃ bhaviṣyati. vede
cāpauruṣeye tadubhayābhāvād asandigdhārthapravedanāc ca prāmāṇye siddhe yadi
paraṃ jñānānutpattito vaitathyam āśaṅkyeta, tatra vipratiṣiddham idaṃ bravīti
jñānaṃ janayati vitathaṃ na janayatīti samañjasam evottaraṃ bhaviṣya[268]tīti.
nanu[269]tathāpi parādhīnaṃ śabdaprāmāṇyam iti pūrvapakṣite tanmātrasyaiva
svataḥprāmāṇyapratipādanena siddhāntayitum ucitaṃ, kiṃ mahāviṣayavicāreṇa.
ucyate -- prāsaṅgikaṃ sarvavacanam. api ca yāvajjñānasvabhāvānubandhi prāmāṇyam
iti sāmānyato na sādhyate, tāvat tadviśeṣe kvacit sādhitam api prāmāṇyaṃ na
pramāṇaṃ svataḥ śābdajñānaṃ jñānatvād jñānāntaravad ity abhibhūyetāpi.
yajjātīyānubaddhaṃ hi yadrūpaṃ tajjātīyāntaram api nātikrāmati, auṣṇyam
ivāgnijātīyam. ato yadi jñānajātyānubaddhaṃ parataḥprāmāṇyaṃ, tat kathaṃ śābdam
apy atikrāmet. āha ca --
__________NOTES__________
[268]
ṣyati
[269] nu pa (KA)
___________________________
sāmānyānugatā śaktir yā kācana nirūpitā |
tadanvito viśeṣo 'pi taddvāravyapadeśabhāk ||
iti. sarvajñānānubandhi
svataḥprāmāṇyam āgantunāprāmāṇyenāpodyata iti sādhite nirapavādaṃ vedānāṃ
pramāṇyaṃ setsyatīti sūktam eva sarvavacanam. eṣā cātra mīmāṃsā -- kiṃ
pramāṇatvāpramāṇatve dve api svataḥsiddhe, api vā parataḥ,[270]aprāmāṇyaṃ
svataḥ[271]prāmāṇyaṃ parataḥ, viparyayo veti
pūrvapakṣapratikṣepeṇāntyapakṣaparigraheṇa siddhānto bhaviṣyatīti || 33 ||
__________NOTES__________
[270] taḥ prāmāṇyaṃ vā parato 'prā
[271] taḥ vi (KHA)
___________________________
{1,80} tad evaṃ
vādivipratipattyā saṃśayyādyapakṣaṃ gṛhṇāti -- svato 'satām iti.
satkāryavādino hi sarvam eva kāryajātaṃ sadutpadyata iti manyamānāḥ
prāmāṇyāprāmāṇyātmakam api dvayaṃ svata evāsthiṣata. evaṃ hi manyante -- yat
svato 'sat tan na sādhyaṃ, yathā śaśaviṣāṇam. na ca ghaṭādayo na sādhyāḥ tasmāt
svataḥ santa ity āvītahetuḥ. api copādānaniyamadarśanāt kasyacit khalu ghaṭāder
vikārasya kiñcid eva mṛdādyupādānakāraṇam iti niyamo dṛśyate. tac
caitadasadutpattāv anyāyyam, asattvāviśeṣeṇa hi sarvaṃ sarvasmād utpadyeta.
tatropādānaniyamo na syād mṛdeva ghaṭasya, kaṭasya vīraṇam iti. tatra sarvārthī
sarvatra pravarteta, aviśeṣāt. śaktito niyama iti ced, na. aviśeṣāt. tatraitat
syāt -- yasya bhāvasya yad utpattiśaktir asti tām anvayavyatirekābhyāṃ niścitya
yo yadarthī sa tadupādatta iti. tac ca naivam, aviśeṣāt. vayaṃ hi brūmaḥ
śaktyātmanā vikāra upādāne 'stīti. bhavanto 'pi vikārotpattiśaktir upādāne 'py
astīti. tad atra vācoyuktimātraṃ bhidyate, nārthaviśeṣaḥ kaścid upalabhyata iti.
api ca, upādānaniyamadarśanād upādānanimittāsamavāyibhyas tribhyaḥ khalv api
kāraṇebhyo bhavatāṃ kāryam utpadyate. triṣv api ca tan nāsti. asad evotpannaṃ
tat. kuto 'yaṃ kāraṇavidhā[272]niyamaḥ idam upādānam idaṃ neti. yatra kāryaṃ
vartate tadupādānam iti ced, vṛttiniyama[273]hetur vaktavyaḥ. tat khalu
sarvasmād asad eva jātam iti kiṃkṛto vṛttiniyamaḥ. asti sa nāmopādānasya ko 'py
atiśayaviśeṣaḥ yat tatraiva kāryaṃ vartata iti cet. sa tarhi śaktibhedo
vaktavyaḥ. nimittam[274]asamavāyi ca[275]nobhayam anabhyupagamāt. daṇḍādayo hi
ghaṭasya nimittakāraṇam. asamavāyikāraṇaṃ mṛdavayavasaṃyogaviśeṣa iti vaḥ
siddhāntaḥ. sa upādānam iti ced, na. vyatirekāvyatirekavikalpānupapatteḥ. syād
etat. upādānakāraṇaṃ śaktibheda iti. maivam. sa hy upādānād vyatiricyate, na vā.
vyatireke upādānasya pūrvavad bhāvād anupādānatvam, tasyāpi tato bhinnasya
tattvaṃ durbhaṇam eva. avyatireke tu vastumātram anatiśayam{1,81}upādānam iti
vastutvāviśeṣāt sarvopādānatvāpātaḥ. tasmād vikārotpattiśaktim upādāneṣu
saṅgiramāṇair vikārā evopādane śaktyātmanā santīti saṃgīryante. vayam api
cāvyaktān eva vikārānupādāneṣu saṃgirāmahe, na sthūlān iti nāvayor viśeṣa iti.
sattve kārakavyāpārānarthakyam iti ced na. abhivyaktiphalatvāt. tatraitat syāt
-- santi ced vikārā upādāneṣu tadarthināṃ kārakavyāpāro 'narthakaḥ syāt. te hi
tadā satām evotpādanāya[?] neheran. tasmād asanto vikārā iti. tac ca naivam,
abhivyaktiphalatvāt. santo 'pi hi vikārāḥ pūrvam anabhivyaktāḥ kārakavyāpārair
abhivyajyante. ato 'rthavattvaṃ kārakavyāpārāṇām. abhivyaktāv utpattiśabdo
'narthaka iti ced, na. abhivyaktibhedāt. tatraitat syāt -- yadi pūrvaṃ santa eva
mṛdādiṣu ghaṭādayo gṛhodareṣv iva dīpādibhiḥ kulālādivyāpārair abhivyajyante, ko
'yaṃ vibhāgaḥ dīpo ghaṭam abhivyanakti, kulālas tūtpādayatīti. tac ca naivam,
abhivyaktibhedāt. dvedhā khalv abhivyaktiḥ. ekā apratibaddhākārasya vastuno
bodhanimittasya tannimittabhāvo yena pratibadhyate tadutsāraṇaṃ, yathā
ghaṭasyāndhakāratirohitasya tadutsāraṇam abhivyaktiḥ. anyā tu
pratibaddhākārasyākārapratibandhakotsāraṇaṃ, yathā mṛdi ghaṭākāraḥ pūrvākāreṇa
pratibaddhaḥ tasya pūrvasyākārasya protsāraṇaṃ ghaṭābhivyaktiḥ. abhivyaktiviśeṣa
evāyam utpattiśabdaḥ, brāhmaṇaviśeṣa iva kaṭhādiśabdopacāra ity anavadyam. syān
matam abhivyaktisattvān
na prasaṅgaparihāra iti. na, asattvāt. yo manvīta --
satkāryavādino hi bhāvāntaravadabhivyaktir api satīti
kārakavyāpārānarthakyaprasaṅgo duṣparihara iti. sa vaktavyaḥ. na, asattvāt syād
ayaṃ doṣaḥ yady abhivyaktir api satī ghaṭādivad iṣyate. sā tv asatī
kārakavyāpāreṇa bhāvyata iti kim anupapannam. tadasattve 'tiprasaṅga iti ced,
na. prasaṅgasāmyāt. tatraitat syāt -- yadi kilābhivyaktir asatī kulālena
kriyate, kim aparāddhaṃ ghaṭena yan na kriyata iti. tac ca naivaṃ, tulyo 'yam
āvayor atiprasaṅgaḥ. tavāpy andhakāratirohitasya ghaṭasyābhivyaktāv abhivyaktir
asatī ghaṭas tu sanneveti siddhāntaḥ. tatra śakyaṃ prasañjayitum abhivyaktivad
ghaṭo 'pi janyeta, tadvad vābhivyaktir api satī syād iti
prasaṅgasādhāraṇyenānyataro 'paryanuyojyaḥ. ataḥ siddham evopādāneṣu santa eva
sarve bhāvāḥ kārakavyāpārair{1,82}abhivyajyanta iti, prāmāṇyāprāmāṇye svatassatī
eveti satkāryavādināṃ siddhānta iti. matāntaram upanyasyati -- apara iti.
evaṃ hi manyate -- sarvaṃ khalv api kāraṇādhīnātmalābhaṃ kāryaṃ
tatkāraṇaguṇadoṣābhyāṃ śuddham aśuddhaṃ ca bhavati. tad
yāvadindriyādijñānakāraṇavaśād utpannau guṇadoṣau na jñānasya svato 'vadhāryete,
na tāvat prāmāṇyāprāmāṇyayor anyataran niścīyate, nacāniścitayor
vyavahārāṅgatvaṃ, tadarthaṃ ca pramāṇānusaraṇam. ataḥ
kāraṇotpannaguṇadoṣāvadhāraṇād eva dvayam āhur iti sambandha iti || 34 ||
__________NOTES__________
[272] dhānani (KA)
[273] me
[274] m evāsa
[275] vā (GA)
___________________________
svato dvayam iti tāvan nirākaroti -- svata iti. kāraṇam āha --
virodhād iti. idam atrākūtaṃ - yat tāvad uktam asataḥ śaśaviṣāṇād
vyāvṛttaṃ sādhyatvaṃ ghaṭe dṛśyamānaṃ sattāṃ gamayatīti. tad ayuktam.
abhāvavirodhāt. asannikṛṣṭārthaviṣayaṃ hy anumānaṃ, tat kuto mṛdi
yogyānupalambhanirākṛtasadbhāvaviṣayaṃ ghaṭaṃ viṣayīkariṣyati. upādānaniyamas tu
śaktibhedād upapanna eva. kiñcid eva hi mṛttantvādi kasyacid eva ghaṭāder
utpādane śaktaṃ na sarvaṃ sarvasyeti, yo yadarthī sa tadupādatta iti kiṃ
nopapadyate. yadi mataṃ na kāryakāraṇāntarālapatitāṃ parāṃ śaktim īkṣāmaha iti.
na, śaktisiddhim arthāpattigranthe vakṣyāmaḥ. yat tūktaṃ vikārā eva śaktyātmanā
santas tadutpattiśaktir vopādāneṣv astīti nāvayor viśeṣa iti. tan na. mahānayaṃ
viśeṣaḥ yad vikārasattām abhāvo bādhate, śaktiṃ tu sūkṣmām arthāpattiḥ
sādhayatīti. te 'pi hi śaktyātmanā santo na yogyānupalabdhyā nirākartuṃ śakyanta
iti cet, keyaṃ śaktyātmatā. yatas te 'santo 'pi janiṣyanta iti cet. tad iṣṭam.
anabhivyaktir iti ced, na. sākṣasyāpy āloke 'nupalambhāt. nanv āloke 'pi nāvṛtam
upalabhyate. kim idānīm āvṛto mṛdi ghaṭaḥ. satyam. kena. na tāvad upādānaṃ
kāryam āvṛṇoti, nityāvaraṇaprasaṅgāt. mṛdākāra āvṛṇotīti cet. ko 'yaṃ mṛdākāraḥ.
yadi tajjātiḥ, sopariṣṭād apy anuvartata iti nityāvṛtir eva[276]prāpnoti. prācyo
mṛtpiṇḍasanniveśa iti cet. sa vā kim{1,83}upariṣṭān na bhaviṣyati, yan na ghaṭam
āvariṣyati. hanta so 'py anutpattyavināśadharmāsadvādibhir iṣyata ity
anivāryaiva nityāvṛtiḥ. sūkṣmāś ca mṛdavayavasanniveśaviśeṣā na mahāntaṃ ghaṭam
ācchādayitum utsahante iti yat kiñcid etat. yat tu tribhyo 'pi kāraṇebhyaḥ
sadutpattau kiṃkṛto vidhāniyama iti. śaktibhedakṛta eva. kiñcid eva tathā nāma
śaktaṃ, yad vikārabhāvam anubhavati. kiñcit tu bahir eva sat tadutpattau
vyāpriyate. sa cāyaṃ śaktibhedaḥ kāryadarśanasamadhigamya eveti nāpramāṇakaḥ.
bhedābhedau tu na kvacid ātyantikāv iti nāprasaṅgātiprasaṅgau. yat tu pṛṣṭam
upādānanimittāsamavāyināṃ kā śaktir iti. tadatidūram apabhraṣṭam. śaktir hi
śaktir eva, na kāraṇaṃ, tadvato dravyasya kāraṇatvāt. kāraṇavac ca kāraṇaśaktir
api kāryasiddhim anudhāvatīti pramāṇabalād upapatsyate. kārakavyāpārānarthakyaṃ
ca duṣpariharam eva. abhivyaktyartho vyāpāra iti. atra tūkto doṣaḥ. api
cābhivyaktisattve tulyam ānarthakyam. asattve ca sarvatra prasaṅgaḥ śakyam
anumātum.[277]sarvaṃ hi vimatipadaṃ[278]kāryam asat, kāryatvād abhivyaktivat.
kāryaṃ cābhūtvā bhavanāt tadvad evābhūtvā bhavati, upalabdhiyogyatve saty
anupalambhād abhivyaktivad eva. yat tu abhivyaktau prasaṅga ity uktam. tad
ayuktam. pratyabhijñānaṃ hi balavadabhūtaprādurbhāvaṃ ghaṭasya vārayati.
viparītaṃ ca tat satkāryavādinām iti kim anenātinirbandhena bhrāntabhāṣitena.
prakṛte ca virodhāt kathaṃ hy ekajñānajātyanubandhinī pramāṇatvāpramāṇatve
bhaviṣyataḥ, viruddhadharmāveśasya bhedanibandhanatvāt. ato yathā naikasyāgneḥ
śītoṣṇatvam, evaṃ na jñānasya pramāṇatvāpramāṇa[279]tvam iti. so 'yaṃ
prakṛtāprakṛtagocare tantreṇa virodho vyākhyātavyaḥ. prāmāṇyāprāmāṇyātmakadvayaṃ
na svataḥ, svabhāvavirodhāt. kāryakāraṇātmakatvaṃ ca dvayaṃ na svataḥ siddhaṃ,
kāryasattāyā abhāvavirodhād iti. parato[280]dvayam iti nirākaraṇārtham āha -
parata iti. kāraṇam āha -- niḥsvabhāvatvam iti. evam
ubhayaparādhīnavādī vaktavyaḥ -- kiṃ khalu kāraṇotpanna-guṇadoṣāvadhāraṇāt prāg
jñānaṃ na jāyata eva, jātam api vā[281]rūpāntareṇāvatiṣṭhata iti. na
tāvajjñānaṃ{1,84}jāyate, saṃviddhirodhāt. jātaṃ tu kenātmanāvasthāsyate. na hy
etadrāśidva-yātiriktam asti rāśyantaraṃ yenāvatiṣṭheta. anyataradharmakam eva
tadutpannaṃ prāganavadhṛtatathābhāvam upariṣṭād avadhāryata iti ced. na.
guṇāvadhāraṇādhīnaniścayābhyupagamāt. tadavadhāraṇād dhi prāṅ niścaya eva nāsīt.
kathaṃ prāmāṇyam āsīd iti śakyate vaktum. atha pūrvaṃ[282]api niścitākāram eva
jñānaṃ, kiṃ guṇāvadhāraṇena. doṣānāśaṅkamānas tu tannirākaraṇārtham eva yatata
iti yuktam.[283]etac ca vakṣyata eveti sūktaṃ niḥsvabhāvatvam iti || 35 ||
__________NOTES__________
[276] va prācyo (GA)
[277] tum
iti sa
[278] dāspadaṃ kā
[279] ṇasvabhāvatva (GA)
[280] to 'pi dva
(KHA)
[281] vā svarū (KA, KHA)
[282] rvam eva ni (KA, KHA)
[283]
ktam eva. tac ca
___________________________
svato na dvayaṃ
virodhād iti yad uktaṃ, tat prakṛtagocare vivṛṇoti -- katham iti. uktam
idam asmābhiḥ naikasyāṃ jñānajātau parasparaviparītayoḥ prāmāṇyāprāmāṇyātmanoḥ
sambhavaḥ samāveśaḥ sambhavatīti. ekas tu svabhāva upādhyantarasannidhānād
abhibhūto bhavati, apsv ivāgnisaṃyoge śaityam. tadapekṣaś ca tāsv auṣṇyabhramaḥ.
svābhāvikobhayavādinas tu nānyānapekṣasya jñānasyobhayātmakatā sambhavatīti.
parato na dvayaṃ nissvabhāvatvaprasaṅgād ity etad vivṛṇoti -- kim ātmakam
iti. sarvaṃ hi jagad rāśidvaye śakyam antarbhāvayituṃ pramāṇam apramāṇaṃ ceti.
tad atrobhayaparādhīnatvavādino jñānam unmuktobhayarūpaṃ kena rūpeṇa nirūpyata
iti || 36 ||
svato na dvayaṃ virodhād ity atra kiñcid āśaṅkate --
vijñāneti. evaṃ hi manyate -- yadi jñānajāter evāyaṃ svabhāvabhedo
'bhyupeyate, ekasmād eva vā jñānavyaktau, tataḥ syād api virodhaḥ. yadā tu
śītoṣṇasvabhāvatoyatejodravyavat pramāṇāpramāṇajñānavyaktibhedābhyupagamaḥ,
tadobhayor vyadhikaraṇayoḥ kasya kena virodha iti. pariharati --
tathāpīti. ayam abhiprāyaḥ -- toyatejasor hi bhinnajātīyayoḥ
svabhāvabhedo yuktaḥ. jñānavyaktayas tv ekajātīyāḥ. tatra[284]na tāvad āsāṃ
jātyanubandhī svabhāvabhedo nyāyyaḥ. vyaktyanubandhī tu tatkāraṇād bhavatīti
yuktaṃ[285]vaktum. tadanapekṣatve tu prāmāṇyāprāmāṇyayoḥ{1,85} kiṃ kutra
bhaviṣyatīti duradhigamam. samānaṃ hi dvayor api jñānatvam. svābhāvike
cobhayasmin na bāhyacihnāpekṣāstīti[286]durbhaṇaḥ pramāṇāpramāṇaviveka iti
sādhūktaṃ svato na dvayaṃ virodhād iti. kiṃ punar ubhayoḥ parādhīnatvaṃ
svābhāvikatvaṃ vā codanāprāmāṇyaparipanthi yena prayasyatā nirasyate. nanv evam
api codanānāṃ svata eva prāmāṇyaṃ bhaviṣyati prathamapakṣe. dvitīye 'pi
parādhīna ubhayasmin doṣābhāvād apauruṣeyā vedāḥ pramāṇam iti kim
ubhayanirākaraṇena. aprāmāṇyaṃ svataḥ prāmāṇyaṃ parata ity etad eva tu
vedaprāmāṇyaparipanthīti tan nirākartum ucitam. tac ca nirākariṣyata eva.
satyam. ādyayor api pakṣayor aprāmāṇyam āpadyata eva. tathā hi -- svābhāvike
tāvad ubhayasminn anyataranirṇayakāraṇaṃ bāhyam apaśyatāṃ naikatrāpi viśvāso
bhavet. vyavahārārthaṃ ca pramāṇānusaraṇam, aviśvāse ca tadabhāvāt phalato
'pramāṇatvam. evam ubhayaparādhīnatve 'py asaty apy aprāmāṇyakāraṇe
prāmāṇyakāraṇasyāpy abhāvāt tadvyavahāro na jāyata ity apramāṇam eveti sādhv
evobhayanirākaraṇam iti || 37 ||
__________NOTES__________
[284] tan na tā (GA)
[285] ktaṃ
ta (KA, KHA)
[286] durlabhaḥ prā (GA)
___________________________
evam ubhayaṃ svataḥ parato veti
nirākṛte pūrvapakṣāntaram āha -- tasmād iti[287]kṣamantena. teṣāṃ
jñānānāṃ svābhāvikam apramāṇatvam, parāpekṣaṃ ca prāmāṇyam. ayaṃ cātrābhiprāyaḥ
-- dṛṣṭavyabhicāro hi jāte 'pi vijñāne na tāvannirvicikitsaṃ vyavaharamāṇo
dṛśyate, yāvad guṇavad indriyādikaraṇatvaṃ saṃvādo vā na dṛṣṭaḥ. vyavahāraphalaṃ
ca prāmāṇyam, ataḥ svato 'pramāṇam eva parādhīnaṃ prāmāṇyam iti. eṣa cātra svato
'pramāṇatve parataś ca pramāṇatve nyāyo 'bhidhīyata ity āha -- atreti. ||
38 ||
__________NOTES__________
[287] ti te (KA, KHA)
___________________________
svato 'prāmāṇye tāvannyāyaṃ darśayati -- aprāmāṇyam iti. nyāyas tarkaḥ.
sa cānumānam. eṣa cātra prayogo bhavati -- aprāmāṇyaṃ na kāraṇavad, avastutvāt.
yadyadvastu tattan na kāraṇavat. yathā śaśaviṣāṇam.{1,86}kāraṇadoṣata iti ca
kāraṇadoṣāṇām eva parair aprāmāṇyakāraṇatvenāśrayaṇād uktam. yad eva mīmāṃsakā
manyante kāraṇadoṣebhyo 'prāmāṇyaṃ jāyata iti. tan na. akāraṇakatvād avastuna
iti. parāpekṣaṃ prāmāṇyam ity atra prayogam āha -- vastutvād iti. teṣāṃ
kāraṇānāṃ guṇaiḥ prāmāṇyaṃ janyata ity arthaḥ. prayogaś ca bhavati -- prāmāṇyaṃ
kāraṇavad vastutvād ghaṭavat. na cākāryaṃ nāma kiñcid bauddhānāṃ vastv asti,
yenānaikāntiko hetur bhavet. nabhaso 'py āvaraṇābhāvamātrasyāvastutvāt. guṇair
iti cānuvādamātram. kāraṇaguṇā hi prāmāṇye kāraṇam iti manyante. na punar ete
vyāptāv anupraveśanīyāḥ. ke punar amī guṇā[288]nāma, ye prāmāṇyasya kāraṇam. na
hīndriyādivyatiriktā guṇāḥ kecid upalabhyante. yadi mataṃ - bheṣajabhedair
āhitātiśayaviśeṣā guṇā iti. tan na. evaṃ hi tair anāhitātiśa[289]yaviśeṣāṇāṃ na
prāmāṇyaṃ jāyeta. ato vaktavyā guṇāḥ. ta ucyante. viśuddhir indriyādīnāṃ
guṇapadārthaḥ. vātādidhātūnāṃ sāmyam iti yāvat. sāmyena hi ta indriyeṣu
vartamānā guṇā ucyante. tathā sthitāś[290]ca prāmāṇyaṃ janayanti. viṣamaṃ tu
vartamāneṣu dhātuṣu taddoṣasamutthās timirādayo doṣā jāyante. śabde 'pi vaktur
āśayaviśuddhir guṇaḥ. vipralambhābhiprāyādayo doṣāḥ. teṣāṃ ca
prāmāṇyābhāvātma[291]ny avastuny aprāmāṇye kāraṇatvāsambhavān na tajjanyam
aprāmāṇyam. prāmāṇyaṃ tv arthaniścayo vastvātmaka iti yuktaṃ yadguṇebhyo jāyate
jñāyate ceti. sarvam utpattāv aniścayātmakam apramāṇam eva jñānamā
guṇasaṃvādajñānodayāt, paratas tu tadvaśena prāmāṇyaṃ jāyate tasya. nanv idānīm
asad evātivṛttaṃ jñānam iti kiṃ pramāṇī[292]bhaviṣyati. yadā tāvat[293]tadāsīt
tadā sahajenāprāmāṇyenābhibhūtam uttarakālaṃ ca tadasad eveti kim anyataḥ
prāmāṇyaṃ bhaviṣyati. satyam evam. anyad eva
guṇasaṃvādajñānottarakālabhāvipramāṇam. avagate hi kvacidarthe
prāgdṛṣṭavyabhicāro jñānasvabhāvālocanenājātaviśvāso na tāvannirvicikitsaṃ
vyavaharati yāvadindriyādiguṇāvadhāraṇapurassaram evam evaitad iti na niścinoti.
guṇāvadhāraṇāt saṃvādajñānād vā pramāṇe jāte 'vagate ca tasya{1,87}prāmāṇye
vyavahārāḥ pravartante. tasyāpi na jñānasvabhāvālocanena prāmāṇyaṃ,
tadrūpasyāprāmāṇyapratibandhāt. kin tu guṇāvadhāraṇād eva. ataḥ sūktaṃ guṇaiḥ
prāmāṇyaṃ janyata iti. yadāhuḥ -- niścayātmakaprāmāṇyotpādanaṃ tu vasturūpatvāt
saṃvādakāraṇaguṇajñānakāryatvena svadhyavasānam iti tad evāśrīyate iti || 39 ||
__________NOTES__________
[288] ṇāḥ ye
[289] śayānāṃ na
[290] s tu pramāṇaṃ ja (KHA)
[291] tmava
[292] ṇaṃ bha (KA)
[293] vadā (GA)
___________________________
kiñ ca itaś
ca na svataḥ prāmāṇyam ity āha -- prāmāṇyaṃ[294]hīti. ayam arthaḥ
-- yadi jñānasvabhāvānubandhyausargikaṃ prāmāṇyam, evaṃ sati
prāmāṇyābhāvasyāvastuno 'kṛtrimatvān na parādhīnatvam iti sarvajñānānām api
pramāṇatvaprasaṅgaḥ.[295]svapnādijñānānām api jñānatvāviśeṣāt,
tanmātrānubandhitvāc ca prāmāṇyasya. aprāmāṇyasya cāvastuno 'kāryatvād iti || 40
||
__________NOTES__________
[294] ṇyam iti
[295] ṅgaḥ,
tadā sva
___________________________
kathaṃ nāmāprāmāṇyam
akṛtrimam. doṣabhāve hi tasya bhāvaḥ, tadabhāve cābhāvo dṛśyate. kāmilī pītam
idam iti śaṅkhaṃ jānāti, tad[296]apagame śuklam. ato jānīmaḥ
yathādoṣabhāvabhāvyaprāmāṇyaṃ tat kāryam iti, ata āha -- matpakṣa iti.
ayam abhiprāyaḥ -- nātra doṣair aprāmāṇyaṃ janyate. satsu tu doṣeṣv asanto guṇā
na svakāryaṃ prāmāṇyaṃ janayantīti nāvastuno 'prāmāṇasya hetumattvaprasaṅgadoṣa
iti || 41 ||
__________NOTES__________
[296] dabhāve śu (KHA)
___________________________
kiṃ punaḥ prāmāṇye kāraṇaṃ, yadabhāvāt
tasyānutpattiḥ, ata āha -- indriyādīti kāraṇamantena.
ādiśabdenārthapuruṣādīnāṃ grahaṇam. indriyapuruṣaguṇāś ca vyākhyātā eva.
arthasyāpi sthūlatvādayo guṇāḥ sūkṣmatvādayo doṣā iti. samadhigataṃ
tāvadindriyādiguṇāḥ prāmāṇye{1,88}kāraṇam iti. kathaṃ[297]tu tadabhāvaḥ, ata āha
-- tadasad iti. te eva vidhe darśayati -- duṣṭatvād iti. doṣā hy
āgantavo guṇānutsārayanti. indriyādīnām anyatamasyābhāve nirāśrayā guṇā na
bhavanti, yathā nityavedavādinām asati kartari tadguṇā iti || 42 ||
__________NOTES__________
[297] kiṃ tatra tada
___________________________
yata eva doṣair guṇā nirākriyante,
ata eva mīmāṃsakānām ayaṃ bhramo doṣair mithyātvadhīr janyata iti. paramārthena
tu guṇavirodhino doṣāstāneva nivārayanti. ataḥ kāraṇābhāvād asati prāmāṇye
svābhāvikam aprāmāṇyam avatiṣṭhata ity āha -- ata eveti || 43 ||
ataḥ[298]siddhaṃ śuddhiparyāyaguṇāvadhāraṇādhīnaṃ prāmāṇyam. svabhāvataś
ca jñānānām aprāmāṇyaṃ, śuddhyabhāvena tallakṣyate. asati hi śuddhatve
kāraṇābhāvanirākṛtena prāmāṇyenānapoditam aprāmāṇyaṃ lakṣyata ity upasaṃharati
-- tasmād iti || 44 ||
__________NOTES__________
[298]
taḥ śu (KHA)
___________________________
itaś ca doṣato nāprāmāṇyam ity āha -- anvayeti. asyārthaḥ -- trividham
aprāmāṇyam ajñānasaṃśayaviparyayaiḥ. tatrājñānātmakaṃ tāvadaprāmāṇyaṃ
kāraṇābhāvamātrasamadhigamyam eva, na doṣānapekṣata iti mīmāṃsakair
abhyupagantavyam. ato doṣavyatireke 'pi kāraṇābhāvamātrānvaye 'prāmāṇyadarśanān
na doṣato 'prāmāṇyam iti || 45 ||
evaṃ ca
guṇādhīnaprāmāṇyābhyupagamān nityavedavādināṃ ca puruṣābhāvād,
anāśrayaguṇāsambhavāt, kartṛmadvedavādinām api kartṛguṇeṣu{1,89}pramāṇāsambhavād
asan[299]mūlabhūteṣu kartṛguṇeṣu na codanānāṃ prāmāṇyam avakalpata ity āha --
tataś ceti || 46 ||
__________NOTES__________
[299]
satsu mū (KHA)
___________________________
evaṃ tāvat parataḥ
prāmāṇyena kṛtaḥ pūrvapakṣaḥ. siddhāntam idānīm ārabhate -- svata iti.
kāraṇam āha -- na hīti. ayam abhiprāyaḥ -- na tāvad guṇajñānāt
saṃvādajñānād vā prāg jñānaṃ na jāyata eva. navotpannam api saṃśayātmakam
avabhāsate. na hi syād vā ghaṭo na veti indriyasannikṛṣṭaṃ ghaṭaṃ budhyāmahe,
api tarhi ghaṭa evāyam iti niścayātmakam eva jñānam utpadyate. ata eva
jñānotpatter anantaram eva sarvapramātṝṇāṃ vyavahārapravṛttir upalabhyate.
bhrāntisaṃviditarajato 'pi hi samyagrajatabodha ivārthakriyāyai ghaṭamāno
dṛśyate. tad asya saṃśayānasya nopapannam. ato jāto[300]niścayaḥ. kim[301]anyat
prāmāṇyaṃ bhaviṣyati. saty api saṃvāde guṇajñāne vā tāvad eva prāmāṇyasya
tattvaṃ nādhikaṃ kiñcid iti kiṃ nas tadupekṣaṇena. tādṛśasyaiva vyabhicārād asti
parāpekṣeti ced, na. evam api jñānasyānapekṣatvād, vipralabdhapūrvasyāpi
nirapekṣam eva niścayātmakaṃ jñānam utpadyate. pramātā tu
vipralambhakabuddhisādṛśyāt tathātvam āśaṅkate. sāśaṅkasyāpi na prāmāṇyaśaktir
avasīdati, pūrvavat prameyaparicchedāt. pramātus tu āśaṅkā
doṣadarśanaprabha[302]vā. tad asau tadbhāvābhāvayor anyataraniścaye nivartate,
na saṃvādajñānam apekṣate. saty eva hi ghaṭajñāne jātāśaṅkaḥ kiṃ
ghaṭajñānāntareṇa kariṣyati. na hy asyās tannivartakaṃ, tasmin saty eva bhāvāt.
ataḥ svābhāvikam eva sarvasaṃvidāṃ niścayātmakatvam. āśaṅkā tu yadi nāma jātu
jāyate, evam api tannirākaraṇārtham apavādasadbhāvābhāvāv anusartavyau, na
saṃvādaguṇajñāne. tadu[303]pekṣāyāṃ hi prāmāṇyam eva nāvatiṣṭheta.
guṇasaṃvādajñānayor apy evam eva, sāpekṣatvena prathamajñāne
prāmāṇyaśaktyādhānā[304]śakter apy[305]anavasthāpātād ity etat parastāt
prapañcayiṣyata iti. evaṃ tāvat prakṛtābhiprāyo vyākhyātaḥ. api{1,90}ca
sarvabhāvānām eva svakāryajananaśaktir asatī nānyena kriyeta.
abhivyaktimātrakaraṇāt. nanv āturasya rogāpahṛtaśakter asaty eva bhojanādiśaktir
bheṣajabhedair ādhīyate. maivam. tirohitābhivyakteḥ. itarathā
pūrvaśaktivināśāpūrvotpādadharmikalpanābhir atigauravaṃ bhavet. ata eva
naṣṭaśaktīnāṃ bheṣajabhedair api na pratīkāraḥ. asatī tu śaktis teṣām api
janyetaiva, aviśeṣāt. ataḥ sarve bhāvāḥ svahetubhyaḥ śaktimanto jātā eva
kutaścidāgantukād dhetos tirohitaśaktayaḥ sāmagrīviśeṣair abhivyaktaśaktayaḥ
kāryam ārabhante. na caivaṃ jñāne 'py abhivyaktyapekṣā sambhavati,
arthāvagrahād, rūpāntareṇa jñānasyānirūpaṇād utpattāv evā[306]rthaparicchitter
avaśyambhāvād iti || 47 ||
__________NOTES__________
[300]
jñā (KA, KHA)
[301] m apramāṇaṃ bha
[302] bhāvāt tad asau
[303] da
(GA)
[304] na (KA)
[305] vyava (KHA)
[306] va pa (KHA)
___________________________
nanu svataḥprāmāṇyavādināpi
guṇavadindriyādikāraṇikaiva pramāṇotpattir āstheyā. tad yadi guṇāḥ
pramāṇotpattau kāraṇam. evaṃ sati tatkārye 'py arthaniścaye tadadhīnataiva
yuktā. tadāyattaprāmāṇyāśrayaṇād, ata āha -- ātmalābha iti. ayam
abhiprāyaḥ -- pramāṇotpattāv api na guṇā guṇā ity evāpekṣyante; kin tu
doṣanirākaraṇaupayikatayā. doṣā hi pramāṇotpattiṃ vighnanti. te guṇair utsāritā
na tāṃ vihantum utsahante iti. ata evāsatsv api vaktṛguṇeṣu kāruṇikatvādiṣu vede
doṣābhāvamātrād eva prāmāṇyaṃ sidhyati. api ca kāraṇaṃ nāma guṇaḥ
pramāṇotpattau. naitāvatā pramāṇakārye 'py arthaniścaye tadapekṣā yuktā.
ātmalābhamātra eva hi bhāvāḥ kāraṇam apekṣante, na kāryaniṣpattau. na hi
mṛtpiṇḍadaṇḍādikāraṇāpekṣo janmani ghaṭa iti udakāharaṇe 'pi tasya tadapekṣā
dṛṣṭā. labdhātmanas tu svayam eva kāraṇanirapekṣā pravṛttir avagatā. ataḥ
sarvathā tāvadarthavyavasthāpanāyām anyān apekṣam eva pramāṇam iti siddham iti
|| 48 ||
svato 'satī śaktir anyena kartuṃ na śakyata iti yad uktaṃ tat
prapañcayati -- jāte 'pīti tribhiḥ. ayam abhiprāyaḥ -- prāmāṇyasya hy
anyānapekṣatvam{1,91}eva nibandhanam. yadi jāte 'pi vijñāne
kāraṇaguṇāvadhāraṇādhīnaṃ prāmāṇyaṃ bhavet, tataḥ śuddhijñānotpādaḥ kāraṇāntarāt
pratīkṣitavyaḥ. tasyāḥ śuddher aparicchinnāyā asatsamatvāt tasyāpi
śuddhijñānasya kāraṇaśuddhau satyāṃ tasyāḥ śuddher jñāne ca sati pramāṇatā
bhavati. evam eva mūlakāraṇaśuddhijñānasyāparāparaśuddhijñānāpekṣāyām
anavasthāpātān na kathañcit prāmāṇyam āpadyata iti || 49-51 ||
svatas tu prāmāṇye
nānavasthety āha -- yadeti. kāraṇam āha -- nivartata iti. ayam
abhiprāyaḥ -- arthaniścayas tāvajjñānasvabhāvād eva siddhaḥ. mithyātvaśaṅkā tu
taddhetubhūtadoṣājñānād ayatnenaiva nivartate. na hi doṣāṇām ajñānaṃ prāgabhāvo
yatnasādhyaḥ. nanu nājñānamātrād abhāvaḥ sidhyati. saty api[307]tasmin bhāvāt.
na ca doṣābhāvāvadhāraṇam antareṇa prāmāṇyaṃ sidhyati. satyaṃ, tad api tv
ayatnasādhyam eva, prāyeṇa tāvat pramātṝṇām anāśaṅka eva jñānotpattau vyavahāro
dṛśyate. jātāśaṅkasyāpi prasiddhā eva śaṅkānirākaraṇopāyāḥ, dāhacchedādayaḥ
svarṇādāv iti. tāvataiva niścayotpādān nātidūragamanam. etac copariṣṭād vakṣyata
eveti || 52 ||
__________NOTES__________
[307] pi bhāvāt tasmin
ca na (KA)
___________________________
tasmād
bodhasvabhāvānubandhi jñānānām autsargikaṃ prāmāṇyaṃ
kāraṇadoṣārthānyathātvajñānābhyām apodyata ity upasaṃharati -- tasmād
iti. arthānyathātvajñānaṃ{1,92}ca dvedhā. naitad evam iti
pūrvāvagatarūpopamardanena, tattvaprakāśanena vā. hetavo jñānānām indriyādayaḥ.
teṣu vātādisamutthāstimirādayo doṣāḥ tajjñānenotsargataḥ prāpnuvatī
pramāṇatāpodyata iti || 53 ||
yatpunaraprāmāṇyam avastutvān na kāraṇair
janyata ity uktaṃ, tat pariharati -- aprāmāṇyam iti. yadi nāma tredhā
bhinnam aprāmāṇyaṃ tataḥ kiṃ jātam ata āha -- vastutvād iti. ayam
abhiprāyaḥ -- trividhaṃ khalv aprāmāṇyaṃ jñānābhāvasaṃśayaviparyayaiḥ. tatra
saṃśayaviparyayau prati avastutvād iti hetur asiddhaḥ, jñānātmakavastutvāt tayor
iti || 54 ||
jñānaprāgabhāvas tv avastutayā siddha eva. na cāsmākam apy
asau doṣair janyate, jñānakāraṇābhāvād eva tvaduktivat tatsiddheḥ. atas tasminn
akāraṇake sādhyamāne siddhasādhyataivetyabhiprāyeṇāha -- avijñāna iti. na
cāprāmāṇyaśabda[308]vācyatāmātreṇa saṃśayaviparyayayor apy akāraṇakatvaṃ śakyam
anumātum, ajñānavad, vāco 'pi gośabdavācyatayā viṣāṇitvāpa[309]tter iti || 55 ||
__________NOTES__________
[308] bdā (KHA)
[309]
tvānumānāpatteḥ (GA)
___________________________
nanv iyam
anavasthā prāmāṇya iva parāśraye 'prāmāṇye 'pīṣyamāṇe āpadyata eva, pāratantryaṃ
hy anavasthām āpādayati. ataḥ ko viśeṣaḥ, ata āha -- doṣata iti.
asyārthaḥ -- svataḥprāmāṇyavādināṃ mīmāṃsakānāṃ doṣato 'pramāṇatve nānavasthā
bhavati. doṣeṣu jñātavyeṣu yathā guṇajñāne 'navasthāpāditeti || 56 ||
{1,93}
svataḥprāmāṇyavādinām iti cānavasthāparihārabījam uktaṃ, taduddhāṭayati --
sākṣād iti. ayam abhiprāyaḥ -- sajātīyāpekṣāyāṃ hy anavasthā bhavati.
yathā[310]prāmāṇyasya pramāṇāpekṣāyām uktam. aprāmāṇyaṃ tu svataḥ pramāṇena
naitad evam iti sākṣād viparyayajñānena yatra tāvadavagamyate, tatra laghutaram
eva gṛhītam iti na parāśrayatvamātram anavasthām āpādayatīti. nanu
svataḥprāmāṇye pūrvam api jñānam utpannam asandigdham iti kim apramāṇaṃ
bhaviṣyati yena pareṇa pūrvaṃ bādhyate. tenaiva tu kiṃ na paraṃ bādhyate, ata
āha -- pūrveti. ayam abhiprāyaḥ -- satyam, utsargataḥ pūrvasyāpi
prāmāṇyaṃ prāptam evāpavādabhūtena tūttareṇa bādhyamānaṃ tadapramāṇaṃ bhavati.
yat tu tenaiva kiṃ nottaraṃ bādhyata iti. tan na, na hīcchāmātreṇa
bādhyabādhakabhāvo vyavasthāpyate. yad dhi yadbādha[311]kam avabhāsate tat tasya
bādhakam abhidhīyate. nacānāgatottarabādhakarūpeṇa pūrvam avabhāsata iti
nacānāgatabādhenety atraiva vakṣyati. uttarasya tu pūrvajñānabādham
antareṇotpattir eva na sambhavati. utpannaṃ ca tat. atas tad eva pūrvasya
bādhakam. tac ca svata eva pramāṇam iti na kācidanavastheti || 57 ||
__________NOTES__________
[310] pramāṇasya (GA)
[311]
dhamānam a (KA)
___________________________
nanv astu sākṣād
viparyayajñānena pareṇa pūrvasya bādhaḥ, ubhayor api samānaviṣayopanipātāt.
yatra tūttaraṃ kāraṇadoṣaviṣayaṃ bhavati, tatra viṣayabhedān na bādho yukta iti
duruktaṃ hetūtthadoṣajñānāt prāmāṇyam apodyata ity ata āha -- duṣṭeti
bādho 'ntena. ayam abhiprāyaḥ -- yady api duṣṭakāraṇabodhe viṣayabhedaḥ
pītaśaṅkhādivibhrameṣu, tathāpy arthāt tulyārthatāṃ prāpya bādho bhavaty eva.
śaṅkhe hi pīta iti vidite parataś ca jñānakāraṇadoṣe 'vagate 'rthāt pītimā
śaṅkhasya pratikṣipto bhavati. yatkāraṇādhīnātmalābhaṃ hi yat kāryaṃ, tat
taddoṣe duṣyati. eṣa ca jñānasya doṣaḥ yadanyathāsthitasyānyathāprakāśanam. ataḥ
kāraṇadoṣe 'vagate 'rthānyathātvam evāvagataṃ bhavati. evaṃ
ca{1,94}sākṣādviparyayajñānena tulyatvam iti. atraiva vaidikanyāyam udāharati --
godohanādivad iti. darśapūrṇamāsayoḥ kratvarthena camasenāpāṃ praṇayane
vihite bhavaty aparo guṇaphalasambandhavidhiḥ. yathā godohanena paśukāmasya
praṇayed iti. asyārthaḥ -- godohanena paśūn bhāvayed iti. tad idaṃ
puruṣābhilaṣitapaśvartha[312]tayā puruṣārtham eva[313]sad godohanaṃ
kratvarthasya camasasya bādhakam iṣyate. tatrāpi ca sphuṭo viṣayabhedaḥ.
kratūpakāro hi camasasya sādhyaḥ. paśavo godohanasyārthād eva tulyārthatayā
tatrāpi bādho vakṣyate. godohanaṃ hi dravyam. na tat kriyām anāśritam udāsīnaṃ
phalaṃ bhāvayitum alam iti yāṃkāñcit kriyām āśrayatayā samīhamānaṃ sannihitaṃ
kratvarthamapāṃ praṇayanaṃ gṛhṇātīti tadāśritena paśavo bhāvayitavyā iti
śāstrārtho 'vatiṣṭhate. evaṃ ca tenaiva kratvarthamapāṃ praṇayanaṃ siddham iti
camaso nivartate. nanv asāv eva kratau viniyukta iti kathaṃ tatparityāgena
godohanena kratūpakāro bhāvyate. satyam. paśukāmaprayoge tu kratur api godohanam
eva svopakārasādhanatayānujānāti. kāryārtho hi svaguṇaṃ pratyādaraḥ, na
svīyatayā. tac ca kāryaṃ phalārthatvād eva godohanād āsāditaṃ kratuneti kim
ādareṇa svaguṇe. āha ca --
__________NOTES__________
[312]
rthaṃ
[313] va go (GA)
___________________________
sarvasyaiva hi kāryārthaḥ svaguṇagrahaṇādaraḥ |
anyārthaguṇasiddhe tu kārye 'syāḥ svaguṇena kim ||
iti. tad iha yathā
puruṣārthenaiva guṇena bhinnaviṣayo 'pi kratvarthaś camaso 'rthāt tulyārthatayā
bādhyate, evam atrāpīti na doṣa iti || 58 ||
kim eṣa evotsargaḥ yat
sarvadā pareṇa pūrvaṃ bādhyate. nety āha -- tatreti. yadi tatra
duṣṭakāraṇabodhe naitad evam iti viparyaye vā parā bādhadhīr na bhavati
kāraṇadoṣajñānaṃ vā, tadā pūrvasya bādho bhavati na tv anyatheti. athobhayor
anyatarodbhūtau kiṃ nāma bhaviṣyati, ata āha -- tadudbhūtāv iti. tadā
bādhake sāpavāde prathamam eva nirapavādam autsargikaṃ prāmāṇyaṃ labhata iti ||
59 ||
{1,95} nanu pramāṇena satā tṛtīyena bādhakaṃ
bādhyate. tad eva tu kathaṃ pramāṇam ata āha -- svata iti. sarvaṃ khalu
vijñānaṃ jātaṃ svata eva pramāṇam avijñāyamānadoṣam. tathā ca tṛtīyam. atas tena
bādhakabādhane kṛte bhavaty ādyasya mānateti. nanv asatsv api[314]doṣeṣu
doṣāśaṅkā yathā ādime jātā, evam antime 'pīti prāmāṇyaṃ nāvatiṣṭhate, ata āha --
doṣeti. ayam abhiprāyaḥ -- jāte doṣajñāne sambhāvitā doṣāḥ prāmāṇyaṃ
vighnanti. tṛtīye tu doṣajñānaṃ na tāvadutpannam. śaṅkā tu notprekṣāmātreṇa
kartum ucitā, sarvavyavahārocchedaprasaṅgāt.
__________NOTES__________
[314] ṣāśa
___________________________
ata eva ca gītāsu naraṃ nārāyaṇo 'bravīt |
nāyaṃ loko 'sti kaunteya na paraḥ saṃśayātmanaḥ ||
iti. yasya tu tṛtīye
vijñāne doṣajñānaṃ bādhaka[315]jñānaṃ vā jāyate, tasyās tu
caturthajñānā[316]vasāno nirṇayaḥ. na tv etad evaṃ, prāyeṇa hi
prathamajñānajanmany eva nirapavādo nirṇayo dṛśyate. kvacit tu
bādhakā[317]vasānas tṛtīyajñānodayo 'pi nātipracuraḥ. natarāṃ
carurthajñānajanma. saty api tu tasmin na svataḥprāmāṇyaṃ vihanyate ity evam
paratayaivedam asmābhir uktam. astu caturthajñānān nirṇaya iti vārttikakāro 'py
ata eva evaṃ tricaturajñānajanmana iti vakṣyatīti. kiṃ punaḥ kāraṇam anutpanne
doṣajñāne nāśaṅketi. na hi prayojanānuvartīni pramāṇāni. dṛṣṭavyabhicārasya hi
pramātur ekatrāpi nāśvāso bhaved yadi caivam ucchidyante vyavahārāḥ. kāmaṃ
pramāṇato hi te parinistiṣṭhanti. na tebhyaḥ pramāṇam ata āha --
niṣpramāṇiketi. ayam abhiprāyaḥ -- yāvad dhi doṣāṇām abhāvo nāvadhāryate,
tāvat pramāṇetarasādhāraṇadharmadarśino bhavaty āśaṅkā pramāṇavatī.
doṣābhāvāvadhāraṇe tu jāte tānāśaṅkamānasyābhāvavirodha eva.[318]arthendriyādayo
hi jñānakāraṇam. taddoṣā dūratvatimirādayaḥ. tad yathā dūre santastaravo vanam
ity ekākāratayā parigṛhītāḥ sannikarṣe nānā dṛśyante. tadā dūratvadoṣād
ekatvabuddhir upajāteti niścīyate. nānātvabuddhes tu na kaścid doṣo dṛśyata iti
katham āśaṅkyate.{1,96} evaṃ santamase gavyaśvabhrame sa eva doṣaḥ. divā tu
gojñāne na kaściddoṣaḥ sambhāvyata iti tatpramāṇam. evaṃ cakṣurādidoṣāṇāṃ
timirādīnām abhāve 'vagate niṣpramāṇikaiva doṣāśaṅkā. yatrāpi sādṛśyacalatvādayo
viṣayadoṣā bhrāntihetavaḥ, tatrāpi bhedakadharmāvadhāraṇe niścalatve 'vagate ca
na kācid doṣāśaṅketi na tatsamayabhāvino jñānasyāprāmāṇyam iti || 60 ||
__________NOTES__________
[315] ko vā
___________________________
[316] nān nirṇayaḥ (KA); nād
jñānodayo nirṇayaḥ (KHA)
[317] kādhīnas tṛ (KA)
[318] ātme (KHA)
___________________________
evaṃ tricaturair eva jñānair doṣābhāvasiddher na tato 'dhikā matiḥ prārthanīyā
prāmāṇyasiddhaye, yenānavasthā bhavet. yāvad eva tu tṛtīyaṃ caturthaṃ vā jñānam
utpannaṃ, tāvad evaikaṃ pūrvam uttaraṃ vā nirapavādaṃ svataḥprāmāṇyam āpadyata
ity āha -- evam iti || 61 ||
samadhigataṃ tāvat sarvapramāṇānāṃ
svataḥpramāṇatvaṃ doṣataś cāpramāṇatvam iti. prakṛtam idānīṃ vedānāṃ prāmāṇyaṃ
yathā sidhyati tathā pratipādanīyam. tadarthaṃ ca vaktradhīnā eva śabde doṣā na
svābhāvikā ity āha -- śabda iti. ayam abhiprāyaḥ -- yadā vaktradhīnāḥ
śabde doṣā iti samadhigataṃ bhavati, tadā vede vaktur abhāvān nirāśrayā doṣā na
sambhavantīti nirapavādaṃ prāmāṇyam upa[319]pannaṃ bhavati vedānām. sthitaṃ
cedaṃ yat parādhīnaḥ śabde doṣa iti, sa hi nā(?rthā/rtha)saṃsparśīti pūrvam
upapāditam. puruṣa eva bhrāmyann anyad anyathā buddhvā tathaiva
parasmai[320]pratipādayan śabdaṃ dūṣayati. kvacic cānyathaiva jñātvā
vipralipsayānyathā vadati, tatrāpi tadadhīnaiva śabde doṣāvagatiḥ.
sthānakaraṇādidoṣād vā kalādhmātāmbūkṛtaiṇīkṛtādidoṣaduṣṭaḥ śabdo lakṣyate.
sarvathā parādhīna eva śabde doṣāvagamaḥ, na punar asurabhigandhavat
svabhāvaduṣṭaḥ śabda iti. sa idānīṃ vaktradhīno doṣo guṇavadvaktṛprayukte vā
kvacit pauruṣeye vākye na bhavatīty āha -- tadabhāva iti || 62 ||
__________NOTES__________
[319] tpannaṃ (KA)
[320]
kathayañ chabdaṃ (KHA, GA)
___________________________
{1,97} nanu
vaktṛguṇā vaktary eva doṣānutsārayanti, kathaṃ tair nirastaiḥ śabdo nirdoṣo
bhavaty ata āha -- tadguṇair iti. uktaṃ vaktṛdoṣā eva śabdaṃ dūṣayantīti.
sa ced guṇair utsārito doṣaḥ, kaḥ prasaṅgaḥ śabde doṣāṇām. na hi
vaktaryanāśritānām eva doṣāṇāṃ śabde saṅkrāntiḥ sambhavatīti phalataḥ
saṅkrāntivācoyuktir iti. vaktrabhāvād eva vā nirāśrayā doṣā notsahante bhavituṃ
nityavedavākya ity āha -- yad veti. doṣābhāvāc ca na svataḥprāmāṇyaṃ
vedānāṃ vihanyata iti bhāvaḥ || 63 ||
nanv aṅgīkṛtaṃ tāvad bhavatāpi
puṃvākyeṣu guṇebhyo doṣābhāva iti. evaṃ ca kuto 'yaṃ vivekaḥ doṣanirākaraṇa eva
guṇā vyāpriyante na tu prāmāṇya iti, ata āha -- pauruṣeye iti. ayam
arthaḥ -- satyaṃ pauruṣeyavākyeṣu doṣābhāvaguṇātmakam ubhayaṃ dṛśyata eva. yathā
tu guṇato na prāmāṇyaṃ tathā prāmāṇyaṃ prāguktam eva anavasthā hi tathā syād
iti. ato doṣābhāvamātraupayikā guṇā na svarūpeṇa prāmāṇya upayujyanta iti || 64
||
etad evopasaṃharati -- tasmād iti. aprāmāṇyasya hi dvayaṃ
kāraṇaṃ kāraṇadoṣajñānaṃ bādhakapratyayo vā. guṇanirākṛteṣu ca doṣeṣu puṃvākyeṣu
nobhayam api sambhavati. na hy asanato doṣā grahītuṃ śakyante. na
cāduṣṭakāraṇajanitasya jñānasya bādhakaḥ pratitiṣṭhati. ato 'prāmāṇyasya yat
kāraṇadvayaṃ tadasattvād utsargataḥ prāmāṇyam anapoditam iti || 65 ||
asati cāpavāde na pratyayajanakatvenotsargataḥ prāptaṃ prāmāṇyaṃ
puṃvākyānām apanīyata ity āha -- pratyayotpattir iti. atra codayati --
doṣābhāva {1,98}iti. yady āptavākyeṣu guṇanibandhano doṣābhāvaḥ, evaṃ
tarhi guṇajñānādhīna iva prāmāṇye 'navasthaiva. kaḥ khalv atra viśeṣaḥ,
guṇajñānādhīnaṃ vā prāmāṇyaṃ tadadhīno vā doṣābhāva iti. yad eva hi doṣābhāvaṃ
grahītuṃ guṇajñānam apekṣyate, tasyaiva hi guṇajñānādhīno doṣābhāvaḥ, tasyāpy
evam iti saiva pūrvoktānavasthā. tathaś ca prāmāṇyotkhātir iti || 66 ||
pariharati -- tadeti.
ayam abhiprāyaḥ -- yadi jñātā eva guṇā
doṣānutsārayeyuḥ, evam anavasthā bhavet. na tv etad evam iti. kathaṃ nāma
vyāpriyante ata āha -- doṣābhāve iti. sanmātratayā guṇā
doṣānutsārayanti.[321]ato 'santo doṣā na jñātā iti sahajaṃ prāmāṇyam avatiṣṭhata
iti || 67 ||
__________NOTES__________
[321] ta
___________________________
tad evaṃ tāvad guṇanirākāryadoṣeṣv
api puṃvākyeṣu doṣaparihāra uktaḥ. akartṛsandṛbdhe tu vede nirāśrayā doṣāḥ
śaṅkām api nādhirohantītyaprāmāṇyaśaṅkāpi nāsty[322]evety āha -- tatreti.
prāmāṇyasyautsargikasyāprāmāṇyam apavādabhūtaṃ tannirmuktir vede laghīyasī na
puṃvākyavad guṇāpekṣi[323]tayā gurvīti bhāva iti || 68 ||
__________NOTES__________
[322] stītyā
[323] kṣa (KA)
___________________________
yataḥ puṃvākyeṣv api na
guṇāpekṣaṃ prāmāṇyam, ato na śabdānāṃ pramāṇatā vaktradhīnā. tadguṇāpekṣāyāṃ tu
tadadhīnatā bhavet. na caitad evam iti varṇitam eva. ato yad naiyāyikādibhiḥ
prāmāṇyasiddhyarthaṃ vede vaktur upāsanaṃ kṛtaṃ maheśvareṇa vedāḥ praṇītā ity
āśritaṃ tad ayuktaṃ, doṣābhāvād eva teṣāṃ svataḥ prāmāṇyasiddher
ityabhiprāyeṇāha -- ata iti na
yuktamantena.{1,99}apramāṇatvānuguṇaiva doṣāśaṅkām upajanayantī
kartṛkalpanety āha -- apramāṇatveti || 69 ||
ata eva ca yad api
nāstikair āptāpraṇītatvenāprāmāṇyaprasañjanaṃ kṛtaṃ, tad apy atra nitye vede
doṣāya na jāyata ity āha - tataś[324]ceti. ayam abhiprāyaḥ --
pauruṣeyavākyam āptāpraṇītatvena duṣyati. tad dhi tadapraṇītam
arthādanāptapraṇītaṃ bhavet. tataś ca taddoṣaduṣṭam apramāṇaṃ bhavet. nityaṃ tu
yadi nāmāptāpraṇītam, evam api nirdoṣam eveti na tasyāptāpraṇītatvena prāmāṇyaṃ
vihanyate. pauruṣeyam api hi nāptāpraṇītatvenāpramāṇam, api tu
anāptapraṇītatayā. sā ca nitye nāstīti kim apramāṇaṃ bhaviṣyatīti. nanu
vyāptibalena parair āptāpraṇītatvenāprāmāṇyaṃ sādhitaṃ bālādivākyanidarśanena
yad vāptenāpraṇītatvād ity atra. ato hetudoṣā eva viruddhāsiddhādayo
'bhidhīyantām. kiṃ svagotrānusāriṇā vacanena, ata āha -- prayogāṇām iti.
na paramasya prayogasya, sarveṣām eva prayogāṇām uttaratra pratisādhanaṃ
vakṣyāma eva codanājanitā buddhir ityādinā. ataḥ pratihetuviruddhā
aprāmāṇyahetavaḥ saṃśayajanakatayā nāprāmāṇyaṃ niścāyayanti yadi tulyabalāḥ.
atha tu prāmāṇyahetavo balīyāṃsaḥ, tatas tadbādhitā natarāmātmānam
aprāmāṇyahetavo labhanta iti || 70 ||
__________NOTES__________
[324] ta iti (KA)
___________________________
kathaṃ punarāptāpraṇītatvaṃ na
doṣāya, āpto hi pramāṇenārthaṃ pratipadya vākyam āracayati. tac ca
mānāntarasaṃvādād eva hi pramāṇaṃ bhavati. āptāpraṇītaṃ
hy[325]asanmūlapramāṇāntaraṃ kathaṃ pramāṇaṃ bhaviṣyatīty ata āha --
pauruṣeyeti. ayam abhiprāyaḥ -- vedavākyaṃ mūlāntarānapekṣam eva svārthe
pramāṇaṃ, kiṃ tasya pramāṇāntareṇa. pauruṣeye tu vacasi pramāṇāntaraṃ
mūlakāraṇam iti tat tadabhāve duṣyatīti || 71 ||
__________NOTES__________
[325] tva (KHA, GA)
___________________________
{1,100} yat tu asanmūlāntarāṇām
asambhavatsaṃvādānāṃ kathaṃ prāmāṇyam iti, tad ayuktam. yenaiva hi kāraṇena
pramāṇāntaramūlā na codanāḥ, tena yeyam asaṅgatis tāsāṃ pramāṇāntaraiḥ, saiva
sutarāṃ prāmāṇyakāraṇam. ata eva arthe 'nupalabdhe iti vakṣyati. aprāpte śāstram
arthavad iti ca. pramāṇāntaramū[326]latve 'nuvādatvam evāsām āpadyate, na
prāmāṇyam. na hi no gantṛmātraṃ pramāṇam ityabhiprāyeṇāha -- teneti. ||
72 ||
__________NOTES__________
[326] prāptaviṣayatve (KHA)
___________________________
yad api tāvat pramāṇāntaragocarārthaṃ
puṃvacanaṃ, tasyāpi prāmāṇye na saṃvādaḥ kāraṇam. kimaṅga punaḥ
pramāṇāntarāgocarārthānāṃ vedavākyānām ityabhiprāyeṇāha -- anyasyāpīti.
tad api svata eva pramāṇam iti bhāvaḥ. nanv eka evārtho 'nekebhya āptavākyebhyo
'vagamyate. sarvāṇi ca tāni pramāṇāni. yathā -- aṣṭavarṣaṃ brāhmaṇam upanayīta
garbhāṣṭame 'bde[327]kurvīta brāhmaṇasyopanāyanam
__________NOTES__________
[327] vā
___________________________
iti ca. ataḥ katham ucyate
pramāṇāntarāgocarārthatvam eva prāmāṇye kāraṇam iti, ata āha -- tulyārthānām
iti. ekārthopanipātināṃ hi vrīhyādīnāṃ vikalpo vakṣyate ekārthās tu
vikalperan (12.3.10) iti. ato 'trāpi pramātṛbhedād vyavasthitavikalpa eva
pramāṇānāṃ, śākhādivikalpavat. na punaranyonyasaṃvādaḥ prāmāṇye kāraṇam. tathā
hi -- gautamīyagobhilīye chandogānāṃ, yājñavalkīyaṃ vājasaneyināṃ pramāṇaṃ
vikalpyatvāt. vikalpanīyatvād ekaikaṃ smṛtivākyam ekaikasya pramātur bodhakaṃ na
tv anyonyasaṃvādāt[328]prāmāṇyam, dharmadroṇādhyāyinām api nānyonyasaṃvādaḥ
prāmāṇye kāraṇam. ekasmād dhi tam arthaṃ viditavato 'nyadanuvāda eva. anyasyaiva
tu tat pramāṇam. evaṃ bhiṣagvidyāsv api darśayitavyam iti || 73 ||
__________NOTES__________
[328] daḥprāmāṇye kāraṇam. dha
(KHA, GA)
___________________________
{1,101} yatra tarhi
pramātur ekasyaivaikārthagocarā nānāpramāṇaiḥ paricchedā jāyante tatra katham.
yathā kaścid dūre santam agniṃ prathamam āptavākyād avagacchati, punaś
copasarpan dhūmād anuminoti, tataḥ punaratyantam āsīdan pratyakṣayati. tatra hi
sarvāṇy eva pramāṇāni, parasparasaṅgatārthāni ca. ataḥ kathaṃ na saṃvādaḥ
prāmāṇye kāraṇam ity ata āha -- yatrāpīti. ayam abhiprāyaḥ -- yadi
tāvadanadhikaviṣayāṇy eva tāni sarvāṇi, tata ekam eva tatrādyaṃ pramāṇam.
itarāṇi tv anuvādabhūtāni. nacaitāny anadhikaviṣayāṇi. na hy asāv arthaḥ pūrveṇa
pramāṇena tathāvagataḥ yathottarair avagamyate, uttarottarakālasambandhātirekāt.
api cāptavākyāt parvato 'gnimān iti sāmānyato 'vaga[329]myate. punas
tadekadeśaviśeṣo[330]dhūmānumānād avagamyate. asādhāraṇadhūmadarśanāc ca
kāṣṭhādibhedabhinnaḥ pratyakṣeṇa ca
samunmī[331]litākhilaviśeṣo[332]viśadataramayam ity aparokṣam avasīyate ity
adhikādhikaviṣayāṇāṃ na saṃvādataḥ prāmāṇyam iti || 74 ||
__________NOTES__________
[329] gate
[330] ṣo 'nu
[331] ditā
[332] ṣo 'pi vi (KHA)
___________________________
saṃvādanibandhane ca prāmāṇye
'navasthāpadyata ity āha -- saṅgatyeti || 75 ||
nanv avisaṃvādi
jñānaṃ pramāṇam arthakriyāsthitiś cāvisaṃvāda iti jātāyām arthakriyāyāṃ kiṃ
pramāṇāntarāpekṣayā. yathāhuḥ --
pramāṇam avisaṃvādi jñānam arthakriyāsthitiḥ |
avisaṃvādanam
iti. pratyakṣam anumānaṃ ca dve eva pramāṇe iti pratijñāya
na hy ābhyām arthaṃ paricchidya pravartamāṇo 'rthakriyāyāṃ visaṃvādyate iti ca.
ato 'rthakriyāvasānaiva pramāṇasthitir iti na jñānāntarāpekṣāyām anavasthā. ata
āha -- kasyeti. ayam abhiprāyaḥ -- arthakriyājñānam api[333]na
tāvadapramāṇam[334]arthakriyāṃ vyavasthāpayitum{1,102}alam iti tatprāmāṇyārtham
aparāparārthakriyānusaraṇenānavasthaiva. yadi tv anapekṣitajñā[335]nāntaram eva
tat pramāṇam, evaṃ sati prathamam arthajñānam eva kim anapekṣaṃ na pramāṇam
iṣyate. na hy anayor avabodharūpatve 'saṃśayātmakatve ca[336]kaścid viśeṣo
dṛśyate. api ca pramāṇenārthaṃ paricchidya pravartamāno 'rthakriyāyām
avisaṃvādaṃ manyate. tatrārthakriyāsthiteḥ prāgavisaṃvādānavagater na
prāṃāṇyaniścaya iti kathaṃ pravṛttiḥ. apravṛttasya vā[337]katham
arthakriyāsthitiḥ. tad ihobhayasminn anyonyādhīne duruttaram
itaretarāśraya(tva)m. atha sandehād eva pravṛtto 'rthakriyāsthityā avisaṃvādaṃ
buddhvā prāmāṇyaṃ manyate, kṛtaṃ tarhi pramāṇena. arthakriyārtham eva hi tad
arthyate. sā cet sandehād eva jātā, sa eva sādhīyān. tasyaiva
vyavahāraupayikatvāt. ato yad apy uktaṃ hitāhitaprāptiparihārayor niyamena
samyagjñānapūrvakatvād aviduṣāṃ tadvyutpādanārthaṃ pramāṇaniścayapraṇayanam iti,
tad apy ayuktam. atatpūrvakatvāt tayoḥ. api cāsmin mate sakṛjjātavinaṣṭeṣu
vidyudādibhāveṣu na kācidarthakriyā jāteti tajjñānaṃ pramāṇaṃ na syāt.
atha[338]tatrāpi śabdaprayogo 'rthakriyety ucyate, tarhi nirvikalpake
aprāmāṇyaprasaṅgaḥ. tasmād avisaṃvādi pramāṇam iti manyāmaha eva.
arthakriyā[339]sthitis tu avisaṃvāda iti na mṛṣyāmahe.
arthānyathātvahetūtthadoṣajñānābhyām eva tūtpannasya jñānasya visaṃvādaḥ.
tadabhāvāc cāvisaṃvādaḥ. tāvatā ca prāmāṇyam iti siddhaṃ na saṃvādāpekṣaṃ
prāmāṇyam iti || 76 ||
__________NOTES__________
[333] pi
tāvadapra
[334] ṇaṃ nārtha (GA)
[335] pramāṇānta (KA)
[336] vā
[337] ca (KHA)
[338] thavā ta (GA)
[339] yā tu avi (KA)
___________________________
api ca saṃvādāpekṣiṇi prāmāṇye
śrotrajā buddhir indriyāntarajanyābhir buddhibhir asaṃvādād apramāṇam āpadyate
ity āha -- śrotreti. yadi tv asyāḥ śrotrajñānāntarasaṃvādād[340]eva
prāmāṇyam iṣyate, tathā sati vede 'pi tattadvākyoccāraṇānugāminī śatakṛtvo
buddhir utpadyata iti sāpi nāpramāṇam ity āha -- syāc ced {1,103}iti.
pramāṇāntarajanyā tu saṃvādabuddhir na paraṃ vede, śrotre 'pi pratyakṣe ca
nāstīty uktam evety āha -- pramāṇeti || 78 ||
__________NOTES__________
[340] dāt prā (KHA)
___________________________
tad evaṃ sthite yady
ekendriyādhīnajñānasaṃvādāt śrotraṃ pramāṇam ity ucyate; evaṃ sati vede
'pi[341]tattadvākyodbhāvitabuddhisaṃvādād durvāraṃ prāmāṇyam ity āha --
yatheti. paunaruktyaṃ tv atrānavahitā manyante iti, kiṃ
tadākṣepaparihārābhyām iti || 79 ||
__________NOTES__________
[341] tadvā (KA)
___________________________
yata ete saṃvādāpekṣiṇi prāmāṇye doṣāḥ, tasmād vimucya saṃvādagrahaṇaṃ
yadutpannaṃ dṛḍham asandigdhaṃ jñānāntareṇa ca naitad evam iti na visaṃvādyate.
vijñānaṃ viśiṣṭaviṣayaṃ jñānam, adhikaviṣayam iti yāvat. etena smaraṇaṃ
vyavacchinatti. tad dhi pūrvajñānād aviśiṣṭam anadhikaviṣayatvāt. tad eva
pramāṇam ity āha -- tasmād iti || 80 ||
kva punaḥ
pramāṇāntarāsa[342]ṅgatārthaṃ vacaḥ pramāṇaṃ dṛṣṭaṃ, yena vedavākyānāṃ prāmāṇyam
āśrīyate. pauruṣeyaṃ hi sarvaṃ pramāṇāntarapratipannārtham eva, ata āha -- na
ceti. ayam abhiprāyaḥ -- nānumānasādhyaprāmāṇyāni pramāṇāni, yena kva dṛṣṭam
iti paryanuyu[343]jyāmahe. anumāne hi dṛṣṭāntāpekṣā bhavati. svata eva ca
pramāṇānāṃ prāmāṇyam iti na teṣām anumānena prāmāṇyaṃ sādhanīyam iti. anumānena
ca prāmāṇyasādhane tasyāpy anumānāntarāpekṣāyām anavasthety āha --
sarvasyeti || 81 ||
__________NOTES__________
[342]
gocarārthaṃ (GA)
[343] yo (KA)
___________________________
{1,104} atra codayati
-- nanv iti. ayam abhiprāyaḥ -- yathā apramāṇam apramāṇatayā
nā[344]vasīyata iti parāpekṣam, evaṃ pramāṇam api pramāṇatayā na prakāśata iti
tad api parāpekṣam āpadyate. na hi pramāṇatvenāgṛhītaṃ pratyakṣādi
vyavahārāya[345] kalpate. tadarthaṃ ca pramāṇānusaraṇaṃ na vyasaneneti || 82 ||
__________NOTES__________
[344] nādhyava
___________________________
[345] yāvaka (GA)
___________________________
parihārati -- pramāṇam iti.
ayam abhiprāyaḥ -- yathā aviditasvarūpaśaktīny api cakṣurādīndriyāṇi
parānapekṣāṇy eva kṛtakāryāṇi kāryānyathānupapattyā paścād avasīyante, na
caiteṣāṃ jñānaṃ kāryaṃ pratyupayujyate, tasya nirapekṣair evendriyaiḥ kṛtatvāt.
evaṃ pramāṇam api pratyakṣādi pratyayāntaragrahaṇāt pūrvaṃ svakārye
viṣayaparicchede nirapekṣam eva saṃsthitam atikrāntaṃ svarūpeṇaiva kadācid
gṛhyetāpi yadi jighṛkṣyate. na tu tasya grahaṇaṃ prāmāṇya upayujyate. yādṛśaṃ hi
rūpam asya pratyayāntareṇā[346]pi grahītavyaṃ tenaiva rūpeṇa tat prāg apy āsīd
eva. ghaṭapratyakṣeṇa hi ghaṭo ghaṭo 'yam iti niścitā[347]kāraḥ praveditaḥ.
tāvad eva ca tasya pramāṇatvaṃ, pramāṇāntareṇāpi ghaṭo 'munā paricchinna ity eva
pravedanīyam, nādhikaṃ kiñcid iti jāyamānam api kṛtakaram eva tat pramāṇāntaram.
apramāṇe tu pūrvānavagatarūpajñā[348]nāyārthavat pratyayāntaram iti vakṣyati.
saṃsthitam iti pramāṇaparyavasānaṃ darśayati. kāryāntaraniṣpattyā hi pramāṇaṃ
santiṣṭhate. saṃsthite cānarthakaṃ pratyayāntaram iti || 83 ||
__________NOTES__________
[346] ṇa gṛhītaṃ te (KA)
[347]
tarūpaḥ pra (GA)
[348] jñāpanā (KA)
___________________________
yataś ca svarūpeṇa
pratyayāntaraiḥ pramāṇam avasīyate, tac ca svarūpam avagatapūrvam eva, ato 'sya
pramāṇasya pratyayāntareṇa jñāyamānatvaṃ na prāmāṇya{1,105}upayujyate. idaṃ hi
tasya prāmāṇyaṃ yat svaviṣayaprakāśanaṃ, tac ca pūrvasmād eva svasmāllabdham ity
anarthakaṃ pratyayāntaram ity uktam evārthaṃ vyaktīkartum āha -- teneti
|| 84 ||
apramāṇe tu pratya[349]yāntaram arthavad iti yuktaiva tatra
tadapekṣety āha -- apramāṇam iti.[350]ayam arthaḥ -- apramāṇaṃ hi
svarūpeṇārthaṃ gṛhṇāti. yādṛśaṃ hi jñānasya svarūpaṃ tādṛśam evārthe
'dhyāropayatīti yāvat. idaṃ rajatam iti[351]hi śuktau rajatākāram apramāṇaṃ tām
api tadākāratayā gṛhṇāti. ata eva ca tanmithyā bhavati. tac caitanmithyātvam
evātmano na tenātmanā praveditam iti tatpravedanāya yuktaivānyāpekṣā. asati hi
mithyātvagrāhiṇi pratyayāntare na svārthe jñānasvarūpāropo mithyātvaṃ nivartate.
asatyāṃ ca tannivṛttāv apramāṇād eva prāmāṇyavyavahāraḥ pratāyeta. atas
tannivṛttaye 'rthavat pratyayāntaram iti || 85 ||
__________NOTES__________
[349] māṇānta
[350] ti. apra
(GA)
[351] ti śu
___________________________
kasmāt punaḥ
pratyayāntarair agṛhītaṃ mithyātvaṃ na nivartate, ata āha -- na hīti.
yādṛśaṃ jñānaṃ tathārtho na bhavatīti yo 'yam arthasyātathābhāvaḥ nāyaṃ
pūrveṇāpramāṇenopāttaḥ. aparicchinna iti yāvat. pramāṇenaiva hi tathātvaṃ, tasya
hi tathātvam arthasya kāryaṃ, tac ca tenaiva prakāśitam iti na tatra parāpekṣā.
anyathātvaṃ tv arthasyāpramāṇād asiddham iti tatra pramāṇāntaraṃ sāvakāśam
iti.[352]āha -- astu parato mithyātvam, evam api na prāmāṇyaṃ codanānām,
anumānena mithyātvāvagamāt. uktaṃ hi --
__________NOTES__________
[352] ti. astu (KA)
___________________________
svargayāgādisambandhaviṣayāś codanā mṛṣā |
iti, ata āha --
tatrāpīti. ayam abhiprāyaḥ -- na yataḥ kutaścit parasmān mithyātvam, api
tu tatrāpy arthātathābhāve mithyātve 'nyathātvaviṣayaiva{1,106} yā dhīḥ nedaṃ
rajatam iti vā śuktir iyam iti vā sā kāraṇaṃ, duṣṭakāraṇaviṣayā vā. yathā
vakṣyati -- yasya ca duṣṭaṃ karaṇaṃ yatra ca mithyeti bhavati pratyayaḥ iti ||
86 ||
kim eṣa mantraḥ. anumānād api mithyātvam avasīyamānaṃ na kadācid
api nigraha[353]sthānam āpādayatīti, ata āha -- tāvateti. cakāro hetau.
nāyaṃ mantraḥ. kin tv anumānān mithyātvam avagantum eva na śakyate,
pratihetuviruddhatvād anumānānām. nāstikānām api
cābhyupetasvāgamāprāmāṇyaprasaṅgāc ca. śakyate hi tadāgamānām api vākyatvādinā
mithyātvam anumātum. codanājanitāsandigdhāviparyāsitajñānaviruddhāś ca hetavo na
prāmāṇyam ācchādayitum utsahante codanānām iti tāvataiva kāraṇadvayena
mithyātvaṃ gṛhyate, na[354]punaḥ paroktaduruktahetusaṅghāteneti. nanu yad api
tadarthānyathātvajñānaṃ duṣṭakāraṇajñānaṃ vā, tad api nāpramāṇaṃ mithyātvaṃ
pratiṣṭhāpayati. prāmāṇyaṃ ca pūrvajñānavirodhāt tasyāpi duradhyavasānam iti
kathaṃ pūrvasya mithyātvam ata āha -- utpattyavastham iti. tad idam
ubhayavidhaṃ mithyātvagrāhi jñānam utpattyavasthitaṃ pramāṇam iti mīyate. yathā
pramāṇaṃ bhavati tenātmanā mīyata ity arthaḥ. tat khalūtpattidaśām adhirūḍham
iti na tāvadanutpattilakṣaṇenāprāmāṇyena paribhūyate. niścayatvātmakatvāc ca na
saṃśayarūpeṇa. na cāsya bādhakāntaram upalabhyata iti pramāṇam eva. atas tena
śakyate pūrvasya mithyātvam āpādayitum. tasyāpi bādhakodaye pramāṇetaravibhāgo
bhaṇita eveti sūktaṃ dvedhaiva mithyātvam iti || 87 ||
__________NOTES__________
[353] ham ā
[354] na pa (KA)
___________________________
yataś ca dvedhaiva mithyātvam
avagamyate na pramāṇāntareṇa, ataḥ parasmā api mithyātvaṃ
pratipādayitukāmenaitad eva mithyātvahetudhvayaṃ vaktum ucitam. na tv
apramāṇasādharmyamātraprayojakaṃ, yathā paraiḥ kṛtam ity āha -- ata iti
|| 88 ||
{1,107} āgamavirodhaś
cānumānenāprāmāṇyaṃ sādhayatām ity āha -- codaneti. ayam abhiprāyaḥ --
codanājanitaṃ jñānaṃ trividhā[355]prāmāṇyarahitaṃ svataś ca pramāṇam iti
sthitam. atas tenaivāprāmāṇyapratijñā bādhyate. tasmin paripanthini na
vākyatvādīnām aprāmāṇyena sambandha eva grahītum śakyata iti || 89 ||
__________NOTES__________
[355] dhadoṣara
___________________________
atra kiñcid āśaṅkate --
tanmithyātvād iti. ayam abhiprāyaḥ -- pramāṇaṃ saccodanājanitaṃ jñānam
anumānam upamṛdgāti. tad eva tu tatpratihataṃ mithyā sat kathaṃ tadbādhāya
prabhavatīti. pariharati -- prāptam iti. ayam abhiprāyaḥ -- mithyā satā
codanājñānenānumānaṃ na bādhyate. tadabādhitena labdhapratiṣṭhenānumānena mithyā
kriyate. atas tanmithyātvād anumānapramāṇatā, tatprāmāṇyāc ca tanmithyātvam
(!)itīteratarāśrayam iti. yadi codanājñānasya bādhakāntaraṃ bhaved, evaṃ
tadāpāditamithyātvaṃ nānumānabādhāya prabhavatīti itaretarāśrayaṃ ca nāśaṅkyeta.
na tv ato bhavaduktād anumānād anyat kiñcid bādhakam astīty āha -- neti
|| 90 ||
nanu
pramāṇāntaraiś codanārthasyāparigrahāt saṃvādābhāvād eva
codanājanitasya[356]jñānasya siddhaṃ mithyātvam iti netaretarāśrayam ata āha --
na ceti. uktam idaṃ na saṃvādanibandhanaṃ prāmāṇyam iti mā bhūd
rasādijñānāprāmāṇyād abhāvo rasādīnām iti. kathaṃ punas teṣāṃ saṃvādataḥ
prāmāṇye 'bhāvo rasādīnām ity ata āha teṣām iti. teṣāṃ rasādīnāṃ
jihvādibhir eva grahaṇaṃ niyatam. ata indriyāntarasaṃvādābhāvād
rasajñānāprāmāṇye rasādīnām abhāvo bhaved iti || 91 ||
__________NOTES__________
[356] sya si (KA)
___________________________
{1,108} yadi tu
sajātīyajñānāntarasaṃvādād rasajñānaṃ pramāṇam iṣyate, tathā sati dharme 'pi
tādṛg vedotthāpitajñānasaṃvādaḥ sambhavatīty āha -- taddhiyeti. idaṃ ca
saṃvādataḥ prāmāṇyanirākaraṇārthaṃ prāguktam. idānīm
itaretarāśrayaprasañjanāyocyata iti tātparyabhedād apaunaruktyam iti. yadi
tūcyate -- asiddham eva naś codanāprāmāṇyaṃ, kathaṃ tayāprāmāṇyapakṣo bādhyata
iti. tad ayuktaṃ. utpadyate khalv api vedavacanaśrāviṇāṃ nāstikānām api
dharmādharmaviśeṣaviṣayāvabodhaḥ. na ca sandihyate syād vā agnihotrāt svargo
naveti. na ca viparyayaḥ. tad idaṃ teṣām api codanājanitaṃ jñānaṃ pramāṇaṃ eva.
jñānāpahnavastu satyavādinām ayukta eva. na hi tat sambhavati
viditapadapadārthasambandhaś codanāvākyān nārthaṃ budhyata iti. anṛtaṃ tu
vadanto nānṛtaṃ vaded iti pratiṣedham atikrāmanto mahāntam anarthaṃ prāpnuyuḥ.
ato na pradveṣamātreṇāsiddhavacanaṃ yuktaṃ, tad etad āha -- mameti. yas
tv āha -- satyam utpadyate jñānaṃ, dveṣād eva tadapramāṇam ācakṣmahe.
parasparaviruddhasiddhāntāḥ prāyeṇa hi tārkikā dveṣād eva kiñcidapramāṇam
ātiṣṭhante. kiñcic cāsmadīyam idaṃ darśanam ityanurāgeṇa pramāṇam iti.[357]ataḥ
dveṣāc codanānāṃ prāmāṇyaṃ bādhyate. anyataś ca paricchedān netaretarāśrayam
iti, taṃ pratyāha -- dveṣād iri. nāpramāṇateti sambandhaḥ. na
dveṣamātreṇāpramāṇatā sidhyati. tathā hi na kiñcit pramāṇaṃ nāmāvakalpate. sarve
hi vādinaḥ paraspareṇa siddhāntān vigarhayanto dṛśyante. tatra katamat
pramāṇatayādhyavasīyate. ato yathoktalakṣaṇam eva sarvaṃ pramāṇam iti. syān
mataṃ - mā bhūd dveṣād aprāmāṇyam. yāvat tu vādiprativādinoḥ sammatiḥ
sampratipattir na bhavati. na tāvat prāmāṇyaṃ pratitiṣṭhati. na
cāpratiṣṭhitaprāmāṇyaṃ pramāṇaṃ parabādhanāya prabhavati. na ca
naścodanāprāmāṇye sampratipattir{1,109}astīti katham anumānabādhaḥ. ata āha --
asammatatvād iti. sa evānvayaḥ. śeṣaṃ pūrvavad iti || 93 ||
__________NOTES__________
[357] ti. dve (KHA)
___________________________
yathā ca dveṣāsammatibhyāṃ
nāprāmāṇyam evaṃ prāmāṇyam api nātmecchābhyanujñābhyāṃ bhavati, yenobhayathāpi
prasiddhaprāmāṇyenāprāmāṇyānumānena codanaiva bādhyata ityabhiprāyeṇāha -- na
ceti. aprāmāṇyānumānasya hi prāmāṇyaṃ nāstikair iṣyate. apramāṇeṣu hi vedeṣu
duḥkhaprāyo vedavādināṃ siddhāntaḥ parihṛto bhavatīti. prāgbhavīyād
dharmānugrahāc ca teṣām iyam abhyanujñā[358]vedāprāmāṇyavādāḥ[359]pramāṇam iti.
ubhayaṃ cedaṃ na prāmāṇye kāraṇam. uktam eva tu tatra kāraṇam iti. dveṣād
aprāmāṇyaṃ nety atrodāharaṇam āha -- agnīti. yadi dveṣād aprāmāṇyaṃ syād
agnidāhādiduḥkham apratyakṣaṃ bhavet, tasya jñānasyāpratyakṣatvād
apratyakṣaviṣayasya cāpratyakṣaśabdavācyatvāt. na[360]ceyaṃ
dāhaduḥkhasyāpratyakṣateṣyate kaiścit. dveṣatas tv aprāmāṇye sā prasajed iti ||
94 ||
__________NOTES__________
[358] jñā yad ve
[359]
daḥ (GA)
[360] neyaṃ (KA)
___________________________
ātmecchayā na prāmāṇyam ity etad
darśayati -- na ceti. ābhilāṣikajñānasya sarvo hi prāmaṇyam abhilaṣati.
tathā sati hi sarva evāśāmodakair api tṛptā bhaveyuḥ. na tu tasya prāmāṇyaṃ
kaiścid iṣyata iti. ataḥ siddhaṃ codanāviruddham aprāmāṇyānumānam apramāṇam ity
upasaṃharati -- tasmād iti tavyamantena. nanv evaṃ bauddhādayo 'pi
svāgamān gṛhītvā pratyavatiṣṭheran, ata āha -- bauddhāder iti. bauddhāder
āgamād vedānām antaraṃ[361]viśeṣo vakṣyata ity arthaḥ || 95 ||
__________NOTES__________
[361] raṃ va (KHA, GA)
___________________________
vakṣyamāṇam evāntaram
anāgatāvekṣaṇanyāyena sūcayati -- puruṣeti. bauddhādyāgameṣu
prāmāṇyāpavādo 'prāmāṇyaṃ sambhavati. atīndriyam arthaṃ draṣṭuṃ{1,110}puruṣāṇām
aśakteḥ. svayam eva ca taiḥ svāgamānāṃ pauruṣeyatvam āśritam iti buddhvātmānaṃ
samarpitavantaḥ katham adhunātikrāmanti. apauruṣeyās tu vedā iti vedādhikaraṇe
vakṣyāmaḥ. tataś ca doṣābhāvād evam uktena prakāreṇa svataḥpramāṇatā vedasya
siddhā bhavatīti pauruṣeyatvam apauruṣeyatvaṃ cāntaraṃ bauddhādyāgamānāṃ vedasya
ceti || 96 ||
evaṃ tāvadapauruṣeyatvān nityā vedāḥ svataḥ pramāṇam ity
uktam. ye tu naiyāyikādayaḥ prāmāṇyasiddhyarthaṃ kartṛmattvaṃ vedānāṃ
kalpayanti, ye ca mithyātvavādino mithyātvasiddhyartham eva, teṣāṃ na tāvad
asmaryamāṇakartṛkalpanā pramāṇavatī. api cādṛṣṭakalpanāpi bahvī vinā yuktyā
prāpnotīty āha -- kartṛmattve iti kalpyamantena. samyagvādibhis
tāvadīśvaraḥ kartā, tasya cāpratighātajñānādayo guṇāḥ --
jñānam apratighaṃ yasya vairāgyaṃ ca jagatpateḥ |
aiśvaryaṃ caiva dharmaś ca saha siddhaṃ catuṣṭayam ||
iti kalpitāḥ. na
ca tatkalpanāyāṃ yuktir api sādhīyasī dṛśyata iti sambandhaparihāre vakṣyāmaḥ.
evaṃ mithyātvavādinām api doṣavatkartṛkalpanā niṣpramāṇikaiva. tathā sati hi
nādya yāvad vedasampradāyo 'nuvarteta. mahatā khalu prayatnena
śiṣyācāryaparamparayā vedān dhārayanto dṛśyante, tadarthaṃ[362]cānutiṣṭhantaḥ.
tadanāptasandṛbdhānām anupapannaṃ, tathā sati hi jātabādhair acirād eva hīyeran.
ato 'smān mahājanaparigrahād avagacchāmaḥ na kartṛmanto vedā[363] iti natarāṃ
doṣavatkartṛkā iti. mīmāṃsakais tu na kiñcid dṛṣṭād adhikam iṣyate.
śiṣyācāryaparamparayā pratatā hīdānīṃ vedā dṛśyante. īdṛśam eva
sarvakāle{1,111}mīmāṃsakairiṣyate. ato na kācinmīmāṃsakānām adṛṣṭakalpanety āha
-- mīmāṃsakair iti || 98 ||
__________NOTES__________
[362] rthāṃś cānu
[363] dā na (KHA)
___________________________
tad asyaivambhūtasya nityasya
vedasya jñānaṃ cotpādayataḥ svarūpaviparītatvaṃ viparyayaḥ saṃśayaś ca
bhāṣyakāreṇaiva vyaktaṃ[364]nirākṛtāv ity āha -- evambhūtasyeti. ayam
abhiprāyaḥ -- etāvad eva hi prāmāṇyaṃ yadutpannam asandigdham abādhitaṃ ca
pratyayāntareṇa jñānam iti. codanājanitam api jñānam utpannaṃ tāvat.
saṃśayaviparyayāv api bhāṣyakāreṇāsya vāritau. evaṃ hy āha -- na ca svargakāmo
yajeteti vacanāt sandigdham avagamyate bhavati vā svargo na veti. na caiṣa
kālāntare deśāntare puruṣāntare 'vasthāntare vā viparyeti. tasmād avitatham iti.
atas trividhāprāmāṇyavirahāt[365]prāmāṇyaṃ codanājanitajñānā[366]nām iti || 99
||
__________NOTES__________
[364] ktam eva ni
[365]
pramāṇaṃ
[366] nam i
___________________________
nanv
evam api kāraṇadoṣāśaṅkāyām aprāmāṇyam evāta āha -- nivārayiṣyata iti
abhāvato'ntena. puruṣāśrayā hi śabde doṣā ity uktam. te
cāpauruṣeyatvapratipādanenaiva vedādhikaraṇe nir[367]ākariṣyanta eva. tac
caivambhūtasyetyanena sūcitam iha vivṛtam. vakṣyamāṇa evārthaḥ pūrvam
evambhūtaśabdenokta iti veditavyam iti. evañ ca sākṣād anupajātāv api
saṃśayaviparyayau kāraṇadoṣāśaṅkayāpi na vede śaṅkitavyāv ity āha --
teneti || 100 ||
__________NOTES__________
[367]
vārayiṣya
___________________________
evaṃ tāvadākṣiptaṃ bhāṣyam
upekṣyaiva tadupoddhātabhūtaṃ svataḥprāmāṇyaṃ prasādhya vedāḥ pramāṇam iti
siddhāntitam. idānīṃ yat tu bravītītyādibhāṣyam ākṣiptaṃ, tasyābhiprāyam āha --
tatheti. ayaṃ bhāṣyābhiprāyaḥ -- atathābhūtapratijñayā codanānām
aprāmāṇyaṃ prasādhyate. tac ca[368]trividham ity uktam.{1,112}tad iha tāvat
saṃśayaviparyayalakṣaṇam aprāmāṇyaṃ nāstīty anantaram eva vakṣyāmaḥ. pāriśeṣyād
buddhyanutpattilakṣaṇam evāprāmāṇyam āśrityātathābhāvaḥ pratijñāta ity āpatati.
tatredam uttaraṃ vipratiṣiddham idam abhidhīyate bravīti ca vitathaṃ cetyādi.
yadarthaṃ jñāpayati tad bravītī[369]ty ucyate. tad yadi codanā bravīti, katham
asāv ajñānātmakena vaitathyenābhibhūyate. evañ ca vyākhyāyamāne na
buddhavākyānāṃ prāmāṇyaprasaṅgaḥ. na hy utpattimātreṇa jñānasya prāmāṇyam
āśritaṃ, yenāyam upālambho bhavet. tebhyo hi jñānam utpannam api
pauruṣeyavākyajanitatvena kāraṇadoṣāśaṅkayā apramāṇaṃ bhavati. na ceha tathā,
apauruṣeyatvasya vakṣyamāṇatvāt. ihāpi ca bravītīti ca kartṛvibhaktyā
codanāsvātantryasya sūcitatvāt. codanā hi svatantraivārthaṃ bravīti, na tu tayā
kaścit puruṣa ity abhiprāya iti || 101 ||
__________NOTES__________
[368] t tu (KHA)
[369] ti cety
u
___________________________
aparam api yat tu laukikaṃ vacanaṃ tac cet pratyayitāt puruṣād indriyaviṣayaṃ vā
avitatham eva tat. athāpratyayitāt puruṣād anindriyaviṣayaṃ vā tat
puruṣabuddhiprabhavam apramāṇam iti bhāṣyam,[370]atra pratyayitapadaṃ tāvad
vyācaṣṭe -- tatheti. ayam arthaḥ -- atra bhāṣye pratyayitapadena
yathādṛṣṭārthavāditvam abhidhīyate iti. indriyaviṣayaṃ vetyanena tu tasyaiva
mūlasadbhāvaḥ pratipādyata ity āha -- indriyeti. tad ayam atra bhāṣyārtho
bhavati. yat tu pauruṣeyavākyaṃ nidarśitaṃ, tatra vikalpya dūṣaṇam abhidhīyate.
dvedhā hi pauruṣeyaṃ vākyaṃ pratyayitavākyam apratyayitavākyaṃ ca.
pratyayitavākyaṃ[371]ca dvividhaṃ pramāṇamūlaṃ bhrāntimūlaṃ ca. pratyayo 'sya
saṃjāta ity etasminn arthe hi tārakādismṛteritajantaṃ pratyayitaśabdam
abhiyuktāḥ smaranti. dvedhā ca pratyayaḥ pramāṇam apramāṇaṃ ca. tad evam etāvad
eva pratyayitarūpam avatiṣṭhate yad asau vadati tatrāvaśyaṃ pratyayo 'sya
sañjātaḥ. yathādṛṣṭārthavādīti yāvat. ata evendriyaviṣayaṃ veti
sambhavavyabhicārābhyāṃ viśeṣaṇam arthavad bhavati. indriyaśabdena ca
pratyakṣadvāreṇa sarvapramāṇāny upalakṣayatīti. pramāṇaviṣayaviṣayam iti
luptamadhyamapadaś{1,113}cāyam uṣṭramukhavad bahuvrīhiḥ. tad yadi
pramāṇapratipannaviṣayam āptavaco dṛṣṭāntaḥ tadā sādhyavikalaḥ tasyāvaitathyāt.
athāpramāṇamūlam anāptavākyaṃ vā tad yadi nāma vaktṛdoṣaduṣṭam apramāṇaṃ, na
tenopamānena nityaṃ vedavākyaṃ vitatham. mithyātvahetoḥ puruṣadoṣasya
tatrāsambhavāt. puruṣabuddhiprabhavam iti cāprāmāṇyabījakathanam.
puruṣabuddhiprasūtaṃ hi tat. ato yādṛśaṃ puruṣeṇa buddhaṃ[372]na tadanurūpaṃ
tena vākyaṃ prayuktam anāptena vā vipralipsunā. vipralambhābhiprāyaiva hi tasya
buddhiḥ. āptasyāpi bhrāntiḥ. anāptavākyaṃ ca vaktuḥ pramāṇamūlam api śrotur
apramāṇam eva, visaṃvādabāhulyād anāśvāsāt. ata eva ca tasya[373]sad api
dvaividhyaṃ nopadarśitam asmābhiḥ. anyataravidhānupātino 'py
anāptavākyasyāprāmāṇyāt. ata eva vakṣyati śakye 'py asatye mithyātvam iti || 102
||
__________NOTES__________
[370] ta
[371] kyam api dvi
(KHA)
[372] ddhaṃ ta (GA)
[373] saṃviddvai (KHA)
___________________________
anye tu draṣṭṛtvasatyavāditve
pratyayitapadārtha ity āhur ity āha -- draṣṭṛtveti.
yathāvasthitārthadarśī yathādṛṣṭārthavādī ca puruṣaḥ pratyayitapadenābhidhīyata
iti. evaṃ ca pratyayitasyāpramāṇajñānāsambhavād anarthakam indriyaviṣayaṃ veti
viśeṣaṇam ity apratyayitavacanaviśeṣaṇārtham eva[374]prayuktam. tataś cāyam
artho bhavati -- anāptoktir api satyā bhavati yadi dṛśyamānārthavādyanāpto
bhavatīty āha -- dṛśyamāneti || 103 ||
__________NOTES__________
[374] va yu (KA, KHA)
___________________________
idaṃ tu vyākhyānam anupapannam ity
āha -- evam iti. ayam arthaḥ -- atra hy avaitathye pratyayitavākyam
indriyaviṣayaṃ cetarasyodāhṛtam. yathāhuḥ -- pratyayitasya vacanam
avyabhicāripramāṇāntarapūrvakaṃ yac copalabhyamānaviṣayam anāptasyeti. tad atra
pratyayitendriyaviṣayapratyudāharaṇe ekāṅgavaikalyād yā pratyudāharaṇasthitiḥ,
sāptatvaindriyakatvayor ekaikābhāvamātra eva bhavet. ubhayābhāve tu
dvyaṅgavikalaṃ pratyudāharaṇam āpadyeta || 104 ||
{1,114}
yady ekaikābhāvamātre pratyudāharaṇam, tataḥ kiṃ jātam ata āha --
apratyayiteti. asyārthaḥ -- pratyayitapratyudāharaṇe athāpratyayitād
ityucyamāne pratyayitābhāvamātreṇa pratyudāharaṇaṃ deyam.
tatraindriyakasyendriyaviṣayasyārthasya yat pratipādakaṃ vākyaṃ tasyāpy asatyatā
bhavet. pratyayitābhāvamātreṇa hy asatyatā darśanīyā. indriyaviṣayam api
cānāptasyāpratyayitavākyam eveti kiṃ nāsatyam. yadi tv anindriyaviṣayam
evāpratyayitavākyaṃ pratyudāhriyate, tan na. indriyaviṣayaṃ vety
asyānindriyaviṣayaṃ vety anenaiva pratyudāharaṇād, ubhayapratyudāharaṇe[375]ca
dvyaṅgavaikalyaprasaṅgāt. evam indriyaviṣayapratyudāharaṇe 'py anindriyaviṣayaṃ
vety atrendriyaviṣayābhāvamātreṇāsatyatā darśanīyā. tatra pratyayitabhāṣitam api
tathāvidhaṃ sadasatyaṃ prāpnoti, tasyāpy anindriyaviṣayatvāt. apratyayitasyāpy
anindriyaviṣayam ityucyamāne pūrvavad dvyaṅgavikalatā. anindriyatvapakṣa iti.
yadā pratyayitavākyasyānindriyatvam anindriyaviṣayatā bhavati, tadā tasyāpy
asatyatvaṃ prāpnotītyarthaḥ || 105 ||
__________NOTES__________
[375] ṇābhyupagame dvya (KHA)
___________________________
kim ato yady evam ata āha --
vyāhateti. ayam arthaḥ -- evaṃ hi pūrvāparaviruddhārthābhidhānena grantho
vyāhato bhavati. udāharaṇavelāyāṃ hi pratyayitavākyam anindriyam eva śrotuḥ
pramāṇam ity
udāhṛtam āptapratyayāt. tad idānīm indriyaviṣayapratyudāharaṇe
'pramāṇatayocyata iti vyāghātaḥ. evam anāptavākyam api[376]śrotur indriyaviṣayaṃ
svapratyayāśrayaṇena satyam ity uktam. tat pratyayitapratyudāharaṇe
mithyātvenocyata iti pūrvāparavirodhād agranthatāpattiḥ. ayaṃ cātra
vārttikakārasyābhiprāyaḥ -- na tāvat pratyayitaśabdena
tathābhūtārthada[377]rśitvam ucyate. yaugiko hy ayaṃ na sāṃvijñā(yi?ni)kaḥ.
pratyabhijñāyamānāvayavārthānvayaparityāge kāraṇābhāvāt. pratyayo 'sya sañjāta
iti hi prakṛtipratyayavibhāgam abhiyuktāḥ smaranti. dvedhā ca pratyayaḥ
samyaṅmithyā ceti.{1,115}ato na yathārthadarśī pratyayitaḥ. kin tu
yathādṛṣṭārthavādī. satyavādīti yāvat. eṣaiva hi satyavāditā yo vāṅmanasayor
visaṃvādavirahaḥ. ata eva satyaniyame sākṣiṇāṃ
__________NOTES__________
[376] pīndri (KA)
[377] vāditva
(GA)
___________________________
satyaṃ sākṣye bruvan sākṣī[378]lokān āpnoti puṣkalān |
__________NOTES__________
[378] kṣi
___________________________
iti phalaṃ darśayitvā vyatireke doṣaṃ
darśayanto mānavāḥ paṭhanti --
sākṣī dṛṣṭaśrutād anyad vibruvannāryasaṃsadi |
avāṅnarakam āpnoti pretya svargāc ca hīyate ||
iti. atra hi
dṛṣṭaśrutābhidhānaṃ satyam itarad asatyam iti gamyate. ataḥ satyavāditaiva
kevalaṃ pratyayitapadenocyate na sādhudraṣṭṛtvam iti tasyaivendriyaviṣayaṃ veti
viśeṣaṇaṃ, nāpratyayitavacasaḥ, tad dhīndriyaviṣayam apy apramāṇam eva. na cedam
avaitathyamātrapradarśanārtham, aprāmāṇyānumānasya dṛṣṭānte
sādhyavaikalyapradarśanārthatvāt. tasya ca prāmāṇyapratipādanam antareṇa kartum
aśakyatvāt. ata eva[379]bhāṣyānte tat puruṣabuddhiprabhavam apramāṇam ity
āha.[380]evaṃ hi tad upapadyate. yadi pūrvaṃ pramāṇatoktāsīd anāptavākyaṃ ca
śrotuḥ pramāṇāntarasaṅgatārtham apy apramāṇaṃ prāganiścayāt upariṣṭād anuvādād
āptavākyam api nārthe pramāṇam iti cet, ayam aparo 'sya doṣaḥ. na kvacit
puṃvacaḥ pramāṇaṃ, kva sādhyavikalatā pratipādyate. na ca dṛṣṭāntadūṣaṇād
arthāntaram asya bhāṣyasya manoharam upalabhāmahe. tad evaṃ tāvan na
samudāyaśaktyā pratyayitaśabdaḥ sādhudraṣṭari vartata ity uktam. syād etat --
sañjātapratyaya eva pratyayitaḥ. pratyaya eva tu na samyaktvaṃ vyabhicarati,
sarvadhiyāṃ yathārthatvāt ato yathārthavid eva pratyayita iti. tan na. vakṣyate
hi vṛttikāragranthavārttike yathārthāyathārthajñānavibhāgaḥ. evaṃ tāvat
pratyayitapadārthānusāreṇa nāyam artho bhāṣyasya. yadi[381]tu
vikalpavācivāśabdānupapattyaivaṃ vyākhyāyate pratyayitaviśeṣaṇe hīndriyaviṣayaṃ
vety asmin samuccayārtho vāśabdo bhaved[382]iti. tan na, anekārthatvān
nipātānām. dṛṣṭaṃ hi nipātānām anekārthatvam. na tu pratyayitaśabdasya
sādhudarśivacanatvam. api ca samāno 'yamāvayor anuyogaḥ. tavāpi hi
pratyudāharaṇagato vāśabdaḥ samuccayārtha{1,116}eva. na hy
apratyayitavākyamātram anindriya[383]viṣayamātraṃ vā mithyā, bhavatsiddhānte
apratyayitendriyaviṣayānindriyaviṣayapratyayitavākyasamyaktvābhyupagamāt. ato na
kaścid viśeṣaḥ. pūrvāparavirodhamātram adhikam evaṃvādibhiḥ svīkṛtam. yadi
tūcyate na pratyayitapratyudāharaṇam athāpratyayitād iti. kin tu
pratyayitavākyam anapekṣaṃ pramāṇam ity uktam, itarac ca svapramāṇāpekṣaṃ, tad
eva tu anindriyaviṣayam apramāṇam iti athāpratyayitād ityādinocyata iti. tad
ayuktam. yadaiva hīndriyaviṣayam anāptavākyaṃ pramāṇam ity uktaṃ, tadaivārthād
idam uktaṃ bhavati viparītam apramāṇam iti kiṃ tatpradarśanena. yasya tu
pramāṇodāharaṇe viśeṣaṇadvayam upāttaṃ, tasyaiva tadvyatireke[384]tat kathanam
arthavat. pratyayitābhāvamātra eva tāvadaprāmāṇyam. apratyayitasya
hy[385]apratītavāditayāvadhṛtasya vacanān naitad evam iti viparyayaḥ, kathañcid
vā saṃśayo bhavati. ubhayathāpi cāprāmāṇyam eva. yady api cātra na śabdaḥ
svamahimnā saṃśayahetuḥ, tathāpi vaktari kvacid vyabhicāradarśanād yathāyathaṃ
saṃśayaviparyayau bhavataḥ. tāvatā cāpramāṇam anāptavacaḥ. pratyayitasya tv
anindriyaviṣayam apramāṇam eva. tasya hi niścayajanakaṃ vacaḥ
svataḥprāptaprāmāṇyam evāpavādadarśanād apramāṇaṃ bhavati.
evaṃcobhayapratyudāharaṇopapattiḥ. ataḥ sūktaṃ paramate granthavyāghāta iti.
yata idaṃ vyākhyānam anupapannam ataḥ pūrvavyākhyā sādhīyasīty āha -- tasmād
iti. asyārthaḥ -- pūrveṇa tac cet pratyayitādity anena pratyayitavākyasya
satyatocyate. pareṇa tu indriyaviṣayaṃ vety anena mūlasadbhāvo darśitaḥ.
pratyayitasya vaco vaktur eva pramāṇamūlaṃ pramāṇaṃ, na śrotur indriyaviṣayam
anuvādaprasaṅgād iti bhāva iti || 106 ||
__________NOTES__________
[379] vānte (KA)
[380] ata eva
ta (KHA)
[381] di vi (KA, GA)
[382] vet. tad api na, a (GA)
[383]
yamā (GA)
[384] kakatha
[385] hy anūtavāditayā (KHA), hy apratyayitatayā
(GA)
___________________________
nanv evaṃ pratyayitatvena
prāmāṇyaṃ vadatā bhāṣyakāreṇa guṇata eva prāmāṇyam uktaṃ bhavati. guṇo hi
pratyayitatvam ata āha -- aprāmāṇyeti. doṣābhāva evātra
pratyayitatvopanyāsenopavarṇitaḥ, na tu guṇād eva prāmāṇyam iti.{1,117} kasmād
evaṃ vyākhyāyate, ata āha -- guṇād iti. varṇitam idaṃ
doṣābhāvamātraupayikā guṇāḥ, na guṇatayā prāmāṇye kāraṇam anavasthāprasaṅgād
iti. atas tadanusāreṇaiva bhāṣyavyākhyānam ucitam iti || 108 ||
nanu
yadīndriyaviṣayatvaṃ pratyayitavākyasya viśeṣaṇam eva na rāśyantarasya, kathaṃ
tarhi vikalpārthavācī vāśabdaḥ, ata āha samuccayeti
pūrvasminnantena. pūrvaṃ tāvat samuccayārtha eva vāśabda iti. uttaras tu
vikalpārtha evety āha -- uttaratreti. ubhayoḥ
pratyayitendriyaviṣayaviśeṣaṇayor vikalpena pratyudāharaṇe darśayatīti || 109 ||
te eva pratyudāharaṇe darśayati -- śakye 'pīti.[386]asatye
asatyavādini puruṣe śakye 'py arthe yad vākyaṃ tasya mithyātvaṃ śakyate grahītum
iti śakye ana[387]tīndriye dṛṣṭārtha ity arthaḥ. dṛṣṭasatyo 'pi pratyayito
yadāśaktiko bhavati, pratyāyyamānam arthaṃ grahītum asambhāvitaśaktir iti yāvat.
tadā tadvākyam api mithyeti kiṃ punas tathāvidhe 'rthe pratyayito vākyaṃ
praṇayati. bāḍham. yadā bhrāmyati yathā śrutivirodhabādhyasmṛtisiddhānte
smṛtinibandhanakāraḥ,[388] yathā ca[389]dṛṣṭārthasaṃvyavahāra evāptaḥ kutaścid
bhramanimittāt kam api saṃsargam āracayati tad[390]asambhavatpramāṇaṃ vaco
mithyā bhavati. vipralipsā tu tasya na sambhavati. na ca na bhrāntir api,
brahmarṣīṇām api bhrāntir āśaṅkyate, kim aṅga punararvācīnānām āptānām iti.
atrāparaṃ bhāṣyam aśakyaṃ hi tat puruṣeṇa jñātum ṛte vacanāt iti. tatra na
vidmaḥ kiṃ tadvṛttena parāmṛśyata iti. vākyaṃ hi prakṛtaṃ, na tad jñātum aśakyaṃ
sujñānatvāt. viṣayas tu samāsāntargato na tāvat tadā niṣkṛṣyaparāmarśam arhati.
viliṅgatvāc ca. pulliṅgo hi viṣayaḥ
nāsau{1,118}napuṃsakaliṅgatacchabdaparāmarśārhaḥ. tasmād vyākhyeyam idam. tad
ucyate. jñātum iti sāmānyato jñānasambandhopasthāpitaṃ jñeyaṃ tad iti nirdiśati.
etad uktaṃ bhavati -- yat tadindriyāṇām aviṣayabhūtaṃ jñeyaṃ, tat
puruṣeṇa[391]narte vacanād jñātuṃ[392]śakyam iti samāsānniṣkṛṣṭa eva viṣayārtho
jñeyatayā parāmṛśyate. idaṃ ca sarvajñanirākaraṇaparatayā kaiścid vyākhyātaṃ,
tān nirākaroti -- nāneneti. asyābhiprāyaḥ -- na tāvad iha sarvaśabdaḥ
śrūyate sarve arthā jñātuṃ na śakyanta iti. na ca sarvajñanirākaraṇaṃ kvacid
upayujyate, dharmādharmajñānaniṣedhamātreṇa codanaiveti pratijñāsiddher iti ||
110 ||
__________NOTES__________
[386] asatyavādini
[387]
nā (KA)
[388] rāḥ. (GA)
[389] vā
[390] vedam asa (KA)
[391]
ṇarte
[392] tum aśa
___________________________
api ca na
jñātuṃ śakyata ity uktvā vacanādṛta iti punarapavādo bhāṣyakāreṇāśritaḥ. ato
'vagamyate atīndriyajñānam eva bhāṣyakāro vārayati, na tu sarvajñānam.
atīndriyaṃ hi vacanādṛte jñātum aśakyam ityabhiprāyeṇāha -- vacanād iti.
api ca bhāvābhāvātmakasya jagataḥ pūrvo bhāgo bhāvapramāṇair uttaro bhāgo
'bhāvapramāṇenāvagamyate iti ṣaḍbhiḥ pramāṇaiḥ ṣoḍhā bhinnaṃ sarvaṃ prameyam
avagamyata eveti nāyam īdṛśaḥ sarvajño nirākārya evety āha -- yadīti.
nanv avagataṃ tāvad nānena sarvajño nirākriyata iti. kiṃ nāmānena kriyate.
pūrveṇa tāvat pauruṣeyāpauruṣeyavākyayor mithyātve hetusadasadbhāvo darśitaḥ.
aṃśe ca sādhyavikalatā. tad etāvataiva paryavasite kim[393]aśakyam
ityādināśaṅkya nirākriyate iti na jñāyate. ucyate -- pratyayitavākyam
atīndriyaviṣayam apramāṇam ity uktam. tatredam āśaṅkyate kim idaṃ
pratyayitavacanam atīndriyaviṣayam iti. apratihatadarśanaśaktir eva hy āptaḥ, sa
khalu kāṣṭhāprāptajñānaprakarṣo dharmādharmāv apy aparokṣam īkṣata eva, ataś ca
na codanaivetyavadhāraṇam upapadyate. tatredam uttaram aśakyaṃ hīti. nāyam
etāvān atiśayaḥ kasyacit puruṣasya yadatīndriyaṃ viṣayaṃ draṣṭuṃ vacanam
antareṇa śaknotīti. idaṃ ca sūtrakāreṇaiva pratyakṣasūtre{1,119}vakṣyamāṇam
anāgatāvekṣaṇena bhāṣyakṛtā pratijñāsamarthanārtham uktam, tad eva
tu[394]nyāyakathāyāḥ kṣetram iti tatraiva vistareṇa[395]sarvajñaṃ nirākariṣyāmaḥ
|| 111 ||
__________NOTES__________
[393] m anenāśa (KHA, GA)
[394] tv asyāḥ ka
[395] ṇa dharmavan nirā (KHA)
___________________________
nanv astu ṣaḍbhiḥ pramāṇaiḥ
ṣaṭprameyavit sarvajñaḥ. ekenaiva tu cakṣuṣāsarvagocaraṃ jñānaṃ janyata iti
nirākāryam, ata āha -- ekeneti. ayam abhiprāyaḥ -- divyena cakṣuṣā sarvaṃ
buddho jānātīti ye vadanti, te nūnaṃ svayam api cakṣuṣā rasādīn pratipadyante.
katham aparathā svabhāvaniyamaṃ jānanto buddhacakṣuṣaḥ sarvagocaratām
ātiṣṭhante. evaṃ ca santu svayam eva sarvasaṃvidaḥ. kiṃ parapratyayāśrayaṇenety
upālabhamāno 'titucchatayā nāyaṃ pakṣo nirākaraṇaṃ prayojayatīti darśayati. eṣa
cānirākaraṇacchalena nirākaraṇamārga eva vārttikakṛtā darśitaḥ śiṣyān
vyutpādayitum. itarathā tu kriyamāṇo 'saṅgata eva bhaved iti || 112 ||
āha -- yady apy arvācīnānāṃ cakṣur na sarvagocaraṃ, tathāpi buddhacakṣuḥ
sātiśayaṃ divyam āsīt sarvagocaram iti kim anupapannam, ata āha --
yajjātīyair iti. asyārthaḥ -- cakṣurādijātīyair hi pramāṇai
rūpādijātīyasya sambandhasya vartamānasya cādyatve darśanam upalabhyate, ataḥ
kālāntare 'pi tathaivābhūd iti yuktam. evaṃ hi dṛṣṭānusāriṇī kalpanā kṛtā
bhavati. prayogaś ca bhavati -- buddhacakṣur nātītādiviṣayaṃ, cakṣuṣṭvād
asmadādicakṣurvat. acakṣur vā, atītādiviṣayatvāt śabdavad iti || 113 ||
nanv avagataṃ tāvat pramātṛbhedād dūre dūratare ca cakṣuḥ prakāśayatīti
tat kāṣṭhāprāptaprakarṣaṃ sarvaṃ prakāśayiṣyati. jñānasyāpi yathottaraṃ
lokaśāstrayor{1,120}atiśayo dṛṣṭaḥ. tat kvacid āśraye samāsāditaparaprakarṣaṃ
sarvagocaraṃ bhaviṣyati. bhavati cātra sātiśayaṃ kāṣṭhāprāptam avagataṃ yathā
viyati parimāṇam. sātiśayaṃ ca jñānam. atas tenāpi kvacidāśraye
pariniṣṭhātavyam. eṣā ca jñānasya pariniṣṭhitiryā sarvaviṣayatā
mahāviṣayatayaiva yathottaram atiśayāgamād ity ata āha -- yatrāpīti
sāmarthyamantena. ayam abhiprāyaḥ -- satyaṃ ca cakṣuṣaḥ prakarṣo jñānasya
ca, na tu svārtham atikramya. unmīlitacakṣuṣo hi[396]pratiyataḥ yady api
nīlapītādibhedabhinnam anekam api rūpaṃ prakāśata iti naikatra rūpe cakṣur
niyamyate, nānādeśaparimāṇārthaparicchedāc ca na deśaparimāṇābhyām. tathāpi tu
na svārtham atikramya cakṣuṣā kiñcit prakāśyate ity asti niyamaḥ. kaś cāsya
svārthaḥ, yena sannikṛṣyate. yathā rūpī rūpaṃ rūpaikārthasamavāyinaś ca. rūpiṇā
tāvad dravyeṇa saṃyujyate bhautikaṃ hi tad iti pratyakṣasūtre vakṣyate.
rūpatadekārthasamavāyibhiś ca saṃyuktasamavāyāt sannikarṣaḥ. na caitāvatā
rasādiṣu prasaṅgaḥ, yogyatāsahitā prāptiḥ sannikarṣa iti tatraiva vakṣyate.
yogyatā ca kāryadarśanānusāre[397]ṇa yathākāryam avatiṣṭhate. ata
evātidūravartino 'pi bhāvā na cakṣuṣaḥ svārthāḥ. evam ajātātivṛttādayaḥ. tad
eteṣv eva svārtheṣu cakṣuḥ prakarṣam anubhavet, na paraviṣaye śabdādau. evaṃ
śrotre 'pi darśayitavyam. etāvāṃś ca svārthe dṛśyate prakarṣo yadanatidūrān
atisūkṣmabhāvaprakāśanam. tad iha svārthāvyabhicārāt tadavacchinnaiva vyāptir
avagateti na sarvaviṣayaprakāśanānumānāya ghaṭate. pratihetur varṇita eva.
jñānasyāpi cāyaṃ svārtho yatrāsya kāraṇam asti. ṣoḍhāpi ca pramāṇajñānakāraṇaṃ
vibhaktaṃ tad yatrāsti, tatra yathāyatham abhyāsavaśād jñānaṃ prakṛṣyata eva,
iṣyate ca. ṣaḍbhiḥ pramāṇaiḥ saṃkṣiptaḥ sarvajña ity uktam eva. vistareṇa tu
sarve 'rthāḥ pratyakṣam īkṣyante iti naiṣa jñānasya prakarṣaḥ sambhavati,
pratyakṣakāraṇānāṃ svaviṣayaprakāśaprakarṣaniyamāt. tadadhīnatvāt tu jñānasya
tanniyamād eva niyamaḥ. ato na svārtham atikramya pratyakṣasya sāmarthyaṃ
sambhavati. bhaviṣyadgrahaṇam upalakṣaṇaṃ bhaviṣyaty atīte vartamāne ca.
saviśeṣa[398]nikhilabhuvanāvalambini bhāvabhede no khalv asti nāma bhājanam
etāvato 'tiśayasya kaścid yo dehasyaivaikasya kasyacillomāni paramāṇūn vā
saṅkalayitum alam. (prāg eva sarvaṃ?) nanv avartamānam api cakṣuṣā prakāśyata
eva bhrāntāv{1,121}idaṃ rajatam iti. na ca tat smaraṇaṃ, bāhyendriyāpekṣatvāt.
na ca śuktikaiva tatra prakāśyata iti yuktaṃ vaktum,
anyataraprakāśasyānanyaviṣayatvāt. itarathānāśvāsāt. ataḥ kvacillabdhaprakarṣeṇa
cakṣuṣaiva sarvam ajātādi prakāśayiṣyate. astu vā saṃyuktasaṃyogāt
sarvārthasannikarṣaḥ. yad eva hi kiñciccakṣuṣā sannikṛṣyate, tenaiva praṇālyā
saṃyuktaṃ sarvam iti saṃyuktasamavetānām ivānivāryas tatsaṃyogināṃ sannikarṣaḥ.
maivam. evaṃ hi na kaścid[399]asarvajño[400]bhavet, sarvasya
tathāvidhasannikarṣāvyabhicārāt. yattvavartamānam api cakṣuṣo viṣaya iti, tan
na. śuktir eva hi bhrāntau cakṣuṣo viṣayaḥ prāpyakāritvāt,
asannihitarajataprāptyasambhavāt. itarathā tv anapekṣitārthā
evāsannihitarajatādivibhramā bhaveyuḥ. nacaivam asti,
niradhiṣṭhānavibhramādarśanāt. kathaṃ tarhi taimirikasya keśadarśanaṃ, na hi tat
kiñcid grāhyam apekṣate. asatkeśāropapravṛtteḥ. na. tatrāpy ālokāṃśānāṃ tathā
pratibhāsāt, sūkṣmatvāc ca teṣām anyad anyākāratayā gṛhītam iti na lakṣyate.
katham idānīm anyākāratayā vedanaṃ, doṣebhya iti bhāṣyakāro vakṣyati. samānaṃ
cedam itarasyāpi. tavāpi hy avartamānaṃ rajataṃ vartamānatayāvagamyata iti
samāno 'nuyogaḥ. yadi doṣataḥ, ko doṣaḥ śuktau rajatānubhavasya. śuktir eva
rajatānubhavasya doṣa iti cet, hantaivam arthāpekṣitā copapāditā bhavati. nedaṃ
rajatam iti ca prasaktatādrūpyanivāraṇena bādhakajñānam itīdam eva sādhu
manyāmahe yad vartamānam avartamānarajatākāreṇāvasīyate, no vartamānam eva
rajataṃ vartamānatayā. tasmāt siddhaṃ sannihitavartamānaviṣayam eva cakṣū
rajatādīn prakāśayatīti na tāvac cākṣuṣaṃ pratyakṣam anāgatādīnām īkṣaṇāya
kṣamate iti.
__________NOTES__________
[396] hi yady a (KA)
[397] riṇī ya (KHA, GA)
[398] ṣe (GA)
[399] t
[400] jño na bha
(GA)
___________________________
syād etat -- astu cakṣuṣo
viṣayaniyamaḥ prāpyakāritvāt. manas tu sakalātītādiviṣayaṃ kiṃ neṣyate iti
mānasapratyakṣagocarā bhaviṣyadādayo bhāvā bhaviṣyantīti. tan na. manaso
bahirasvātantryāt. itarathā tvandhādyabhāvaprasaṅgāt. tasyāpi manaso bhāvāt.
kathaṃ tarhi prathamajñānaprakṣayiṇīndriyavyāpāre{1,122}dvitīyakṣaṇopalabdhiḥ na
cen mano bahiḥ svatantram. na, tatrāpīndriyavyāpārāvirāmāt
tajjñānāvirāmopapatteḥ. kā kathā svapne. tatra khalu vartamānatayā vividhān
saṃsargān mano darśayati. na, smṛtitvāt. tatra ca manaso[401]'svātantryasya
vakṣyamāṇatvāt. kathaṃ vartamānābhāsaḥ. doṣāt. vyaktaś ca doṣo nidrā. yathā
vakṣyati[402]nidrā mithyābhāvasya hetur iti. katham ananubhūte smṛtir iti cet.
vakṣyati atrajanmany ekatreti. nanv avagataṃ pratibhāsu manasaḥ svātantryam.
keṣām. yady arvācīnānāṃ, na. tāsāṃ liṅgādyābhāsajatvāt. prāyaḥ
sahacaritahṛdayaprasādodvegaprabhāvitā hi pratibhā, na tv aikāntikahetukā. ata
evāniścayātmikā buddhiḥ. atha lokottarāṇāṃ, na. tāsām
asmadādipratibhāsvabhāvānativṛtter iti vakṣyāmaḥ. vimatipadaṃ ca lokottaratvaṃ
nāsmadādibhiḥ kvacid āśrayiṣyate. bāhyaliṅgādinirapekṣe ca bahirmanāsi vartamāne
sarvasyānapekṣitopāyāntaro manomātranibandhanaḥ prasajan sarvabodhaḥ
kenāpavartayituṃ śakyate. adṛṣṭaviśeṣāl liṅgādyanapekṣaṃ bahirvṛttir iṣyata iti
ced, na. indriyāntarārambhavaiyarthyāt. tata eva tattadadṛṣṭaviśeṣāhitasaṃskārāt
sarvapra[403]tītisiddheḥ. tad api[404]vā vyartham, akaraṇasyaiva vātmano
'dṛṣṭaviśeṣād eva pratītikriyāsiddheḥ. atha nādṛṣṭam anupāyam[405]arthaṃ
sādhayatīti mābhūt śarīrārambhavaiyarthyam iti. evaṃ tarhi na liṅgādyanapekṣam
api manaḥ kvacid vartamānam upalabdham ity astu tad[406]api bahirbāhyāpekṣam.
ato na mānasam api pratyakṣaṃ bhaviṣyad ādau samartham iti[407]siddhaṃ,
bhāvanābalajam api sarvajñanirākaraṇakṣetre nirākariṣyāmaḥ, avagataviṣayatvād
bhāvanāyāḥ. tathā sati ca bhāvanāvaiyarthyād, adhikasya ca tato 'py
asiddheḥ.[408]api ca bhāvanābalajam akṣajaṃ vā, na vā. na tāvadakṣajam ity
uktam. sarvākṣaśaktiparikṣayasyānantaram evoktatvāt. anakṣajaṃ tu na
pratyakṣam,[409]anvarthatvāt pratyakṣaśabdasya. ata eva na bhaviṣyati
pratyakṣasya sāmarthyaṃ dṛṣṭam ity āha -- bhaviṣyatīti. pratyakṣasya hi
na bhaviṣyadviṣayatā, tadviṣayasya vā na pratyakṣatety
abhiprāyaḥ.{1,123}bāhyāntaḥkaraṇa[410]japratyakṣanirākaraṇe 'py ayam eva bhāgo
vyākhyeyaḥ. na cākṣuṣasya mānasasya vā bhaviṣyadādau sāmarthyam ity arthaḥ. api
ca yogijñānagocaraṃ sarvam abhyupayatā kathaṃ yoginā sarvam anubhūyata iti
vācyam. yadatītādy api vartamānatayā yogibhir avasīyata iti, evaṃ tarhy atasmiṃs
tadgraho[411]mithyā yogijñānam. atha tu yathāvasthitam eva sarvaṃ
yoginānubhūyata ity ucyate, evaṃ tarhi nātītādiviṣayasya pratyakṣatopapattiḥ.
anumāne 'pi prasaṅgāt. evañ ca vartamānāvartamānaviṣayaṃ jñānaṃ
pratyakṣam[412]ity ardhavaiśasam. syān mataṃ - kalpanāvirahaḥ pratyakṣatvam.
atītādiviṣayam api yoginas tad[413]rahitam. ataḥ pratyakṣam iti. tan na.
pūrvāparakālasambandhasyāvikalpena grahītum aśakyatvāt. kā ceyaṃ kalpanā. yady
abhilāpinī pratītiḥ, śrautram apratyakṣaṃ bhavet.
athābhilāpasaṃsargayogyapratibhāsāpratītiḥ, kalpanāsāmānyasvasaṃvedanam
apratyakṣaṃ bhavet. yad api āhuḥ -- nainam iyam abhilāpena saṃsṛjati.
tathā[414]nṛtter ātmani virodhād iti. tad ayuktam. asaty apy abhilāpasaṃsarge
tatsaṃsargayogyasya sāmānyātmanas tatra nirbhāsāt, tāvatā ca kalpanātvānapāyāt
kalpanāpoḍhatvānupapattiḥ. athānyarūpāropaḥ kalpanā, yogijñānam apy ajātādiṣu
vartamānarūpā[415]ropeṇaiva vartata iti na kalpanāpoḍham. api
cānyathāsthitasyānyathābhānād bhrāntam eva yogijñānam abhrāntapadena vyāvartitaṃ
kathaṃ pratyakṣam. yathā hi timirādidoṣa[416]vaśaprabhavaṃ keśajñānaṃ bhrāntam
ityabhrāntapadena vyāvartyate, evaṃ yoginām api sarvasmin vartamānāvabhāsaṃ
bhrāntam evetyabhrāntapadena vyāvartitaṃ na pratyakṣaṃ bhavet. sākṣātkāritā tu
nānindriyajasya jñānasya sambhavatīti pratyakṣasūtre vakṣyāmaḥ. api
cārthasāmarthyasamudbhavaṃ pratyakṣaṃ yogijñānaṃ
cāsad[417]ajātādyarthasamudbhavaṃ kathaṃ pratyakṣam. etad api
bhaviṣyattvapratipādanenaiva sarvaṃ darśitam ity anusandhātavyam.
__________NOTES__________
[401] naḥsvā
[402] ti doṣo mi
(KA)
[403] pravṛttisi (KA), pratipattisi
___________________________
[404] pi bāhyārthaṃ
[405] yam
asamarthaṃ (KHA)
[406] tarhi idam api (KA)
[407] ti bhā
[408] ddheḥ.
bhā
[409] asamartha (KHA)
[410] ṇapra (KA, GA)
[411] hād mi (KA)
[412] kṣam apratyakṣam i (KA, GA)
[413] dgṛhītam.
[414] thāpravṛ
(KA)
[415] peṇaiva
[416] ṣajñānapra
[417] ñjātā (KHA)
___________________________
syān mataṃ - sarvam eva
pratyakṣam asannihitāvabhāsaṃ, jñānārthayoḥ kāryakāraṇabhāvenāyaugapadyāt. ato
nānena yogijñānaṃ duṣyatīti. yady evaṃ kiṃ tarhi prakāśate. jñānākāra
evārthenāhitaḥ. etāvad evārthasya grāhyatvaṃ yajjñānākārārpaṇahetutvam. yady
evam arthaikadeśo 'pi nāvasīyate iti dūre sarvajñānam.{1,124}atha
jñānākāravedana evārthavedanādhyavasānān nārthahāniḥ, katham anyavedane
'nyavedanādhyavasāyaḥ. avidyayeti cet. aho mahānubhāvaḥ sarvajñaḥ, yasyeyame
tāvatī mahāviṣayā avidhyā. varam ekadeśadarśina evaiṣām avidyāpi
tāvad[418]alpīyasī. kiñ ca, idaṃ sarvaṃ krameṇāvasīyate yugapad vā, na tāvat
pūrvaḥ kalpaḥ. anantānām utpā[419]davatāṃ pūrvāparakoṭivirahiṇāṃ ca
krameṇānubhavitum aśakyatvāt. ata eva[420]na yaugapadyam, anantānām
ajātādivṛttapratyutpannānāṃ yaugapadyāsambhavāt. api ca kim idaṃ sarvaṃ nāma
yadvidvān sarvajño bhavati, ekena kenacidupādhināvacchinnamodanādi
sarvaśabdavācyatayā prasiddham. na caivam ajātādayo 'rthā iti kathaṃ
sarvapadārthaḥ. ānantyaṃ sarvateti cet. nanv iyam iyattānavadhāraṇātmikaiveti
kathaṃ tadvidaḥ sarvavittā. ataḥ siddhaṃ na kiñcit kasyacit sarvagocaraṃ
pratyakṣam iti. yad api prakarṣavatāṃ kāṣṭhāprāptir avagatā yathā viyati
parimāṇasyeti jñānam api kvacit pariniṣṭhāṃ gataṃ sarvaviṣayaṃ bhavatīti. tad
ayuktaṃ, prakarṣaṃ khalu kāñcit kāṣṭhām adhiṣṭhāya saṅgirāmahe yad viramatīti.
asambhāvanīya[421]parāvasthā tu kāṣṭhā iti hetur anaikāntikaḥ. na khalu
kāryadravyaṃ ghaṭamaṇikādi sātiśayaparimāṇaṃ viditam apīmāṃ daśām anubhavati,
yataḥ paramasambhāvanīya eva mahimā. evaṃ
tenaiva[422]niravaśeṣabrahmāṇḍodaraparipūraṇād anavakāśam itaram. atha
guṇadharmo 'yam ity ucyate, tan na. evam api pūrvadoṣānativṛtteḥ. guṇo hi
garimā. na tasyaitāvantam atiśayaṃ paśyāmaḥ, yataḥ param aparaṃ na sambhavatīti.
yadi khalu sarvagurubhiḥ sambhūyaikaṃ kiñcit kāryam ārabhyate, evam etat
sambhaved api, na caitad asti. yad api nabhasi parimāṇaṃ nidarśitaṃ, tad
ayuktam. parimāṇaṃ nāmāvacchedaḥ. tad yady apy asty ākāśe tatas tad api
nāsambhāvanīyaparāvastham iti sādhyavikalatā. athānantam eva nabho
'bhyupagamyate, kathaṃ tarhi tatra parimāṇaṃ nidarśyate, parimāṇābhāva
evāsyānantyam. ato viruddham evedaṃ parimitam anantaṃ ceti sūktaṃ bhaviṣyati
pratyakṣam asamartham iti. iha ca pūrvabhāga indriyāṇāṃ sarvaviṣayatvenātiśayo
vāritaḥ.[423]uttarasmin{1,125}pratyakṣajñānasyeti viveka iti. pratyakṣāgocare
bhaviṣyad ādau sarvasmiṃs tadvyāptaliṅgadarśanāsambhavād anumānam api na
sambhavati. sādṛśyānyathānupapadyamānārthadarśanāsambhavāc ca nopamānārthāpattī.
abhāvo 'pi na sarvasya kasyacid evāvagamyate, dṛśyādarśanātmako hy abhāvaḥ. na
tu sarvaṃ kadācana dṛśyam. śabdenāpi vistareṇa sarvārthāvadhāraṇam
asambhāvanīyam evetyabhiprāyeṇāha -- nānumānāder iti || 115 ||
__________NOTES__________
[418] ddavīya (GA)
[419] m
utpattimatāṃ
[420] vāyau (KHA)
[421] yakapa (KA, KHA)
[422] va bra
(KA)
[423] itara (GA)
___________________________
atra parair uktaṃ - nanv iyam asambhāvanā nityavedābhyupagame 'pi samānā. na hi
sambhavaty akṛtrimaṃ nāma vākyaṃ bhavatīti sarvāgamānāṃ kṛtakatvenāvagateḥ. tad
yathedam āgamanityatvam asambhāvanīyam āśrityābhyudayaniḥśreyasārtham ārambho
vedavādinām, evam itareṣām apy adṛṣṭapūrvasarvavitprāmāṇyeneti na viśeṣaḥ. ata
āha -- sarvajñeti. ayam abhiprāyaḥ -- satyam idam uktaṃ paraiḥ. kin tu
sampradhāraṇīyam idam asti anayoḥ kalpanayos tulyatvaṃ na veti. yena kāraṇena
parais tulyatvam āpāditaṃ tena kāraṇenedaṃ tulyatvam asti nāstīti
sampradhāraṇīyam asmābhir iti || 116 ||
tām idānīṃ sampradhāraṇām
avatārayati -- sarvajña iti. ayam abhiprāyaḥ --
sādhakabādhakapramāṇatulyatve hi tulyatvaṃ bhavati. na ceha tad asti. sarvajño
hi na tāvad asmadādibhir upalabhyate. ata eva nāsmajjātīyaiḥ, svabhāvaniyamāt.
etad evābhipretyādiśabdaḥ prayuktaḥ. anyeṣām apy asmadvidhānām asarvavidāṃ na
sarvavijñānaṃ sambhavatītyabhiprāyaḥ. etac copariṣṭād vivariṣyata eva. vedānāṃ
ca na tāvat kartādyatve dṛśyate, pūrvakoṭer anavagamāt. na ca sambhāvyate,
atīndriyārthatvāt. vakṣyaty etat loke sanniyamāt (1.1.26) iti. na cānumīyate,
abhāvavirodhāt. asannikṛṣṭārthaviṣayaṃ hy anumānaṃ, vedeṣu cādṛṣṭārthanirmiteṣv
avaśyam eva nirmātā smaryeta. ato 'darśanād asmaraṇāc cāvadhṛtābhāvasya na
kartur anumānaṃ sambhavati. eṣaiva ca nityatā{1,126} vedānāṃ yaḥ kartur abhāvaḥ.
ataḥ pramāṇavatī nityatvakalpanā vedānām. sarvajñakalpanā tu na tatheti
sādhakabādhakatulyatvābhāvāt kathaṃ tulyateti. nanu nādarśanamātrād abhāvaḥ
sidhyati satsv api viprakṛṣṭeṣu sambhavād anekāntāt. api ca vyāpakanivṛtter
vyāpyanivṛttyā vyāptatvāt tathā vyāpyanivṛttir avadhāryetāpi. arthāḥ pramāṇasya
vyāpakāḥ. na ca pramāṇam arthānāṃ vyāpakam ahetutvād atādātmyāc ca. ato na
pramāṇanivṛttimātreṇābhāvaḥ sarvavido 'vagantuṃ śakyate. ata āha --
nirākaraṇavad iti. ayam abhiprāyaḥ -- pramāṇādhīnā hi
vastuvyavasthitayaḥ. na kenacit pramāṇena sarvajña idānīṃ tāvad avagamyate. na
ca kālāntare 'bhūd iti kalpayituṃ śakyate yathā nirākartum anumānena kālatvād
idānīn tanakālavad iti. kāraṇābhāvasya ca kāryābhāvena niyatatvāt
sarvajñānakāraṇābhāvena tadgocarajñānakāryābhāvānumānād, jñānakāraṇābhāvasya
cānantaram uktatvāt. ato na pramāṇanivṛttyā sarvajñe saṃśayo 'pi darśayituṃ
śakyate. nirākaraṇahetubalīyastvenābhāvāvagamād iti || 117 ||
syād etat
-- nāgamagamyasyābhāvaḥ sarvavido 'vagamyate, tadvirodhād eva, ata āha -- na
ceti. kasmād āgamena nāvagamyate. ata āha -- tadīya iti. āgamo hi
tadīyo vā tasmin pramāṇaṃ, narāntarapraṇīto vā. na tāvat tadīyaḥ,
anyonyāśrayāpatteḥ. siddhe hi buddhasya sarvavittve tadāgamaḥ pramāṇaṃ,
tatprāmāṇyāc ca tatsiddhir iti. narāntarapraṇītas tu pramāṇatvenānabhimata evety
āha -- narāntareti || 118 ||
syād etat -- nityāgamagamya
eva sarvajñaḥ, śrūyate hi sarvavit sarvasya karteti, ata āha na ceti.
ayam abhiprāyaḥ -- tātparye hi śabdaḥ pramāṇaṃ, na caivamparo nityāgamo labdhuṃ
śakyata iti. kim paras tarhy ata{1,127}āha -- nityaś ced iti. ayam
abhiprāyaḥ - yāvān[424]kaścit siddhānuvādo[425]vedo dṛśyate, asau
vidhyantarārtha ity arthavādādhikaraṇe vakṣyate. tad ayam apy ātmajñānavidhiśeṣa
eveti na svarūpe pramāṇam iti tātparye ko doṣaḥ, ata āha -- tatpara iti.
na hi nityo vedo naravigraham anityaṃ sarvajñaṃ pratipādayitum arhati,
nityānityasaṃyogavirodhāt. tad asāv evamparo 'nitya eva syād iti || 119 ||
__________NOTES__________
[424] vat ka
[425] do dṛ (KA)
___________________________
ayaṃ ca nityāgamagamyatve doṣa ity
āha -- āgamasyeti. yady aṅgīkṛto nitya āgamaḥ, kiṃ sarvajñakalpanayeti.
vṛthātve kāraṇam āha -- yata iti. nitya evāgamo dharme pramāṇaṃ
bhaviṣyatīti kiṃ sarvajñakalpanāntarāśrayaṇeneti. idaṃ tu
nityāgamagamyatānirākaraṇaṃ vedavādinām eva bhrāntim apanetuṃ, na nāstiko
vedavedyaṃ sarvajñam icchatīti || 120 ||
yas tu vadati -- kiṃ naḥ
sarvajñagraheṇa. buddhāgamasatyatā hi naḥ sādhyā. sā caivam api sidhyaty eva,
indriyādisambandhaviṣaye hi jñānamātrakṣaṇikatvādau buddhaḥ satyavādī dṛṣṭaḥ.
atas tenaiva dṛṣṭāntena śraddheyārthe 'tīndriyārthaviṣaye 'pi buddhavacasaḥ
satyatvam anumīyate. evaṃ caityavandanādīnām api dharmatvaṃ sidhyatīti, tad etad
upanyasyati -- yo 'pīti || 121 ||
etad api dūṣayati --
teneti.[426]indriyādisambandhaviṣaye hi pramāṇāntarapāratantryeṇa satyatā
dṛṣṭeti vyāptibalenātīndriyārthe 'pi pāratantryeṇa pramāṇatā bhavatīti.
pāratantrye kāraṇam āha -- prāmāṇyam iti. ayam abhiprāyaḥ --
indriyādisambandhe viṣaye satyateti bruvāṇenārthād idam uktaṃ bhavati
indriyāditantraṃ prāmāṇyam iti. svataḥprāmāṇye tadapekṣāyā vaiyarthyāt. etad
uktaṃ{1,128}bhavati -- nātra mānāntaram atantrīkṛtya buddhavacanamātrasya
satyatāvagatā. pramāṇāntarāpekṣāyāḥ sarvatrāvyabhicārāt. ato na kvacid api
svātantryeṇa pramāṇatā sidhyatīti || 122 ||
__________NOTES__________
[426] ti pra (KA, KHA)
___________________________
pāratantryam eva vivṛṇoti -- yathaiveti. so 'yaṃ dharmaviśeṣaviruddho
hetur iti || 123 ||
na kevalaṃ dharmaviśeṣaviruddhaḥ, viruddhāvyabhicārī
cāya hetur ity āha -- yathā ceti. śakyate hi vaktuṃ buddhavacanam
atīndriye[427]'nyānavabuddhe 'rthe na pramāṇaṃ, buddhavākyatvāt
kṣaṇikādivākyavad[428]eva. tāni hy atīndriye 'rthe 'pramāṇāny eva. ayaṃ caika
eva hetur viruddham arthadvayaṃ na vyabhicaratītīdam
evai[429]kavacanāntaviruddhāvyabhicāripado[430]dāharaṇam. hetudvayaṃ tu
naikavacanāntapadavācyam ityanumāne varṇayiṣyāma iti. na[431]ca vācyaṃ satyatvam
api tāvad ayaṃ hetuḥ sādhayatīti siddho naḥ pakṣa iti. na hi vaḥ satyatāmātraṃ
sādhyaṃ, śraddheyārthasatyatāyāḥ sādhyatvāt. ata evoktaṃ śraddheyārthe 'pi
kalpayed iti || 124 ||
__________NOTES__________
[427] ye
'navabu (KA, KHA)
[428] vat. tā
[429] m eva vi
[430] dārthodā
___________________________
[431] na vā (KA)
___________________________
tad ayam aśraddheye satyatāṃ
śraddheye cāsatyatāṃ sādhayan neṣṭasādhanāya vaḥ prabhavati. asmākam eva tu
śraddheye sisādhayiṣa[432]tām asatyatāṃ buddhavacasaḥ sādhayann ayaṃ hetur
anuguṇa ityabhiprāyeṇāha -- aśraddheyeti. viśeṣaviruddhatām eva pūrvoktāṃ
vivṛṇoti -- pūrveti. dṛṣṭāntānusāreṇa hi hetur gamako bhavati. tatra vaḥ
pūrvajñānānuvāditā dṛṣṭeti tad vyabhicārāt śraddheyārthasyāpi
buddhavacasaḥ{1,129}pūrvajñānānuvāditvam evāyaṃ sādhayet. svātantryaṃ tu
pramāṇatāyā viśeṣaṃ virundhyād iti || 125 ||
__________NOTES__________
[432] ṣi (GA)
___________________________
api ca ya eva kaścid vedabāhyaḥ
pāṣaṇḍo 'nena hetunā pauruṣeyāgamānāṃ satyatvaṃ sisādhayiṣati, tasyaiva
sapratisādhano 'yam anyonyadṛṣṭāntopadarśanena hetur bhavatīty āha -- api
ceti. buddhavacanam atīndriyārthaṃ mithyā, alaukikārthatve sati puṃvākyatvād
digambarāgamavat. so 'pi tata eva mithyā, buddhāgamavad ity anyonyasapakṣateti
|| 126 ||
aviśeṣitenaiva vā puṃvākyatvena hetunā dharmādharmātirikte
'rthe prāmāṇyaṃ prasajyata ity āha dharmeti. atra ca dharmādharmayoḥ
prāmāṇyābhāva eva sādhyaḥ. nātiriktārthe prāmāṇyaṃ, tasya siddhatvād iti. yad
api kṣaṇikādivākyaṃ dṛṣṭāntatayoktaṃ, tad api sāṃkhyādiṣu pratipakṣiṣu jīvatsu
sādhyavikalam ity āha -- sāṃkhyādiṣv iti. sarvanityatvavādino hi
sāṃkhyāḥ. te yāvan na nirjitāḥ, tāvat kathaṃ kṣaṇabhaṅgavākyaṃ
satyatayopanyasyate. yathā cedam asat, tathā śabdādhikaraṇe vakṣyāma iti || 127
||
alaukikārthavāditā vā puṃvākyatvaviśeṣitā satyatvānumānaṃ pratihanti
parasparāgamadṛṣṭāntenaivety āha -- alaukiketi.
viśeṣaṇaviśeṣyabhāvavyatya[433]yo 'tireka iti || 128 ||
__________NOTES__________
[433] tyayayor ati (KA)
___________________________
pratihetuprasaṅgenedānīṃ yad api
sarvajñaprasādhanārthaṃ parair anumānam uktaṃ sarvajño{1,130}'smīti buddhena yad
uktaṃ satyam eva tat taduktatvād yathā jyotiruṣṇamāpo dravā iti, tad api
pratihetuviruddham iti sarvajñadūṣaṇam evopasaṅkramyāha -- vaded iti. yo
vādī pūrvam asaṅgata evāgatyaivambhūtaṃ vakṣyamāṇaṃ yad vadati tasyāpi eṣa
vakṣyamāṇa eva bhavaduktahetusadṛśo bhavantaṃ prati muktasaṃśayaṃ hetur bhavati.
prathamasaṅgatir anaikāntikāśaṅkānirākaraṇārthā. cirasaṅgato hi kadācinmithyā
bhāṣate iti || 129 ||
pratihetum eva prayogeṇa darśayati --
buddhādīnām iti || 130 ||
kathaṃ punar ayaṃ muktasaṃśayaḥ, ata
āha -- pratyakṣam iti. buddho 'sarvajña iti vacaso maduktatvaṃ
pratyakṣasiddham asandigdham eva. dṛṣṭānte cāgnyuṣṇatvādivākye tat
pratyakṣasiddham eveti sūktam asaṃśayam iti. sarvajño 'smīti vacanaṃ buddhoktaṃ
na veti na niścetuṃ śakyam. na khalv etāvad atyuddhatānṛtaṃ prekṣāpūrvakārī
bhāṣata iti sambhāvayāmaḥ. seyam asya vacaso dṛṣṭāntānāṃ ca kṣaṇikādivākyānāṃ
buddhoktatā nāsādhitā sidhyatīti bauddhena sādhyety āha -- tvayā
sādhyeti. kim ato yady evam ata āha -- teneti. ayam abhiprāyaḥ --
nānayor hetvos tulyatayā saṃśayahetutvam. kin tu asmadīyo hetuḥ svayaṃ siddhaḥ,
prasiddhavyāptikaś ca, dṛṣṭāntaś ca na hetuvikala iti siddho naḥ pakṣaḥ. tava tu
sandigdhāsiddho hetuḥ, dṛṣṭāntaś ca sandihyamānahetusadbhāva ityaprasiddhāṅgakam
anumānaṃ na sādhyasiddhaye prabhavatīty ayam āvayor viśeṣaḥ sampadyata iti ||
131 ||
kiñ ca, atisthavīyān
ayaṃ sarvajñavādaḥ, yenātyantaprasiddhair api prameyatvādihetubhiḥ śakyate
nirākartum ity āha -- pratyakṣeti. prameyatvādayo hi{1,131}
pramāṇāntarāviruddhā buddhe siddhāḥ śaknuvanti tasya sarvajñatāṃ vārayitum. na
cātra vipakṣe bādhakapramāṇābhāvād asiddhā vyāptir iti
vācyam.[434]sarvajñānakāraṇābhāvena sarvajñāsambhavasyoktatvād iti || 132 ||
__________NOTES__________
[434] cyam, prageyatvasya sarva
(KA)
___________________________
nanv astīyaṃ cirapravṛttā
buddhaḥ sarvajña iti dṛḍhā smṛtiḥ, tad asyā eva buddher
draḍhimnaḥ
sarvajñapramāṇam anumāsyāmahe, ata āha -- na ceti. kim iti nānumīyate,
ata āha vigānād iti. avigītā hi smṛtir mūlam upasthāpayati.
sarvajñasmṛtiṃ tu nāstikā eva parasparaṃ vigāyanti sarvavidbhedānāśrayantaḥ.
vedavādinas tv atyantāya sarvajñaṃ nirākurvan[435]tīti. nanu samānam idaṃ
vigānaṃ manvādismṛtiṣv api, tā api nāstikā vigāyanti, ata āha --
chinneti. ayam abhiprāyaḥ -- smṛtir hi pūrvajñānakāryatayāvagatā
kāraṇabhūtaṃ[436]pūrvavijñānam anumāpayati. asannikṛṣṭārthagocaraṃ
hy[437]anumānaṃ bhavati. iha ca sarvajñānakāraṇābhāvāt[438]chinnaṃ pūrvavijñānaṃ
smṛtimūlatayā asambhāvitam iti vaiparītyaparicche[439]dād nānumānāvakāśaḥ.
vedasaṃyogas tu traivarṇikānāṃ sambhavatīti sa śakyo manvādismṛtimūlatayā
kalpayitum iti. vigānaṃ vivṛṇoti -- kaiścid iti. idaṃ cānvāruhyavacanam.
yadi hi sarvāvigānaṃ bhaved, evam api yā kācit kalpanā syāt. na caivam asti,
kaiścid eva mahājanaikadeśabhūtair buddhādibhiḥ sarvajñatāyāḥ parigrahād iti ||
133 ||
__________NOTES__________
[435] ta iti
[436] taṃ
vi
[437] cā (GA)
[438] vāvacchi
[439] chedena nā (KA)
___________________________
chinnamūlatāṃ vivṛṇoti --
sarvajña iti. smṛtidraḍhimnā hi ekena sarvajño jñāta iti kalpanīyaṃ, sa
eva tu sarvajñaṃ jñātuṃ samarthaḥ yaḥ sarvavid vedyaṃ jānāti. yāvad dhy etāvad
eva sarvam idaṃ ca buddho jānātīti na jāyate, na tāvad asau sarvajña ity
avadhārayituṃ śakyate. na ca buddhādarvācīnaḥ sarvavid{1,132}iti nāsya
sarvajñānakāraṇam asti. na cānavagataṃ smartuṃ śakyate. ato
'sambhāvitamūlaivañjātīyāṃ smṛtir apramāṇam eveti || 134 ||
yadi tu
buddhād anyo 'pi kaścid ekaḥ sarvajñaḥ tena ca sarvajño buddha iti jñātvā smṛtaṃ
tata eṣā smṛtiparamparā pravṛttety ucyate, evaṃ sati tatsarvajñatā vinā
sarvajñe(na)nāvagantuṃ śakyate iti sarvajñānantyam ity āha -- kalpanīyā
iti. atra kāraṇam āha -- ya eveti || 135 ||
evaṃ tāvat
sārvajñyaṃ durjñānam ity uktam. tadanavagame ca sarvajñāgamaprāmāṇyam api na
sidhyatīty āha -- sarvajña iti. sarvajñapraṇītatā hi
tadāgamaprāmāṇyamūlaṃ, tadanavagame ca na yādṛśatādṛśapuruṣavākyavat
sarvajñāgamaprāmāṇyam adhyavasātuṃ śakyata iti || 136 ||
dūṣaṇāntaram
āha -- rāgādīti. ayam abhiprāyaḥ -- āgamapraṇayanaṃ hi rāgād vā kiñcid
anugrahītuṃ dveṣād vā nigrahītuṃ sambhavati. buddhas tu
prakṣīṇākhilarāgadveṣa[440]iti nāsyāgamapraṇayane kiñcit kāraṇam upalabhyata ity
anyapraṇītaiva dharmātideśaneti vakṣyamāṇena sambandhaḥ. nanv ayaṃ
paramakāruṇikaḥ tadvaśa eva duḥkhottarān prāṇino dṛṣṭvā dūraṃ dūyamānamānaso
hitāhitaprāptiparihāropāyopadeśān praṇayatīti kim anupapannam ata āha --
nirvyāpāra iti. ayam abhiprāyaḥ -- pratyakṣaṃ hi tad yoginaḥ sarvaviṣayaṃ
jñānam iṣyate. tac ca kalpanāpoḍham. ato yadā dhyānastimitalocano jagadakhilam
avikalpena vilokayamāno 'vatiṣṭhate, tadāsyāsmṛtaśabdādisambandhasya
vivakṣāprayatnatālvādivyāpārāsambhavān na kathañcid apy[441]asmṛtasya
deśanāpraṇayanaṃ sambhavatīti kāruṇiko 'py upekṣetaivaityanyapraṇītaiva deśanā
bhaved iti. api ca yāvad idaṃ{1,133}vṛttam, idaṃ vartiṣyata iti na
pratyavekṣate, na tāvadāgamo nirmātuṃ śakyate. na caitad apy anutthitasya
sambhavatītyabhiprāyeṇāha -- ṛta iti. tad iha kāraṇatrayam apy
anyapraṇītatve deśanānām uktam ity anusandhātavyam. syād etat.
vyutthāyopadekṣyatīti, tan na. vyutthitasya abhilāpinī pratītir bhrāntir iti
bhrāntabhāṣitam apramāṇaṃ bhaved iti || 137 ||
__________NOTES__________
[440] ṣābhiniveśa i
[441] py
utthitasya (GA)
___________________________
syād etat --
buddhānubhāvād asatyeva tatprayatnaviśeṣe kuḍyādibhyo 'pi deśanā dharmopadeśā
nirgacchantīti. tad idaṃ nāśraddadhānā vedavādino budhyāmahe. vayaṃ hi
vastusvabhāvam anatikrāmanto yajjātīyo yataḥ siddhaḥ tatas tatsiddhim
anujānīmahe. granthasandarbhaś ca
vivakṣāprayatnavāyvīraṇatālvādisaṃyogavibhāgapūrva[442]ka evāvagata iti na
dhyānastimitāntaḥkaraṇayogisannidhānād eva sidhyatīti sambhāvayāmaḥ. tad etad
āha -- sānnidhyeti sārdhena. (śraddadhānasya kuta ity arthaḥ.?) api ca,
āptapratyayānusārī śabdān nirṇaya iti na kuḍyādinissṛtābhyo deśanābhya āśvāso
bhaved ity āha -- kuḍyādīti || 139 ||
__________NOTES__________
[442] rva evāgataḥ (KA)
___________________________
kiñ ca buddhapraṇītatve 'pi nāśvāsaḥ.
evaṃ ca saṃśemahe -- kiṃ buddhānubhāvān[443]nismṛtā imā deśanāḥ, āhosvit
piśācādibhir durātmabhir adṛśyair īritā ity āha -- kin tv iti.
adṛśyātivāhikāyonijadehāḥ piśācā iti purāṇeṣu gīyate. tanmatenedam uktam iti.
evaṃ ca saṃśayānebhyo deśanā na pramāṇaṃ bhaveyur iti bhāvaḥ || 140 ||
__________NOTES__________
[443] vani (GA)
___________________________
anyaddarśanaṃ - bodhasvabhāvaḥ puruṣo
bhavāntarīyakarmārjitadehendriyādivaśaḥ{1,134}kvacid eva kiñcic ca jānāti.
niravaśeṣitāśeṣakarmāśayas tu vigalitanikhilakaraṇakalebarādiprapañcaḥ
kevalībhūto viśvam eva sūkṣmātītādibhedabhinnam aparokṣam īkṣate. tac ca kevale
jīve jātaṃ[444]kevalajñānam ācakṣate. evaṃvādibhiś ca muktātmanām eva
sarvagocarajñānam āśritaṃ, tad etadupanyasyati -- evam iti || 141 ||
__________NOTES__________
[444] kaivalya jñā (GA)
___________________________
etad api dūṣayati -- narta iti. ayam abhiprāyaḥ -- subhāṣitam idaṃ mukto
viśvaṃ jānātīti. sā khalu jīvānāṃ tādṛśī daśā sa eṣa neti netīti
sakalabhedaprapañcavilayanenaiva tāvad upalabhyate vedānteṣv iti
tadatiriktātītādijñātavyābhāvāt kathaṃ sarvajñatā. yadi tv avadhīrya vedāntān
svāgamaprāmāṇyāśrayaṇena muktānāṃ tathāvidhaṃ jñānam iṣyate, tannāsatyāgam
aprāmāṇye sidhyati. na cāsarvajñapraṇīta āgamaḥ pramāṇaṃ sambhavatīti
sarvajñasiddhāvāgamaprāmāṇyaṃ, tatsiddhau ca sarvajñasiddhir itītaretarāśrayaṃ
bhavatīti. yadi tu kvacit tathāvidhena jñānena vyāptaṃ liṅgam upalabhya[445]te,
evamanumānena jñānasiddhāv itaretarāśrayaparihāro bhavet. na tu tasya jñānasya
loke kaścid dṛṣṭānto bhavatīty āha -- dṛṣṭānta iti || 142 ||
__________NOTES__________
[445] bhyeta, e (KA)
___________________________
evaṃ tāvad yaiḥ puruṣātiśayam āśritya tatpratyayenāgamaprāmāṇyam āśritaṃ, tān
pratyuktam. idānīṃ ye vadanti -- nitya evāyam āgamaḥ kasyacit prathamam
ārṣajñānenāvabuddho bhavatīti, tān pratyāha -- nityāgama iti. kiṃ punar
ayaṃ nityāgamavāda eva nirākriyate. atrāpi śabdaikapramāṇakāv eva dharmādharmau.
etāvāṃs tu viśeṣaḥ. yad ekasyaiva kasyacidṛṣer
apagatasakalakalmaṣasyābhraṣṭabhavāntarīyasaṃskārasyādāv eva vedāḥ
prādurbhavanti. te ca tenāparebhyaḥ pratipādyante tair apy anyebhya ity evaṃ
śiṣyācāryaparamparayā ābhūtasaṃplavaṃ tiṣṭhanti. evam eva punaḥ sṛṣṭāv apy
ārṣadarśanenaiva vedasaṃvyavahāraḥ pravartate{1,135}iti na kaścid viśeṣaḥ.
tasmād vācyo nirākaraṇābhiprāyaḥ. sa ucyate -- tat khalu sṛṣṭyādāv ṛṣer jñānaṃ
grahaṇaṃ smaraṇaṃ vā. grahaṇam api pramāṇam apramāṇaṃ vā. na tāvad apramāṇād
arthatathātvaniścayaḥ. pramāṇaṃ tu nā pratyakṣaṃ sambhavatīti kiṃ
tannirākaraṇena. yadi tu sākṣātkāripratyakṣam etadṛṣīṇām āśrīyate, tathā saty
anuccāritaśabdaśravaṇād atīndriyadarśanam evāpatitam. ata evāhuḥ --
atīndriyānasaṃvedyān paśyanty ārṣeṇa cakṣuṣā |
ye bhāvān vacanaṃ teṣāṃ ko 'tikrāmitum arhati ||
iti. ato nirākārya
evāyaṃ siddhāntaḥ. evaṃ hi tulyanyāyatayā dharmādharmāv api kaścid aparokṣayet,
tataś ca codanaiveti pratijñāhāniḥ. ata evoktam -- anayā diśeti.
sarvajñanirākaraṇadiśetyarthaḥ. etena tulyatām anayor darśayati ayam api
siddhāntaparipanthīti. smaraṇaṃ tu parastān nirākariṣyata iti. api cedam
ārṣadarśanaṃ kṛtakāśaṅkām[446]apy āpādayatīti nirākāryam ity āha -- na
hīti || 143 ||
__________NOTES__________
[446] m āpā
___________________________
nanu tadvacanād eva niścayo bhaviṣyati, ata āha -- sarvadeti. śrūyate
khalu anṛtavādinī vāg iti. jaiminir api prāyānṛtavāditāṃ vāco vakṣyati -- prāyāt
ity atra. ato 'dyatve 'nṛtavādibāhulyāt kālāntare 'py avisrambha iti || 144 ||
api ca, etad akasmāt pratibhānaṃ svapnavad bhrāntir ity api vaktuṃ
śakyata ity āha -- svapnādīti. arthagrahaṇaṃ
tulyanyāyatayārthapratibhāsasyāpi[447]śaṅkyamānatvāt[448]saśaṅkānāṃ (kṛte?)
prāmāṇyaṃ na yujyata ity arthaḥ || 145 ||
__________NOTES__________
[447] pi viśa (KA)
[448] sā
(GA)
___________________________
{1,136} ayam aparo
'smin darśane doṣa ity āha -- puruṣeti. puruṣasya
tāvadatīndriya[449]darśanaśaktir abhyupagataiva yadanuccaritaśabdagrahaṇam
aṅgīkṛtam. sā ced aṅgīkṛtā, kim āgamanityatāgraheṇa. evaṃ hi varaṃ yat parair
uktaṃ puruṣapratyayād evāgamaprāmāṇyam iti tad evāśritam iti. evaṃ
tāvadanuccaritaśabdadarśanaṃ nirākṛtam. smaraṇam idānīṃ nirākaroti -- kalpitam
iti. asyātiśayavataḥ puruṣasyādyatanajñāneṣv adṛṣṭapūrvaṃ
janmāntarīyajñānanibandhanaṃ vedānāṃ sṛṣṭyādau smaraṇam iti kalpanāmātraṃ, na tu
prāmāṇikam. janmāntare nibandhanaṃ kāraṇam asyety arthaḥ. kaḥ punar atra doṣaḥ
yajjanmāntarānubhūtā vedāḥ smaryanta iti. grahaṇaṃ hy anuccaritaśabdagocaraṃ na
sambhavati, na tu smaraṇam. adyatve 'pi hi tāvacciratarānubhūtānām
āntaralikānekāntarāyaparamparātirohitānā bhāvānāṃ
nānāvidhānekagada[450]vedanābhir dūraṃ dūyamānamānasair api smaraṇaṃ dṛṣṭam. tad
bhavāntarīyasmṛtau kim anupapannam. dehadhvaṃse saṃskārānavasthānam iti ced, na.
atadādhāratvāt. tatraitat syāt -- adhriyamāṇeṣu deheṣu kim āśrayāḥ saṃskārā
bhavanti na vā bhavanti. kathaṃ bhavāntare phalaṃ bhāvayitum utsahanta iti. tan
na, atadādhāratvāt. no khalv api bhavāntarīyapaṭutarānubhavaprabhāvitaṃ
bhāvanābījaṃ śarīrādhikaraṇaṃ, yad asya nāśe naśyet. jñānasamānādhikaraṇatvād
ātmanaś ca[451]jñānādhāratvāt. ātmāpi parigṛhītadehāntaro 'pi sa evāvatiṣṭhata
iti nāśrayānupapattiḥ. api cedānīm api pūrvajātismaraḥ kaścid upalabhyata eva,
yo bhavāntarīyarahovṛttavṛttāntaṃ sampādayati. dehanāśāc ca saṃskāranāśe
tadanupapattiḥ. jarāmaraṇagarbhavāsajanmavedanāś ca saṃskārocchedahetavaḥ
tasyāpi tulyā eva. ato 'vaśyam āśrayaṇīyaḥ ko 'pi prāgbhavīyadharmānugrahāt
tasya nāma bhājanam atiśayasya yo 'trāmutra vā viditam[452]apy aśeṣeṇa
smaratīti. api cetihāsapurāṇavedavādā api jātismaraṇasadbhāve pramāṇam. bhavati
hi gītāsu vāsudevavacanaṃ -
__________NOTES__________
[449]
yārthada
[450] rbha
[451] ś ca parijñā
[452] m apy aviśe (KA)
___________________________
{1,137}
bahūni me vyatītāni janmāni tava cārjuna |
tāny ahaṃ veda sarvāṇi na
tvaṃ vetsi parantapa ||
iti. paurāṇikā api --
prathamaṃ sarvaśāstrāṇāṃ purāṇaṃ brahmaṇā smṛtam |
anantaraṃ ca vaktrebhyo vedās tasya vinismṛ[453]tāḥ ||
__________NOTES__________
[453] rga (KA)
___________________________
iti paṭhanti. smaraṇābhiprāyam evedaṃ
vedavinissaraṇaṃ purāṇeṣu, tatkṛtakatvānabhyupagamāt. vedavādāś ca bhavanti
dehāntarapratipattikāle taṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete pūrvaprajñā ca iti.
mānave 'pi viśiṣṭakarmaphalatayaiva jātismaratvaṃ darśitam. smaryate hi[454]-
__________NOTES__________
[454] ca (GA)
___________________________
vedābhyāsena satataṃ satyena tapasaiva ca |
adroheṇa ca bhūtānāṃ jātiṃ smarati paurvikīm ||
iti. tatraitat syāt.
anyārthatvā[455]vadhṛtavedābhyāsādisamabhivyāhārāt
parṇamayyādiphalārthavādavadarthavāda evāyaṃ na phalakalpanāyai prabhavati.
tathā hi -- vedābhyāsas tāvad dhāraṇārtha eva, pratyakṣaṃ hi guṇyamānaṃ na
bhraśyatīti. yo 'pi ca aharahaḥ svādhyāyo 'dhyetavyaḥ iti
viśiṣṭetikartavyatāyukto brahmayajñavidhiḥ, so 'pi
yāvajjīvadarśapūrṇamāsāgnihotrādividhivadupāttaduritakṣayākaraṇanimittapratyavāyaparihāraprayojana
eveti nāsamīhitaphalāntarasambandham anubhavati. satyam api
śabdārtha[456]bhedabhinnaṃ svargādimahāphalārtham avagatam eveti na phalāntareṇa
sambadhyate. tapāṃsy api nānāvidhainoniba[457]rhaṇārthāni
svargādiśreyo[458]ntarārthāni ca cāndrāyaṇādīny avadhāritānītyanapekṣāṇy eveti
na jātismaraṇaphalakāni bhavanti. adroho 'py ahiṃsā bhūtānāṃ tattatkālabhedena
phalārtha eva vihitaḥ. yadi vrataṃ yadi niṣedhaḥ kasya jātismṛtiḥ phalaṃ bhavet.
tasmād vedābhyāsādī[459]nām arthavāda eva phalaśrutir na phalakalpanāyāṃ
pramāṇam iti. tan na. pratyekaṃ hi vedābhyāsādīnāṃ phalāntaram avagataṃ na
samuccitānām. iha tu kraya ivāruṇādīnāṃ satyādīnām ekatra phala upādīyamānānāṃ
sāhityaṃ vivakṣitam iti na samuditānāṃ phalāntarasambandho{1,138}nopapadyate.
ata eva samuccayavacanam upapannaṃ bhavati. syād etat -- ekena smaryamāṇā vedāḥ
kṛtakāśaṅkāṃ janayeyur iti. tan na, anekeṣām api tathāvidhātiśayabhājāmṛṣīṇāṃ
bhṛgvaṅgiraḥprabhṛtīnāṃ parasparasaṃvādāśaṅkānivṛtteḥ. na caivaṃ vedārthe
prasaṅgaḥ, tasyātīndriyasya bhavāntare 'py ananubhūtasya smṛtyanupapatteḥ. syād
etat -- bhavāntarānubhūtasmṛtau janmāntare kṛtakarmāṇa iha phalaṃ labhamānā
anvayavyatirekābhyām eva karmaphalasambandhaṃ jānīyuḥ. ataś codanaikapramāṇatā
vyāhanyeteti. tad ayuktam. anādau khalu saṃsāre viparivartamānānām anantāni
karmiṇāṃ karmāṇi. tatra jātismaro 'pi naitāvad vivektuṃ śakto 'muṣya nāmedaṃ
karmaṇaḥ phalam iti. na cāvaśyamānantarabhavānuṣṭhitakarmaphalopabhoga eva
saṃsāriṇāṃ, nānājanmasañciteṣu śubhāśubhaphaleṣv ānantyād anavadhṛtaparimāṇeṣu
duradhigamaḥ karmaphalasambandhavivekaḥ. tasmānnāgamasmaraṇe kaścid virodho
dṛśyata iti kiṃ tannirākaraṇena. atrocyate -- yadi
nāmetihāsapurāṇaprāmāṇyāśrayaṇenāyonijadehā eva kṛtādiyugabhedeṣu kecidṛṣayaḥ
smaranti vedān iti saṅgirante. tad astu. naivam api naḥ kācit siddhāntahāniḥ.
ekasya kasyacit smaraṇam evāsmābhir nirasyate, tad dhi kṛtrimatvam
evāpādayatīti. ata eva vakṣyati -- ekasya pratibhānam iti. ihāpi cāsyety
ekavacanenaikasyaiva smaraṇaṃ nirākaroti. bahavo 'py ayonijadehāḥ smartāra iti
duṣpratipādam eva. na khalv ayonijaṃ nāma narāṇāṃ śarīraṃ sambhavati,
svabhāvaniyamāvisaṃvādāt. visaṃvāde vā sakaladṛṣṭādṛṣṭavyavahārocchedaprasaṅgāt.
yonijade[460]hās tu sātiśayā api sāṅgāṃś caturo vedān smarantīti. naivaṃ
sambhāvayāmaḥ, janmajarāmaraṇavedanāparibhavo hi mahān saṃskāranāśanidānam iti
kathaṃ mahānayaṃ granthasandarbho mātrayāpy anyūnānatiriktaḥ kenacit smaryeta.
kiñcid eva bhavāntarīyakam api kecit smarante dṛśyante iti yathādarśanam astu
jātismaraḥ, kalpyatāṃ vā mānavānumitajātismaraśrutyanyathānupapattibalād viśiṣṭo
yonijavigrahaparigraho bhṛgvādīnām ṛṣīṇāṃ
svargakāmaśrutyanyathānupapattikalpitāsādhāraṇātiśayadehendriyādiparigrahavat.
śāstrasthā hi vayaṃ yathāśāstram āśra[461]yāmahe. na ca śāstrasāmarthyādāyāto
'tiśayo 'numānena nirākartuṃ śakyate āgamavirodhād eva. janmāntarānubhūtaṃ ca na
smaryate iti{1,139}tv atīndriyārthābhiprāyam eva tad astu. sarvathā siddham idam
ekasyāgamasmṛtikalpanā na sādhīyasīti || 146 ||
__________NOTES__________
[455] tvād ava
[456]
rthavadabhinnaṃ ca sva (KA)
[457] rharaṇā
[458] yorthāntarāṇi ca
[459] der artha (GA)
[460] śarīrās tu
[461] dri (GA)
___________________________
punar api grahaṇapakṣam
evopasaṅkramya dūṣaṇam[462]āha -- grāhyatva iti. nanv āgamasyātīndriyo
'rthaḥ na tv āgama iti kathaṃ tulyatvam ata āha -- yo hīti. anuccarito hy
āgamo 'tīndriya eveti bhāvaḥ || 147 ||
__________NOTES__________
[462] yati -- grā (GA)
___________________________
nanu tulyatve 'pi tāvad asmadādibhir
āgamagrahaṇam āśritam. ko doṣaḥ, ata āha -- pumāṃs tāvad iti. ayam
abhiprāyaḥ -- nātra tulyatvam. arthapratibhāne hi puruṣaḥ svatantro bhavati,
tadanusāritvād arthaniścayasya. āgamapratibhāne tu puruṣo 'rthaṃ
pratyāgamaparatantraḥ. āgamo 'pi svarūpasthitaye[463]tatparatantra iti
sāpekṣatvād ubhayāprāmāṇyam iti || 148 ||
__________NOTES__________
[463] ye para (KA)
___________________________
nanv idam āgamapāratantryaṃ tavāpi
samānam. na hi puruṣapratyayādṛte tasya yāthātmyaṃ śakyaṃ śraddadhātum, ata āha
-- aneka iti. ayam abhiprāyaḥ -- ekapuruṣapāratantryaṃ doṣāya bhavati,
anekadhā saṃśayopajananāt. evaṃ hi tatra saṃśayo bhavati -- kim ayam anenāgamo
dṛṣṭaḥ kṛto vā, dṛṣṭo 'pi yathāvasthito 'nyathā veti. evaṃ saṃśayānā na kvacid
āśvā[464]sayeyuḥ. anekapuruṣādhāre tu vede na tāvat kṛtakāśaṅkā, nāpy
anyathātvam iti vakṣyati. ato 'vyāhatasvātantryo vedaḥ prāmāṇyaṃ labhate iti.
api ca yeyaṃ bhavāntareṣv anubhūtānāṃ bhavāntare niravaśeṣasmṛtikalpanā, sāpi
vedānāṃ pāratantryam āpādayaty{1,140}eva. evaṃ hi tatra śaṅkyate -- kathaṃ khalv
ayaṃ mahān granthasandarbho niśśeṣasaṃskāracchidā maraṇenāntarito 'nena smṛtaḥ.
tad ayam asmān vipralabdhukāma eva svayaṃ nirmitam āgamaṃ smṛtam[465]apadiśati.
evaṃ ca śaṅkamānā na svātantryeṇāgamaprāmāṇyam adhyavasyeyuḥ. asmākaṃ tu
grahaṇasmaraṇayor ekabhavabhāvitvān nāyaṃ doṣo bhavatīty āha -- ekatreti
|| 149 ||
__________NOTES__________
[464] śvāseyu. (GA)
[465] m ity apa
___________________________
athānekapuruṣasthatve ko guṇaḥ,
ata āha -- anyatheti. bahuṣu hi sampradāyapravartakeṣu yā tasya
vedasyānyathākaraṇāśaṅkā sā nivartate. ekena hi vināśitaṃ vedam anyo naitad evam
iti nivāryānyathā darśayati. ato bahusaṃvādād vedasya
yathāvasthitasvarūpāvadhāraṇaṃ bhavatīti. ekasya pratibhānaṃ tu
kṛtakavedakalpanāyā na viśiṣyate, ubhayatrā[466]py aviśvāsatulyatvād ity āha --
ekasyeti || 150 ||
__________NOTES__________
[466]
trāvi (GA)
___________________________
ato na yathā vedānām ekaḥ
kartā, evaṃ sampradāyapravartako 'pi naikaḥ puruṣa ity upasaṃharati -- ataś
ceti. adyatvavad eva tu purāpi bahavaḥ sabrahmacaryādiparatantrā narā āsann
ity āha -- bahava iti. etac ca prayogeṇa darśanīyam iti || 151 ||
evaṃ tāvat puruṣātiśayakalpanā nāpauruṣeyakalpanayā tulyeti
sampradhāritam. ato yat parair anayoḥ kalpanayos tulyatvam āpāditaṃ,
tadekakalpanīyahānopādānābhyām eveti sāpahāsam āha -- evañ ceti || 152 ||
{1,141} etad eva spaṣṭayati -- na hīti. adyavad eva sarvadā
vedavyavahāraḥ pratāyate iti jaiminer darśanam. idaṃ ca[467]dṛṣṭānusārīti
nālaukikaṃ kiñcij jaimininā kalpitaṃ parair ivādṛṣṭapūrvaḥ puruṣātiśayaḥ.
pauruṣeyānumānadūṣaṇaṃ tu pūrvam uktam eveti. vedāprāmāṇyavādinām eva[468]tu
dṛṣṭahānir adṛṣṭakalpanā cety āha -- aprāmāṇyeti. doṣo hy aprāmāṇye
nimittam. sa cāpauruṣeye vede 'dṛṣṭaḥ kalpanīyaḥ. trividhāprāmāṇyaśūnyasya
jñānasya dṛṣṭaṃ prāmāṇyaṃ hātavyam iti. nanv ayaṃ dṛṣṭabādho bhrāntiṣv api
samānaḥ. atha tatra bādhakasāmarthyād viparyayaḥ, so 'py atrānumāniko bhaved ity
ata āha -- utpanna iti.[469]ayam abhiprāyaḥ -- utpannam idaṃ jñānaṃ
samyaktvasandehaviparyayavirahād ity uktaṃ bhāṣye. anumānānām apy
āgama[470]virodhaḥ pratihetuvirodhaś cety uktam eva. ato vinaiva kāraṇena
balādayaṃ bādhaḥ kalpyate. bhrāntau tu naitad evam iti sphuṭo viparyaya iti ||
154 ||
__________NOTES__________
[467] ca dṛṣṭaṃ dṛṣṭā (KA)
[468] va dṛ (GA)
[469] ti. u
[470] mena vi (KA)
___________________________
yat tu svaparapratyakṣāsaṃvādī kathaṃ śabdaḥ pramāṇam ity uktaṃ, tad ayuktam.
yadā hy apauruṣeyā vedā ity upapādayiṣyāmaḥ tadāsyāś codanābuddheḥ pratyakṣeṇa
saha viśeṣaṃ nopalabhāmahe. ubhayor apy aduṣṭakāraṇajatvāt. ataḥ kim atra
pratyakṣasaṃvādenety āha -- sādhita iti. nirdoṣaṃ ca tajjñānajanma cety
arthaḥ || 155 ||
{1,142}
atrāparaṃ bhāṣyaṃ - nanv aviduṣām upadeśo nāvakalpate ityādi. tasyābhiprāyam āha
-- upadeśa iti. arthāpattir iyaṃ[471]bhāṣyakāreṇoktā. upadeśo hi buddham
anvādīnāṃ upalabhyate. na cāyam artham aviduṣām upadeśa upapadyate. ato dṛṣṭa
upadeśaviṣayo 'rtho manvādibhir iti kalpyate. manvādigrahaṇaṃ
prarocanāyai.[472]evaṃ hi jānāti -- eṣa khalu mīmāṃsako[473]'ṅgīkṛta[474]m
anvādyāgamasatyatvaḥ, tad aham enaṃ manvādyupadarśanenaiva tāvadaṅgīkārayāmi
yathātīndriyāṇām arthānām asti tāvad draṣṭeti. tataś ca svāgamārthadarśanam api
buddhasyānāyāsamupapādayiṣyāmīti || 156 ||
__________NOTES__________
[471] yaṃ ca bhā
[472] ya
[473] ko 'naṅgī
[474] tabāhyāgama (KA)
___________________________
anumānābhiprāyaṃ vedaṃ bhāṣyam
ity āha -- yad veti. upadeśitvaṃ hi dṛṣṭārthapūrvatayā vyāptam avagataṃ
vaidyopadeśādau. tadatīndriyārthagocaram apy avagataṃ tām anumāpayatīti. nanu ca
nātra bhāṣyakāreṇopadeśitvaṃ hetur uktaḥ, kin tu aviduṣām upadeśānupapattiḥ.
ataḥ katham anumānābhiprāyavarṇanam, ata āha -- vyatireka iti. ayam
abhiprāyaḥ -- vyatirekapradhānavādimatena bhāṣyakāreṇātra vyatirekamukhena hetor
gamakatvam uktam. yo hi yan na jānāti sa tannopadiśati, yathā cikitsako
dharmādharmau. na ca tathā manvādayo 'tīndriyānarthānnopadiṣṭavantaḥ. ato
'vidvadbhyo vyāvṛttam upadeśitvaṃ vidvattām anumāpayatīti || 157 ||
evam
ubhayathā paricodanābhiprāyam uktvā parihārabhāṣyābhiprāyam āha --
anyatheti. arthāpattyabhiprāyeṇa paricoditaḥ upadeśo hi vyāmohād api
bhavatīty anena bhāṣyeṇānyathopapattipradarśanena tadbhaṅgaḥ kathyate.
vyāmohenāpy upadeśopapattau nātīndriyajñānaṃ kalpayituṃ śakyata iti. dṛśyate
cādyatve 'pi{1,143}vyāmugdhānām anyathāśāstrārthopadeśaḥ prabandharacanā ca
nibandhṝṇām iti. yadā punaranumānābhiprāyā paricodanā, tadānumānadoṣo liṅgasya
vyabhicāro 'nena kathyata ity āha -- liṅgasyeti. bālo 'jñaḥ. tasyāpy
upadeśadarśanenānaikāntiko hetur iti || 158 ||
aparam api asati vyāmohe
vedād apīti bhāṣyaṃ, tad vyācaṣṭe -- vedād ity uktamantena. ayam
abhiprāyaḥ -- anumānadūṣaṇam evedam. prathamaṃ tāvadanaikāntiko hetur ity uktam.
idānīṃ tu siddhasādha[475]natocyate. yad idam upadeśād jñānānumānam uktam, ataḥ
siddhaṃ sādhyate. satyam. vedād viditavatām atīndriyārtha[476]viṣaya upadeśaḥ.
evaṃ hi veda evātīndriye 'rthe pramāṇaṃ, na svamahimnā puruṣa iti. kathaṃ punaḥ
siddhasādhanam. na hi buddhādīnām atīndriyā[477]rthajñānaṃ vedāt sambhavatīti na
hi te vedāj jñāpayitavyāḥ, tatsamīpe 'nadhyayanāt. ato vedasvarūpam aviduṣāṃ na
vedād jñātvopadeśaḥ sambhavati, ata āha -- manvāder iti. ayam abhiprāyaḥ
-- satyaṃ ne[478]daṃ buddhādyabhiprāyeṇa siddhasādhanatvam ucyate, kin tu
upadiṣṭavantaś ca manvādayaḥ iti bruvāṇena manvādaya upadarśitāḥ. teṣāṃ ca vedād
eva jñātvopadeśa iti smṛtyadhikaraṇe vakṣyate. yathā vakṣyati --
__________NOTES__________
[475] dhyato (GA)
[476] rtha u
[477] yajñā
[478] na bu (KA)
___________________________
bhrānter anubhavāc cāpi puṃvākyād vipralambhanāt |
dṛṣṭānuguṇyasādhyatvāc codanaiva laghīyasī ||
iti.
vedaviruddhārthābhidhāyināṃ tu vedād upadeśa ity asambhāvanīya eva. yathā
vakṣyati virodhe tv anapekṣyaṃ syāt iti. etat siddhasādhanaṃ
manvādisambandhitayepyata ity arthaḥ. aparam api pauruṣeyāpauruṣeyayor
viśeṣakathanārthaṃ bhāṣyam -- api ca pauruṣeyād vacanād evam ayaṃ puruṣo vedeti
bhavati pratyayaḥ naivam artha iti. viplavate khalv api kutaścit puruṣakṛtād
vacanāt pratyayaḥ. na tu vedavacanasya mithyātve kiñcana pramāṇam astīti.
asyārthaḥ -- pūrvaṃ hi{1,144}puruṣavākyopamānena nanv atathābhūtam ityādinā
vedavacasāṃ mithyātvam upapāditam. tatra mīmāṃsāgotrānusāriṇā svataḥprāmāṇye
sthitvā vipratiṣiddham ityādinā siddhāntitam. punaś ca pratyayitagranthenāṃśe
dṛṣṭāntasya sādhyavaikalyam aṃśe ca hetvantarādhīnaṃ vaitathyam ity
anumānadūṣaṇam uktam. madhye ca prāsaṅgikī kathā pravṛttā. adhunā
lokavedavākyayoḥ sa nāma viśeṣaḥ kathyate yena nirapekṣam eva vedavākyaṃ
pramāṇaṃ, sāpekṣaṃ pauruṣeyaṃ kiñcic cāpramāṇam eva. evañ ca yat tv
athābhūtapratijñāyām antarṇītaṃ pratyayāntarasāpekṣaṃ sarvavākyānāṃ prāmāṇyaṃ,
vārttikakṛtā ca pramāṇāntaradṛṣṭaṃ hītyādinā vivṛtaṃ, tat tāvat parihṛtaṃ
bhavati. vākyatvasya ca mithyātvahetor antarṇītasyāprayojakatvaṃ mithyātve
sādhye darśitaṃ bhavati. yady api ca tat puruṣabuddhiprabhavam apramāṇam ity
atra puruṣadoṣāyattam aprāmāṇyam ity uktaṃ, tathāpi pratijñāmātreṇa taduktaṃ na
tūpapāditam. adhunā tu bhavaty āśaṅkā -- kathaṃ punar idam avagamyate
puruṣādhīnam aprāmāṇyaṃ na vākyasvabhāvānubandhīti. tatredam ucyate -- puṃvākyam
api kim api vaktṛpramāṇāvadhāraṇasamutsāritatadīyanikhiladoṣāśaṅkam apy arthe
sākṣādanādadhad api niścayaṃ taddvāreṇa pramāṇam eva. yathāha -- evam ayaṃ veda,
naivam artha iti. vaktṛpramāṇatirohito 'rthe niścayaḥ na svatantra iti yāvat.
vākyasvabhāvānubandhini tv aprāmāṇye na kiñcit puṃvacaḥ pramāṇaṃ bhavet. ato
'vagacchāmaḥ svabhāvataḥ pramāṇam eva vākyaṃ pundoṣād apramāṇaṃ bhavatīti. tad
idam uktaṃ viplavate khalv iti. anāptavākyād upajātaḥ pratyayo viplavate.
vividhaṃ plavate, evaṃ naivam iti saṃśayātmaka iti yāvat. viparyeti vā. tad evam
autsargikaṃ prāmāṇyaṃ vākyānāṃ doṣair apodyata iti darśitaṃ bhavati. na cātra
vaktṛguṇāḥ prāmāṇye kāraṇaṃ doṣanirākaraṇamātre vyāpārāt, itarathā anavasthānād
ity uktam. ataḥ svabhāvanirdoṣād vedavacaso jātaṃ jñānaṃ katham apramāṇaṃ
bhavatīti. etac cānāgata evāsmin vārttikakṛtā sarvam udgrāhitaṃ śabde doṣodbhava
ityādinā. tad idam uktaṃ na tu vedavacanasyeti. tad ayaṃ saṃkṣepārthaḥ -- yeyaṃ
pratyayāntarasāpekṣitā sā tadadhīnaniścayānāṃ puṃvākyānāṃ tathā nāma, apramāṇatā
ca vaktṛpramāṇatantratvād arthaniścayasya taddoṣād astu nāma. vedavākyebhyas tu
svatantrapadārthasāmarthyaprabhāvitā vākyārthabuddhir na jñānāntaram apekṣate,
na cāpramāṇam iti || 159 ||
{1,145}imam evārtham asya bhāṣyasya
vyākhyāsyannākṣepaṃ tāvad āha -- anyatheti. yo 'yaṃ vaktṛjñānapūrvakaḥ
puṃvākyebhyo 'rthaniścaya uktaḥ, so 'yuktaḥ. tajjñānāvadhāraṇa eva
pramāṇābhāvāt. na hy avyabhicaritasvārthagocarajñānaṃ puṃvākyaṃ, yatas tad
avagamyate. anāpto hy anyathā vijānann anyathā vivakṣati. vivakṣādhīnā ca
vākyaniṣpattiḥ. ato vivakṣāvaśenānyathaiva vākyaṃ niṣpadyate, anyathā ca jñāyata
iti naikāntato vākyāj jñānānumānam iti || 160 ||
āsta tāvad vākyāj
jñānānumānaṃ, vivakṣāmātram api tato 'vagantuṃ na śakyata ity āha --
bhrāntasyeti. vivakṣā hi tāvadatyantaṃ vākyanirmāṇe sannihitā. tasyām apy
anyathā satyāṃ kadācid bhrāntasyānyathā vākyaracanā dṛśyate. ato yathāvivakṣam
api vākyaṃ na pravartata eva. katham asatyāṃ vivakṣāyāṃ vākyaracaneti ced, na.
vivakṣāntarasa[479]mbhavāt. katham anyavivakṣā anyanirmāṇe hetur iti cet ko
doṣaḥ. vivakṣā hi prayatnadvāreṇa vākyaniṣpattau hetuḥ, nādṛṣṭena rūpeṇa. sa ca
vivakṣāntaraprayuktenaiva kṛtaḥ kutaṃścid vaiguṇyān na samyak pariniṣpannaḥ.
tato 'śaktijanyam anyad eva jātam. yathā kaścit śuṣke patiṣyāmīti kardame
patati. sūkṣmavivakṣāstitvaṃ tu sūkṣmadṛśa eva pratipadyante. vivakṣā hi vaktum
icchā. sā ced ātmaguṇāntaraṃ, tarhi sukhādivanmānasapratyakṣavedyaṃ katham
ajñāyamānam astīti śakyate vaktum. athābhilāṣātmakajñānarūpā, tathāpi kathaṃ
vākyāntaraprakāśe 'nyavivakṣāstīti śakyate kalpayitum iti yat kiñcid etat || 161
||
__________NOTES__________
[479] sadbhāvāt (KA)
___________________________
evam ākṣiptaṃ bhāṣyaṃ samādadhāti -- vaktṛdhīr iti. ayam abhiprāyaḥ --
dvividho hi vaktā āpto 'nāptaś ca. tatra ya evam avadhārito
bhavati {1,146}nāyam anyathājñātam anyathā vadati āpta iti yāvat, tadvākyād
evaṃ vedeti vaktṛdhīr avagamyate. anyatra tv anāptavākye viplutir iti viplavata
ityādinoktam. tatredam uktaṃ[480]bhavati -- yadā tāvadāptavākyād anāśaṅkam eva
jñānaṃ jātaṃ vyavahāraś ca pravṛttaḥ na ca visaṃvādo dṛṣṭaḥ, tadā kalyāṇam eva.
jātāśaṅkasyāpi vaktur āptatvam anusmṛtya[481]tajjñānapurassaram evārthe niścayo
jāyate. āptasya ca bhramo na tāvad āśaṅkyate. sa hi sunipuṇo na tāvat prāyaśo
bhrāmyati. na cāsamyagvidite tasyaitāvatī ceṣṭā bhavati yad asau
parapratipattaye vākyaṃ praṇayati. tathāpi vā saṃśayānasya tatparipraśnād eva
tatpramāṇaniścayo bhavati. sa eva nirbadhyapṛṣṭo yadi tricaturajñānam ātmana
upadiśati, tāvataiva svapramāṇavadanāśaṅkyavyavahārasiddhiḥ. viplavaś
cānāptavākyād vividho vyākhyāta eveti. evaṃ tāvad jñānapratyayaviplavau
viṣayavyavasthayā vyākhyātau. idānīṃ bhāṣyatātparyaṃ darśayati -- teneti.
yat tāvad vākyatvam atathābhūtatve hetutayoktaṃ tasyānenāprayojakatvam ucyate.
āptavākyeṣu hi guṇanirākṛtadoṣeṣūtsargeṇa satyatvaṃ dṛṣṭam. ata eva hi
tajjñānānusāryarthaniścayo bhavati. itarathā tasyāpi mithyātvaṃ bhavet.
anāptavākyeṣu tu taddoṣād apavādād aprāmāṇyam. evaṃ ca
svābhāvikasamyakparicchedaśaktir atra vacasaś śabdasyocyate. mithyātvaṃ
caupādhikaṃ na vākyatvena prayujyate paraprayuktavyāptyupajīvi hi tat,
niṣiddhatvaprayukta ivādharmatve hiṃsātvam iti || 162 ||
__________NOTES__________
[480] tatraitad uktaṃ
[481] sṛ
___________________________
vaktṛdhīr āptavākyeṣu gamyata ity uktaṃ, tatra kāraṇam āha -- padārtheti.
śrotur hi vaktrā padārtheṣu viraciteṣu
vākyārthapratyayo jāyate. vaktuś ca
racanākṛtir vivakṣāpūrvikā. sā cāptasyāvijñāte[482]na sambhavatīti pūrvajñānam
apekṣate. ataḥ pratibandhabalenāptavākyāt pūrvavijñānam avagamyata iti || 163 ||
__________NOTES__________
[482] tena na (GA)
___________________________
{1,147}vivakṣāvaśatvam eva racanāyā
darśayati -- vivakṣāntareti. pūrvavivakṣāyā yad vivakṣāntarāgamena
racanāntaraṃ dṛśyate pūrvottarapadodvāpāvāpabhedena, ato vivakṣādhīnā racanety
avagamyata iti || 164 ||
evañ
ca yad vivakṣādhīnā racanā sā ca jñānapūrvikā, tena kāraṇena
vākyād[483]arthapratyayotpāde śrotur jāte[484]'pi nūnam anenāyam artho vaktrā
jñāta iti vaktṛjñāne matir bhavatīty āha -- teneti. vaktṛpramāṇapūrvatvād
racanāyā na svatantro 'rthajñānamātrān niścaya iti bhāvaḥ. tad iha
tenotsargāpavādābhyām ity atra svābhāvikī vacasaś śaktir iti bhāṣyatātparyam
uktam. padārtharacanāyatta ity ataḥ prabhṛti tenārthapratyaya ity evam
antenāptavacasāṃ pratyayāntarāpekṣiteti bhāṣyābhiprāyo vivṛta ity
anusandhātavyam iti || 165 ||
__________NOTES__________
[483]
kyārtha
[484] te nū
___________________________
itaś
cāptavākyaṃ tajjñānaparatantram avagamyata ity āha -- āptoktir iti.
yadāptoktam artham eko 'nutiṣṭhati taṃ cāparo 'nuyuṅkte kim atra te pramāṇam
iti, tadā asāv āptoktikārī tam āptam eva tatra mūlatayā darśayati ya
evaṃ[485]vādī sa evāpta etaj jānāti nāham iti. svātantrye hi tajjñānaprakāśanam
anarthakaṃ bhaved iti || 166 ||
__________NOTES__________
[485] vadati sa
___________________________
kim idānīm āptavākyam arthe na pramāṇam eva,[486]naivam api tu
āptavaktṛpramāṇānavadhāraṇāj jātāśaṅkasya vākyam udāste. yadā hi vaktṛdhiyo
hetubhūtam aduṣṭam indriyādyavadhāritaṃ bhavati, tadā doṣāśaṅkānirākaraṇāt
prāmāṇyam eva{1,148}sthāpyate. tad ihāvagatihetutayā śabdānāṃ prāmāṇyam
upakrāntam aprāmāṇyaśaṅkayā śithilīkṛtaṃ vaktṛpramāṇāvadhāraṇanirākṛteṣu doṣeṣu
dāḍhyarthaṃ labhate, tad etad āha -- tajjñāneti. tajjñānāntaritatvāt
vaktṛjñānāntaritatvāt. niścayajanane śabdasyety arthaḥ.
tāvacchabdenātyantāprāmāṇyaṃ nirākaroti. kiyatāpi vilambanena prāmāṇyaṃ
pratitiṣṭhatīti. nanv evaṃ vaktṛpramāṇānusāriṇi niścaye satyanuvāda eva śabdaḥ
prāganiścayād apramāṇam iti kadā pramāṇam. uktam idaṃ svakāla eva tat pramāṇaṃ,
doṣāśaṅkānirākaraṇamātre vaktṛjñānasya vyāpāra iti. śrotrā hi prathamam
aviditapūrva evārtho 'vagataḥ kvacid vyabhicāradarśanena jātāyām āśaṅkāyāṃ
tannirākaraṇena tasyaiva prāmāṇyaṃ pratiṣṭhāpyate. ata eva sthāpanam ity uktam
iti || 167 ||
__________NOTES__________
[486] ṇaṃ naivam api
ā (KA)
___________________________
kathaṃ punaḥ prathamaṃ śabdā udāsate. sa hy arthaḥ śabdena[487]prāk pratyāyito
na vā. yadi nety āha katham evaṃ vedeti vaktṛjñānam unnīyate. prakārārtho hy
evaṃśabdaḥ. na ca nirākāraṃ vijñānam anāśritārthapariṣvaṅge svarūpeṇa prakāravad
bhavet. na ca[488]śrotur buddhāvanārūḍho 'rtho vaktṛjñanam evambhāvena
viśinaṣṭi. yadi tu pūrvam apy arthapratyayo 'vagamyate, tataḥ pāratantrye
kāraṇaṃ vācyam. utpadyamānenaiva hi tena svaviṣayaparicchedaḥ kṛta iti kim anyad
apekṣate. niścayārthaṃ vaktṛpramāṇāpekṣeti ced, na. aniścayajñānāsambhavāt.
niścaya eva hi jñānaṃ, tac ced asti kathaṃ niścayo nāstīti śakyate vaktum. ato
'nupapannam idam arthajñānagamyaiva vaktṛdhīs tatprāmāṇye kāraṇam iti. ata āha
-- artha iti. yat tāvad uktam anavagate 'rthe naivambhāvo bhavatīti,
tatrābhyupagamenaivottaram. satyaṃ pūrvaṃ pratīta evārtha iti. yat tu pratīte
'niścayo na ghaṭata iti. tan na, jātāśaṅkasya tadupapatteḥ. yady api na śabdāt
saṃśayaḥ, tathāpi vyabhicāradarśanāt saṃśayo jāyata eva. yat tv aniścayātmakaṃ
jñānam eva nāstīti jñānotpattau niścaya eva jāyata ity ucyate. tan na.
saṃśayasyāpi jñānatvāt. ato{1,149}jāte 'pi[489]jñāne kutaścin nimittāt
saṃśayotpattau vaktṛpramāṇāśrayatvān niścayasyārthajñānasamadhigamyāpi saiva
vaktṛdhīḥ pūrvajñānaprāmāṇye pūrvabhāg bhavatīti[490]tayā samutsāritāyāṃ
doṣāśaṅkāyāṃ prāmāṇyasyādhyavasānād iti || 168 ||
__________NOTES__________
[487] bdaiḥ prā
[488] jñā (KA)
[489] pi vijñā
[490] vati tayā
___________________________
evaṃ tāvat puruṣavākyeṣu jñānāntarāpekṣayā prāmāṇyaṃ kvacic caupādhikam
aprāmāṇyam ity uktam. vedavākye tu svābhāvikatvād eva vacasaḥ
samyagarthaparicchedaśakter na mṛṣārthatā sambhavatīti na tu
vedavacanasyetyādinoktaṃ, tad etad āha -- ata iti. astu nāma
vaktṛdoṣāśaṅkayā puṃvacasām aprāmāṇyaṃ, svabhāvanirdoṣaṃ tu vedavaco na
tatsvabhāvam anubhavitum[491]arhatīti || 169 ||
__________NOTES__________
[491] vartitu
___________________________
vaktṛbuddhyantarayor vyavadhānam api vede nāstīti padārthair eva kevalair
nityanirdoṣair vākyārthaḥ pratīyata ity āha -- tadbuddhīti. ataḥ siddhaṃ
na vede pratyayāntarāpekṣā, na cāyathārthatvam iti. prakaraṇārtham upasaṃharati
-- ata iti || 170 ||
anyathā bhāṣyābhiprāyam āha -- apramāṇatveti. vedānām apramāṇatvasiddhaye
yat kiñcana laukikaṃ[492]vacanaṃ dṛṣṭāntatayoktaṃ, tasyānena granthena
dṛṣṭāntasya sādhyānāsaṅgitā sādhyavikalatocyate iti || 171 ||
__________NOTES__________
[492] kaṃ dṛ (KA)
___________________________
kathaṃ sādhyānāsaṅgitā, ata āha -- teṣām iti. ayam abhiprāyaḥ --
paramatenedaṃ bhāṣyakāreṇa parān pratyucyate. tathā hi -- yadā{1,150}
tāvallokāyatikābhiprāyaḥ prayogaḥ -- codanā mṛṣā pratyakṣādyagatārthatvād
īdṛgbuddhādivākyavad iti, tadā bauddhābhiprāyeṇedam ucyate. sādhyānāsaṅgī
dṛṣṭānta iti. tanmate hi śabdo nārthe pramāṇam. tathā hi padāni tāvadarthaṃ
smārayanti, na tu kvacit kiñcid upanayanty apanayanti vā. vākyam api
vyabhicāradarśanān nārthe[493]pramāṇam. ataḥ kathaṃ tat sādhanaṃ bhavet.
vaktrabhiprāya eva tu pratibandhabalāt śabdair bodhyate. tathāhuḥ -- na tv
etebhyo 'rthasiddhis teṣāṃ tatra pratibandhāsiddheḥ vaktrabhiprāyaṃ tu sūcayeyur
iti. ato yad buddhādivacasāṃ kāryaṃ pratipādyam uktaṃ, tatra teṣāṃ samyaktvam
evāvyabhicārāt. arthe tu teṣāṃ vyāpāro neṣyata eva. ato na kiñcid vedavākyānāṃ
mithyātve kāraṇam[494]astīti pūrvatra pratipāditam iti || 172 ||
__________NOTES__________
[493] rthena pratibaddham a (GA)
[494] ṇam iti (KA)
___________________________
padārtharacanāyatta ityādinā yat pratibandhabalena vākyād vaktṛjñānānumānam
uktaṃ tad darśayatīti yadi ca yatra puṃvākyaṃ vyāpriyate vaktṛjñāne tadatirikte
'rtha eva dṛṣṭāntatayocyate, tataḥ siddhasādhanam ity āha --
svavyāpāreti. svaviṣayātirekeṇa vedānām api mithyātvam iṣyate.
pūrvapakṣārthe mṛṣātvābhyupagamād iti || 173 ||
atrāparaṃ bhāṣyaṃ - nanu sāmānyato dṛṣṭam anumānaṃ bhaviṣyati, puruṣavacanaṃ
vitatham upalabhya vacanasāmānyād vedavacanaṃ mithyety anumīyate iti.
tasyābhiprāyam āha -- ajñātveti dṛṣṭamantena. vākyatvaṃ mithyātve
na prayojakam iti yo 'yam abhiprāyo bhāṣyakārasya, tam ajñātvāptānāptavākyayoḥ
samyaṅmithyātvahetudoṣasadasadbhāvayor uktimātraṃ bhāṣyakāreṇa kṛtam iti jñānāt
paraḥ pūrvapakṣavādī nanu sāmānyato dṛṣṭam ityādy abravīt. ato naivaṃ codanīyaṃ
kathaṃ hetor aprayojakatva ukte punas tenaiva hetunā pratyavasthānam
iti.{1,151}agṛhītābhiprāyasya paricodanāt. evaṃ hi manyate -- bhavatu yathātathā
vā puruṣavacasāṃ mithyātvam, evam api pratibandhasiddher hetur gamaka eveti
kṛtakākṛtakavākyayoḥ sāmānyatodṛṣṭam ity anvaya iti. atra parihārabhāṣyaṃ na,
anyatvād iti, tadākṣipati -- nānyatvād iti. katham adūṣaṇam ata āha --
etasmād iti. vedavākyamithyātve sādhye puṃvākyaṃ dṛṣṭānta uktaḥ. tatra
kim ayaṃ doṣaḥ yad anyatvaṃ nāma, pratyuta guṇa evāyam. anyatvād eva hi dṛṣṭānto
bhavati. anantyatve sādhyasamatvāpatteḥ. na hi pakṣa eva sapakṣo bhavati.
pakṣasya sādhyatvāt, sapakṣasya siddhatvāt. siddhasādhyayoś[495]caikatvavirodhād
iti || 174 ||
__________NOTES__________
[495]katra vi (KA)
___________________________
tasmād upekṣyaiva tāvad granthavyākhyāṃ bhāṣyakārābhiprāyam abhidadhmahe ity āha
-- tasmād iti. tam evābhiprāyaṃ varṇayati -- abhyupetyeti
vākyatāntena. ayam arthaḥ -- paramatābhiprāyeṇāpicetyādi bhāṣye
vaktṛjñāna eva vākyaṃ pramāṇam, arthe tu na tasya vyāpāra ity uktam. tad
abhyupagacchāmaḥ. bhavatu puṃvākyaṃ bāhya evārthe pramāṇaṃ na vaktṛjñāne.
bāhyārthāpekṣayaiva cāprāmāṇyavādino dṛṣṭānto 'stu nāma. tathāpi dūṣaṇam ucyate
-- vyavadhāne 'pīti. yady api jñānavyavahite 'rthe 'pramāṇam eva puṃvākyaṃ,
tathāpi tadviṣayaprāmāṇyābhyupagamenaiva brūmaḥ sādhāraṇānaikāntiko hetur iti.
satyeṣv apy āptavākyeṣu vākyatvasya hetor dṛṣṭatvād itīdam atra
sāmānyatodṛṣṭānumānadūṣaṇaṃ bhāṣyakārasya manasi viparivartate.
anenaivābhiprāyeṇa bhāṣyam api gamayitavyam iti bhāvaḥ.
nanv{1,152}atīndriyārthave saty api vākyatvād iti viśeṣayiṣyāmaḥ.
pauruṣeyavacanaṃ sarvam atīndriyārtham apramāṇam iti nānaikāntikatvam ata āha -
atīndriyeti. atīndriye 'pi hi yadā kaścid yadṛcchayā adṛṣṭapūrvārthe
vākyaṃ praṇayati, yathendro 'stīty eko vadati, anyo nāstīti. tatra dvayor
anyatareṇa niyogataḥ satyena bhavitavyam ity ekasya vākyasya satyatā. na
hīndrasadasadbhāvayor anyatarad api pramāṇāntareṇāvadhāritam. ato 'nāptavākyam
api kvacid yadṛcchayā prayuktam atīndriyārthaviṣayam eva satyaṃ dṛṣṭam iti
viśiṣṭe 'pi hetāv anaikāntikatvam eveti || 178 ||
evaṃ
bhāṣyakārābhiprāyam uktvā tatraiva bhāṣyaṃ yojayati -- nānyatvād ity
ābhāso'ntena. atham arthaḥ -- yādṛśaṃ parair naiyāyikaiḥ
sāmānyatodṛṣṭānumānam uktaṃ, tato 'nyad idam anaikāntikahetukaṃ tadābhāsam
uktam. ato 'smāt sāmānyatodṛṣṭābhāsāt sādhyaṃ na siddhyati iti. pramāṇabhūtāt
sāmānyatodṛṣṭād asya tadābhāsasyānyatvād iti bhāṣyārtha iti vyākhyānāntaram āha
-- vipakṣam iti. ayam abhiprāyaḥ -- vākyatvahetur āptavākyeṣu satyeṣv api
dṛṣṭa iti vipakṣavṛttir na sādhyaṃ sādhayatīti tad eva dūṣaṇaṃ, yojanāmātraṃ tu
bhidyate. mithyātve sādhye vipakṣasya satyatvasya tato 'nyatvāt tadgāmitvāc ca
hetor iti bhāvaḥ || 179 ||
anyathā vyācaṣṭe -- yad veti. yat tad vākyatvasyāprayojakatvam api
cetyādi bhāṣye darśitaṃ yad ajñātvā pareṇa sāmānyatodṛṣṭānumānam uktaṃ, tad eva
na anyatvād iti bhāṣyakāreṇoddhāṭitam. anyaḥ khalu aprāmāṇyasya prayojako hetur
visaṃvādaḥ, na vākyatvam. na cāsau vede sambhavati, apauruṣeyatvāt.
puruṣāśrayatvāc ca śabde doṣāṇām. aduṣṭakāraṇajanityasya ca jñānasya
visaṃvādāsambhavāt. naitad evam iti pratyayaviparyāso visaṃvādaḥ katham
aduṣṭakāraṇaje bhaviṣyati. anyatvān mithyātvakāraṇasyeti
bhāṣyagamaniketi{1,153}vyākhyānāntaram āha -- viṣayasyeti. pūrvaṃ hi
paramatena sādhyānāsaṅgī dṛṣṭānta ity uktam. saiveyaṃ sādhyānāsaṅgitā
viṣayānyatvād ucyate. anyo hi puṃvākyasya viṣayo vaktrabhiprāyaḥ. na ca tatra
mithyātvam abhyabhicārāt. pūrvaṃ tv arthaviṣayavyāpāram upetyānyatvam uktam.
adhunā punaḥ paramata eva sthitvā sādhyānāsaṅgitocyata iti || 180 ||
aparam api na hy anyasya vaitathye 'nyasyāpi vaitathyam iti bhāṣyam. tasyārthaṃ
darśayati -- na hīti. na hy anyasyetyādinā bhāṣyeṇa nānyasyānyathātve
'nyasya mṛṣārthatā bhavatīty ucyata iti. etad eva vivṛṇoti -- vivakṣeti.
vivakṣā hi vaktus tatrāyathārthagocaratvān mṛṣārthā. na vākyaṃ, tasya
tatpratipādanamātreṇa prāmāṇyāt. tasyāś ca tataḥ pratibandhabalāt siddheḥ. ato
na vākyaṃ mṛṣārtham iti[496]siddhā sādhyānāsaṅgiteti. prathamapakṣe[497]pi
caivaṃ na hītyādi bhāṣyaṃ vyākhyātavyam. nānyasyānāptavākyasya mṛṣārthatve
'nyasyāptavākyasyāpi tad bhavatīti. satye vipakṣe puṃvākyatvasya bhāvād
anaikāntiko hetur iti. evam eva dvitīye tṛtīye ca visaṃvādasya vaitathye sādhye
'nyasya vākyatvasya vaitathyaṃ sādhyaṃ na sambhavatīti vyākhyeyam. caturthe tu
vārttikasthā vyākhyeti || 181 ||
__________NOTES__________
[496] ti sā
[497] kṣe caivaṃ
(KA)
___________________________
anyac ca na hi devadattasya
śyāmattva ityādi bhāṣyaṃ, tasyābhiprāyam āha -- śyāmatva iti. yathā
śyāmatve sādhye puṃstvam anaikāntikaṃ gaurādiṣv abhāvād, evaṃ vākyatvam api
satyāptavākyasya sādhāraṇam iti sādhāraṇyapradarśanārthaṃ vedaṃ nidarśanam iti.
anye tu duṣṭasādhanaprayoge duṣṭam evottaraṃ deyam iti manvānā vikalpasamā nāma
jātir iyaṃ bhāṣyakāreṇa nānyatvād ity uktam{1,154}ity āhur ity āha --
parokter iti. dharmāntaravikalpanāt sādhyadharmavikalpāpādanaṃ
vikalpasamā. sā caivaṃ darśanīyā -- vākyam eva kiñcit puruṣavākyād anyad dṛṣṭaṃ
yathā vedavākyam. kiñcid ananyad yathā tad eva. evam anyānanyatvayor api
vikalpanāt[498]satyamithyātvayor api vākyatvāviśeṣe vikalpo bhaviṣyatīti
nāvaśyaṃ vākyatvān mithyātvaṃ sidhyatīti. iyaṃ ca
vācyānuktītaroktijanigrahasthānadvayāpatter avācyaiva
paramatenopanyasteti[499]veditavyaṃ vikalpasamam uttaram iti || 182 ||
__________NOTES__________
[498] lpāt (GA)
[499] ti parive
___________________________
evaṃ tāvan nānyatvād iti dūṣaṇoktir iyam ity uktam. idānīṃ sādhana vacanam
evedam iti vyākhyānāntaram āha -- yad veti. pareṇa hi mithyātve sādhite
siddhāntī hetvantareṇa sayatvaṃ sādhayati. pramāṇam anumānam. tadupariṣṭād
vakṣyata iti. kīdṛśaṃ punas tat pramāṇam ity āha -- viruddheti. yadi
tulyabalatvaṃ, viruddhāvyabhicārī nāma saṃśayahetuḥ. atha siddhāntahetur
balīyān, tato 'numānabādhaḥ. iha cānumānabādha eva,
satyatvahetor[500]balīyastvād anyatvād asatyatvahetūnām iti bhāṣyārtha iti ||
183 ||
__________NOTES__________
[500] tuba
___________________________
tad eva[501]satyatve pramāṇam upanyasyati -- codaneti. idaṃ
caikāntikahetukam anumānaṃ sāmānyatodṛṣṭād anaikāntikahetukād balavat.
anaikāntikatā ca kevalasya saviśeṣaṇasya ca hetor uktaiva. ato 'nenaiva balavatā
mithyātvānumānaṃ bādhyata iti || 184 ||
__________NOTES__________
[501] samyaktve pra (KA)
___________________________
asminn eva sādhye 'param api hetudvayam āptoktinidarśanenaiva darśayati --
tatheti. deśakālādibhedādau bādhavarjanād ity anvayaḥ. atra
ca{1,155}bādhavarjanād iti hetor liṅgākṣabuddhyor api dṛṣṭāntatā sambhavaty eva.
sādhāraṇyena tvāptoktipratyayo nidarśita iti || 185 ||
nanv
idam aduṣṭakāraṇajanitatvam anāptāpraṇītoktijanyatvaṃ cāsiddhaṃ, sarvavākyānāṃ
kṛtakatvād ata āha -- akartṛkatveti. sādhayiṣyate hi
vedānām[502]akartṛkatvam, ato nāsiddho hetur iti.
evamādisatyatvānumānābhiprāyeṇedam anyatvam uktavān bhāṣyakṛd ity āha -- evam
iti. ādiśabdena sambandhākṣepoktā hetavo 'nusandhātavyāḥ.
__________NOTES__________
[502] m akṛtrimatvaṃ
___________________________
bhāṣyavyākhyāvikalpāś ca ṣoḍhādyagranthavat kṛtāḥ |
iti || 186 ||
atrāparaṃ sāmānyatodṛṣṭasyāgamabādhapradarśanārthaṃ bhāṣyam api ca
puruṣavacanasādharmyād vedavacanaṃ mithyety anumānaṃ, pratyakṣas tu vedavacane
pratyayaḥ iti. tad yadi vākyagocarapratyayābhiprāyaṃ, tad ayuktam. anāptavākye
'pi samānatvāt. tatsvarūpapratyayo 'pi pratyakṣa eva. na ca[503]tanmithyā.
arthas tu vedavākyānām atīndriya iti pratyakṣasūtre vakṣyate. ato
nārthābhiprāyam idam. atha pratyayasvarūpābhiprāyeṇa pratyakṣatocyate, sāpy
ayuktā. śūnyavāde tasyāpy anumeyatāyā vakṣyamāṇatvāt. ato vyākhyeyam, ata āha --
pratyakṣa iti. ayam abhiprāyaḥ -- mukhyapratyakṣatvāsambhavād gauṇaḥ
pratyakṣaśabdaḥ. dṛḍhaṃ hi pratyakṣaṃ prathamaṃ ca svataḥpramāṇaṃ parato
visaṃvādād apramāṇam. etac catuṣṭayānyatam aguṇavivakṣayā pratyakṣaśabda āgamika
eva pratyaye pratyuktaḥ. so 'pi dṛḍhaḥ, saṃśayaviparyayābhāvāt. śrīghrabhāvī ca,
mithyātvānumānād dṛṣṭāntādyapekṣāvirahāt. utpannasya cānumānena
mithyātvasādhanāt. prāmāṇyāprāmāṇyayoḥ svaparāśrayatvaṃ sarvapramāṇānāṃ
sādhitam. ataḥ pratyakṣatulyo 'yam pratyayaḥ katham anyathā bhavati.
tad[504]etad viparītārthapratijñānam[505]anena virudhyata iti.{1,156} na ceha
vedaprāmāṇyam asmākam asiddham iti pratyavasthātuṃ śakyam. nāstikānām api
tacchravaṇe asandigdhāviparyastajñānajanmano 'viśeṣān nityāgamajanitāyāś ca
saṃvido duṣṭakāraṇajanitatvāsambhavāt. pauruṣeyāgamavādibhis tv ātmātmanaiva
baddhvā samarpita iti na te pareṣāṃ mithyātvaṃ sādhayatām āgamavirodham
udbhāvayitum utsahante. puruṣāśrayadoṣāśaṅkayā svāgamānāṃ[506]dūṣitatvāt. sarvaṃ
cedaṃ bhāṣyoktam eva vārttikakṛtā prāg evodgrāhitaṃ codanārthānyathābhāvam
ityādinety anusandhātavyam iti || 187 ||
__________NOTES__________
[503] tadamithyā (KA)
[504] d
eva ta
[505] jñānenaiva vi (GA)
[506] tadāgamānāṃ
___________________________
mukhya eva vā pratyakṣaśabdo vyākhyeya ity āha -- jñānābhāvaś ceti. evaṃ
mithyātvavādī vaktavyaḥ -- tredhā khalu mithyātvam. iha ca na tāvat
saṃśayaviparyayau sta iti bhāṣya evoktam. tad yadi jñānābhāva eva mithyātvaṃ
sādhyate, tatra te pratyakṣavirodhaḥ. pratyakṣam eva hi bhavatsiddhānte jñānam.
yadi[507]kāmam asyaiva śrotriyasya tadanumeyaṃ[508]tattvaṃ, pratyakṣam eva
vedavākyaśravaṇād utpannaṃ jñānaṃ vilokayamānaḥ kathaṃ tadabhāvātmakaṃ
mithyātvamattha iti || 188 ||
__________NOTES__________
[507]
di paramasyai (GA)
[508] yaṃ tat pra
___________________________
evaṃ tāvadāgamavirodho 'nena bhāṣyeṇokta iti vyākhyātam. idānīm asyaiva
tātparyāntaraṃ darśayati -- yathaiveti. ayam arthaḥ -- etad anena
bhāṣyeṇocyate puṃvākyasādharmyād bhavān mithyātvaṃ sādhayati. tad yathaivaitan
mithyātvaṃ dṛṣṭaṃ, tathaiva vedavākyenāpi mithyā bhavitavayam. tac ca
bādhakādhīnaṃ mithyātvaṃ dṛṣṭam iti vede 'pi tathaiva bhavet. na ca tathā
sambhavatīti sādhitam eva. ataḥ pratyakṣo[509]hi dṛḍho vedavacane pratyayaḥ.
nāsau kvacid bādhyate. ato viśeṣaviruddho hetur iti || 189 ||
__________NOTES__________
[509] kṣe 'pi dṛ (KA)
___________________________
{1,157} evaṃ
codanālakṣaṇatvam upapādya bhāṣyakāreṇopasaṃhṛtaṃ tasmāc codanālakṣaṇaḥ
śreyaskaraḥ iti. atra ca yathāsūtram eva nigantavye śreyaskarapadaprayoge
'bhiprāyam āha -- dharma iti. dharmapadārtham eva vyākhyātuṃ
śreyaskaraśabdaḥ prayuktaḥ. tatprayoge hi codyaparihārakrameṇa śreyaskaro dharma
ity āveditaṃ bhavatīti || 190 ||
atra
bhāṣyakāreṇa evaṃ tarhi śreyaskaro jijñāsitavyaḥ iti paricodanāpūrvam uktaṃ ya
eva śreyaskaraḥ sa eva dharmaśabdenocyate iti. tatra kasyānena prakāreṇa
dharmatokteti na jñāyate. atas tadvivekārtham āha -- śreya iti.
śreyaśśabdo 'yaṃ puruṣaprītau prasiddhaḥ. tatkāraṇāni ca dravyaguṇakarmāṇi
codanāsāmarthyād avagamyante. atas teṣv eva śreyaskaratayā dharmatā
bhāṣyakāreṇokteti || 191 ||
atrāparaṃ bhāṣyaṃ - yo hi yāgam anutiṣṭhati
taṃ dhārmika iti samācakṣate iti. tasyārthaḥ -- śreyaskaro dharmaḥ yatkāraṇaṃ
codanāvadhāritaśreyaskaratvayāgādikartari dhārmikaśabdaṃ laukikā upacaranti. tad
evam upapadyate yadi yāgādir dharmaḥ, yo hi dharmaṃ carati sa dharmikaḥ. ato
yāgāder dharmatvam. ata eva hi taccaritari dhārmikapadaprayogo ghaṭate,
nānyatheti. tad ayuktam. nāvaśyam ayaṃ prayogo yāgādīnāṃ eva dharmatāṃ gamayati,
nṛguṇāpūrvādidharmatvenāpy asyopapatteḥ. yāgādikāry eva hy apūrvādy api karoti.
tat kuto 'yaṃ vivekaḥ yāgacaraṇād ayaṃ dhārmikaḥ nāpūrvādicaraṇād iti, ata āha
-- anyad iti. ayam abhiprāyaḥ -- satyaṃ, yāgādyanuniṣpādinyapūrvasiddhir
iti na tu tadyāgādisādhyam apūrvaṃ prayoktṛbhir nirdiśyate. śaktirūpatvāt tasya.
śakteś{1,158}cātīndriyatvāt. atas taddarśanena taccaritari dhārmikapadaprayogo
na ghaṭate. tasmād yāgādiyogād eva dhārmikatvasamākhyānam iti niścīyate.
kiṃ punar
yāgādīnāṃ svarūpam eva dharmaḥ. yady evaṃ pūrvāparavirodhaḥ. pūrveṇa tāvadukataṃ
tādrūpyeṇa ca dharmatvam iti. apareṇa ca
phalasādhanarūpeṇa tadānīṃ[510]yena nāsty asau |
__________NOTES__________
[510] nīṃ nāstīti (KA)
___________________________
iti. tad api ca rūpaṃ yāgādīnām
atīndriyatayā nāpūrvavat pratyakṣādidṛśyam yāgādisvarūpābhidhāne tv
anantā[511]ekasya dharmapadasya śaktayaḥ kalpanīyā bhaveyuḥ. kathaṃ khalv
ekayaiva śaktyāyaṃ nānājātīyeṣu dravyaguṇakarmasu vartate. syād etat --
sakalānugataprītisādhanatvavacanād adoṣa iti. na. tasyāpy atīndriyatvād ity
uktam. viśeṣaṇamātrābhidhānaprasaṅgāc ca. prītisādhanaṃ hi nānabhidhāya prītiṃ
śakyate 'bhidhātum iti saiva pūrvataram abhidheyā bhavet. evañ ca
tanmātropakṣayiṇy abhidhāvyāpāre na tadvi[512]śiṣṭābhidhānasiddhiḥ.
gavādiśabdavat sāmaśabdavac ca. yatra hy akhaṇḍena śabdena viśiṣṭo bodhyate
tatra viśeṣaṇam eva śabdasya vācyam iti siddham. ata eva sāmaśabdo
gītimātravacano na saktāṃ gītimāheti vakṣyati. vārttikakāreṇāpy apūrvaviśiṣṭaṃ
karma dharma iti nirākurvatoktaṃ -
__________NOTES__________
[511] ntās tā e (GA)
[512]
śeṣābhi (KHA)
___________________________
karmāpūrvaviśiṣṭaṃ ced dharma ity abhidhīyate |
viśeṣyaṃ nābhidhāṃ gacchet kṣīṇaśaktir viśeṣaṇe ||
iti. tad idaṃ
phalaviśiṣṭābhidhāne 'pi samānam. syān mataṃ vidheyo dharmapadārtha iti. tan na.
evaṃ sati vidher atyantapratyāsannā bhāvanaiva vidheyatayā dharmaśabdavācyatām
aśnuvīta. sā hi tryaṃśā vidhīyate iti siddhāntaḥ. tadvaram apūrvam eva
dharmapadavācyaṃ tadanvayavyatirekānuvidhānād dharmapadasya. tathā hi phalakāle
'saty api karmaṇi apūrvasattayaiva dharmavān ayam ity upacaranto dṛśyante. satsv
api yāgādiṣu vaiguṇyād alabdhāpūrvaniṣpattiṣu na dharmapadaṃ prayuñjānā
dṛśyante. ato vaktavyo dharmapadārthaḥ.
{1,159} sa ucyate --
dharmaśabdo 'yaṃ pācakādivat sabhāga eva dhṛtisādhane vartate. dhṛtiś ca
prītiparyāyaḥ. ayaṃ ca yathopadiṣṭānugatapṛṣodarādimadhye paṭhitaḥ
prakṛtipratyayavibhāgenohitavyaḥ. tad iha dhṛñā dhṛtiḥ,[513]maninpratyayena ca
tatsādhanam abhidhīyate. na caivamāhāravihārādau prasaṅgaḥ. paṅkajādivad
yogarūḍhyabhyupagamāt codanālakṣaṇaśreyaskaramātrābhidhānāt. na ca yoganirapekṣā
samudāyaśaktiḥ, yena viśeṣaṇamātre prasaṅgo bhavet. na ca bhāvanāyāṃ prasaṅgaḥ,
tasyā atatsādhanatvād, yāgādīnām eva śreyassādhanatvasya codanāpramāṇakatvāt.
kevalarūḍhyabhyupagamenaivopādhidvayasyābhidhānam eṣṭavyam. pratītisādhanatvasya
vihitatvasya ca prītisādhane vihite ca dharmapadopacārāt. prāyikaṃ
caivākhaṇḍasya viśeṣaṇamātrābhidhānam. asatyāṃ tu gatau sarvābhidhānam eva.
tulyavac ceha dharmapadāt prītis tatsādhanaṃ ca vihitam avagamyate iti kiṃ na
śabdenocyate. yad etad api rūpam adṛśyam ity uktam. tan na, vedād avagamāt.
abhyudayasādhanaṃ yāga ity etāvad eva viditavanto 'pūrvam agaṇayitvaiva
yāgādikartṛṣu dhārmikaśabdam upacaranto dṛśyante. atas tādrūpyamātreṇaiva te
dharmā iti niścīyante. ataḥ siddham abhyudayasādhanaṃ vihitaṃ dharmapadārtha
iti. yat tūktaṃ viguṇe prayogābhāvān na yāgādir dharma iti. tan na.
tathāvidhasyābhyudayasādhanatvābhāvāt tasya cādharmatvāt kathaṃ tatra
dharmaśabdaḥ prayujyate. phalakāle tu dharmapadaprayogo 'bhyudayasādhanābhiprāya
eva. asti hi tat tadānīm api. śaktirūpeṇādhriyamāṇam api svarūpeṇa. yathā
cāpūrvaṃ na dharmapadavācyaṃ tathā vakṣyata eveti || 192 ||
__________NOTES__________
[513] prītiḥ (GA)
___________________________
evaṃ tāvallaukikaprayogānusāreṇa[514]yāgādayo dharmā ity uktam. api ca yeyaṃ
paśvādiṣu dharmaphalatvaprasiddhiḥ tayāpi yāgādīnām eva dharmatvam avagamyata
ity āha -- paśvādīnīti. ayam arthaḥ -- paśvādīni tāvad dharmaphalatayā
prasiddhāni. ato yasyaiva tāni[515]phalāni sa eva dharma iti bhavati matiḥ.
citrādiphalatayā caitāni śāstrād avagatānīti citrādayo dharmā iti upasaṃharati
-- tasmād iti. na kevalaṃ loke. vede 'pi yāgādiṣv eva
dharmapadaprasiddhir{1,160}iti darśayatā bhāṣyakāreṇa darśitaṃ yajñena yajñam
ayajanta devāḥ. tāni dharmāṇīti. tad darśayati -- dharmāṇīti. asyām api
śrutau yajñasamānādhikaraṇo dharmaśabda iti tadvacano niścīyata iti. kathaṃ
punar viliṅgo visaṅkhyaś ca dharmaśabdaḥ yajñasamānādhikaraṇatayā nirdiśyate.
tatsāmānādhikaraṇye hi sa dharma iti bhavet. ekasyaiva yajñasya prakṛtatvāt,
pulliṅgatvāc ca tasya, ata āha -- liṅgeti. samujjhitaliṅgasaṅkhyāviśeṣo
dharmaśabda evātra bhāṣyakṛtā darśitaḥ. tadvṛttasya prakṛtagrāhitvāt, anyasya
cāprakaraṇān niścīyate yajñasamānādhikaraṇo dharmaśabda iti. liṅgasaṃkhyayoś ca
chāndaso vyatyaya iti bhāvaḥ. ādyaś cātra yajñaśabdo yajñasādhanalakṣaṇārthaḥ.
itaraḥ śrutyartha iti || 194 ||
__________NOTES__________
[514]
kapadapra (KHA)
[515] ni sa (KA)
___________________________
evaṃ tāvad bhāṣyakārānusāreṇa dharmapadārtho vyākhyātaḥ. matāntarāṇīdānīm
upanyasya nirasyati -- antaḥkaraṇeti na dṛṣṭo'ntena. sāṅkhyā hy
antaḥkaraṇasya manaso vṛttiviśeṣaṃ dharmam āśritāḥ. śākyās tu cittasyaiva
cittāntareṇa[516]bhāvitāṃ śubhāṃ vāsanām. ārhatās tu kāryārambhakān sūkṣmān
mūrtimataḥ pudgalān dharmam āhuḥ. pudgalaśabdas tv ārhatais teṣv eva
paribhāṣitaḥ. vaiśeṣikās tv ātmano viśeṣaguṇā dharmā iti pratipannāḥ.
mīmāṃsakaikadeśinas tv apūrvajanmany eva dharmaśabdam upacaranti. varṇitaś ca
teṣām abhiprāyaḥ. apūrvajanmanīti cāpūrvaśabdanirvacanam. na pūrvaṃ janmāsyety
arthaḥ. tad dhi na karmaṇaḥ pūrvaṃ jāyata eva, kṛte karmaṇi tanniṣpatteḥ. eteṣu
sarveṣu ca loke dharmaśabdaprayogo na dṛṣṭaḥ. laukikaś ca prayogaḥ śabdād
arthāvadhāraṇe mūlam. ato na te dharmāḥ. kathaṃ punar antaḥkaraṇavṛtter
dharmatvaṃ nirākriyate. mīmāṃsakair api taddharmatvam iṣyata eva.
yāgādyanīkṣaṇādisaṅkalpānāṃ mānasānām eva dharmatvābhyupagamāt.{1,161}naivam. na
mānasāḥ saṅkalpāḥ, ātmakartṛkatvād upaniṣatsu tathā darśanāt. śrūyate hi -- ya
ātmā apahatapāpmā virajo vimṛtyur viśoko vijighatso 'pipāsaḥ satyakāmaḥ
satyasaṅkalpaḥ iti. tathā sa yadi pitṛlokakāmo bhavati saṅkalpād evāsya pitaraḥ
samuttiṣṭhantīti. kṛdyogalakṣaṇā kartari ṣaṣṭhī ātmakartṛkatāṃ saṅkalpasya
darśayatīti na manovṛtter dharmatvam. cittānāṃ ca vāsyavāsakabhāvānupapattiḥ
kṣaṇikāyugapadbhuvāṃ vijñānavāde 'bhidhāsyata eva. tad upekṣyaiva tāvat
prayogābhāvān na cittavāsanā dharma ity uktam. puṇyāḥ pudgalā iti yadyaṇavaḥ, na
teṣu dharmaśabdaprayogo loke dṛṣṭaḥ. athānye te, tarhi pramāṇābhāvāt kutaḥ
setsyanti. kutas tarāṃ ca teṣu dharmaśabdaprayogo 'labdhasadbhāveṣu. puṃguṇas tu
nityo vā vaibhavādivat, kāryo vā sukhādivat. nityatve anuṣṭhānavaiyarthyam.
kāryaṃ tu nāpūrvādyanyatamam ātmasamavāyinaṃ guṇabhedam upalabhāmahe. apūrvaṃ tu
yathā na dharmas tathoktam eva. aprayogād iti vakṣyati ca. yad api ca
kartṛphaladāyyātmaguṇaḥ saṃyogajo dṛṣṭaḥ kāryavirodhīti dharmasya lakṣaṇam
uktaṃ, tad ayuktam. adharmasādhāraṇyāt, smṛtihetusaṃskārasādhāraṇyāc ca. tayor
apy evaṃlakṣaṇakatvena dharmatvaprasaṅgāt. kartṛphaladāyīti cāvyāpakaḥ. śrāddhe
tv akartṝṇāṃ pitrādīnāṃ tṛptiphalaśruteḥ. vaiśvānaryāś ca pitṛkartṛkāyā eva
putragāmi phalam iti vaḥ siddhāntaḥ. vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nirvapet putre
jāte iti hi vidhāya āmnāyate yasmin jāta etām iṣṭiṃ nirvapati pūta eva sa
tejasvyannāda indriyāvī paśumān bhavatīti. śāstraphalaṃ prayoktari (3.7.18) ity
utsargataḥ prāptapitṛgāmitā putragāmiphalaśrutyāpodyate. ataḥ siddhaṃ
nāntaḥkaraṇavṛttyādayo dharmā iti. nanu śreyassādhane tāvad dharmapadaprayogo
bhavadbhir apīṣyate. ete ca śreyassādhanā iti kathaṃ teṣu dharmaśabdaprayogo na
dṛṣṭa ity ucyate. ata āha -- na ceti. na tāvad eṣāṃ phalasādhanatā
pratyakṣādigamyā, atīndriyatvāt. na ca codanāgamyā, yāgādīnām eva tayā
phalasādhanatāvagater iti || 196 ||
__________NOTES__________
[516] ṇa śu (KA)
___________________________
{1,162}āha -- astv
antaḥkaraṇavṛttyādayo na śreyassādhanatayāvagamyanta iti na dharmā iti. apūrvaṃ
tu prītisādhanam eva, atikrānte karmaṇi tata eva phalasiddheḥ. yāgasādhanavādino
'pi hi apūrvaṃ kṛtveti vyācakṣāṇā apūrvasiddhim antarbhāvayanti. parair apy
uktam -- ārambhāt svargaḥ karmaṇā cārambhaḥ iti. ārambha ity apūrvam eva
samācakṣate. sa hy ārabhyate. ato 'pūrvaṃ dharma ity eva nyāyyaṃ manyante, ata
āha -- na ceti. ayam abhiprāyaḥ -- kim idam apūrvaṃ nāma. yadi tāvat
karmaśaktiḥ phalaśaktir vā, nāsau sādhanaṃ sādhyaṃ vā. śakter akārakatvāt,
puruṣābhilaṣitaphalānuṣaṅgikatayā siddhatvāc ca. yadi vastvantaram evāpūrvam
ucyate, tad apy ayuktam. tasya sādhyasādhanayor anyatararūpānanupraveśitayā
pratyetum aśakteḥ. na hi tat svargasya sādhanaṃ yāgasya ca sādhyaṃ śabdād
avagacchāmaḥ. nānyataḥ pramāṇāt, tadavedyatvābhyupagamāt. ata eva na śabdāt,
pramāṇāntarāgocare vyutpattyabhāvāt. apadārthasya cāvākyaviṣayatvāt. ataḥ
sādhyasādhanabhāvād anyathāpi[517]pramāṇāntareṇa na vastvantarabhūtam apūrvaṃ
śakyāvagamam. etadrūpadvayarahitasya[518]tasya rūpāntareṇa darśayitum aśakyatvād
iti || 197 ||
__________NOTES__________
[517] prakārānta (KA)
___________________________
[518] sya rū (GA)
___________________________
api ca yady apūrvaṃ yāgasya sādhyaṃ svargasya ca sādhanam iṣyate, tataḥ
śrutahānir aśrutakalpanā cety āha -- śrutasādhaneti. tādrūpyaṃ tena
bhāvanā ca vākyārthaḥ. sā ca sādhyasādhanāpekṣiṇī yathā svargayāgāv eva gṛhṇāti
tathā bhāvārthādhikaraṇe vakṣyate. ihāpi ca bhāvanāpañjaraprakaraṇe. atas tat
tāvad dheyam aśrutaṃ ca. atīndriyasyāvastuno gaganakusumādisannibhasya
sādhyasādhanatvaṃ kalpanīyam ity aśrutakalpaneti. anyatararūpānabhyupagame
nissvabhāvasyābhāva eva bhaved ityabhiprāyeṇāha -- vyatireke tv arūpateti
|| 198 ||
{1,163} idaṃ ca prauḍhipradarśanārtham uktam. na
tv etadrūpadvayarahitasya dharmaśabdavācyatopapadyata iti. ato na tattvāntaram
apūrvam. kin tu phalaṃ kartum abhipravṛttasya yāgāder eva śaktimātraṃ, paśvāder
votpattāv abhipravṛttasya śaktimātram eva sūkṣmāvasthā apūrvam.
na
tattvāntaram. na ca karmaśaktir eva phalasādhanaṃ, karmāv āntaravyāpāratvāt. na
cāvāntaravyāpāravyavadhirakāraṇatām āpādayati, kāṣṭhādīnāṃ
jvalanādivyāpāravyavadhāne tatprasaṅgāt. ataḥ karmaiva śaktaṃ phalasādhanaṃ na
śaktir iti śāstrād avagamyamāne kathaṃ śakter dharmapadavācyatetyabhiprāyeṇāha
-- tasmād iti || 199 ||
itaś ca
phalasādhanaśaktir na dharma ity āha -- śaktaya iti. asyārthaḥ --
bhāvaśaktayaḥ khalu sādhāraṇaśabdair eva yogyatāśaktisāmarthyādibhir
dṛṣṭābhidhānāḥ na viśeṣato bhāvaśabdair upākhyāyante. dharmaśabdas tu viśeṣato
bhāvaśabdaḥ. anyatraivañ jātīyake 'prayogāt. na hi laukikānāṃ dravyādīnāṃ
śaktayo dharmapadenopākhyāyante. ato na yāgādīnāṃ śaktayo
dharmapadenopākhyāyanta iti siddham iti || 200 ||
atrāparam arthapadavyākhyānārthaṃ bhāṣyam -- ubhayam iha codanayā lakṣyate artho
'narthaś ca. ko 'rthaḥ, yo niḥśreyasāya jyotiṣṭomādiḥ. ko 'narthaḥ, yaḥ
pratyavāyāya śyeno vajra iṣur ityevamādiḥ. tatrānartho dharma ukto mā bhūd
ityevamartham arthagrahaṇam iti. asya kilāyam arthaḥ -- yadi codanālakṣaṇo
dharma ity etāvad ucyeta, ato 'narthasya codanālakṣaṇasya śyenāder dharmatā
bhavet. anarthaś cāsau pratyavāyakaratvena. atas tannivṛttyartho 'rthaśabda iti.
tad etad ākṣipati -- purastād iti. asyārthaḥ -- ekāṅgavikalaṃ hi
pratyudāharaṇaṃ bhavati.[519] na dvyaṅgavikalam. tad yad eva codanālakṣaṇapadena
na vyāvartayitum iṣṭaṃ, tadarthagrahaṇena vyāvartanīyam. anarthaś ca
codanālakṣaṇapadena vyāvartitaḥ. vidhāyakasya vākyasya codanātvāt. tena
cānarthahetoḥ hiṃsāyā alakṣyamāṇatvāt. prāṇaviyogaphalo hi vyāpāro hiṃsā. sā ca
na hiṃsyād iti śrutyā niṣiddhety anarthaḥ. sa ca niṣedhalakṣitaḥ na tu
codanālakṣita iti codanālakṣaṇapadenaiva tadvyāvṛttisiddher anarthakam
arthapadam iti. purastād iti. codaneti kriyāyāḥ pravartakaṃ vacanam ity atrety
arthaḥ || 201 ||
__________NOTES__________
[519] ti. tad ya
(GA)
___________________________
syād etat -- śyenādayo 'tra bhāṣyakāreṇa pratyudāhṛtāḥ, te ca codanālakṣaṇā
eveti. tad ayuktam. yadi nāma śyenādayaś codanālakṣaṇāḥ, na tv arthapadena
vyāvartayituṃ śakyante. niṣedhapramāṇakatvād anarthatvasya. teṣāṃ ca
vidhiviṣayāṇāṃ niṣedhāgocaratvād ity abhiprāyeṇāha -- codaneti. tad iha
yo 'nartho hiṃsā nāsau codanālakṣaṇā, niṣedhalakṣaṇatvāt. ye ca codanālakṣaṇāḥ
śyenādayaḥ, na te 'narthā ity ubhayataḥpāśā rajjur iti || 202 ||
syād
etat -- yadi nāma niṣedhapramāṇakam anarthatvaṃ na. evam api śyenādau na
sambhavati, vidhiviṣayāṇām api niṣedhaviṣayatvasambhavādatirātra iva ṣoḍaśinaḥ.
ata āha -- yady apīti. ayam abhiprāyaḥ -- na tāvad vidhyavaruddhe viṣaye
niṣedhaḥ sambhavati. yady api kvacid bhavati, tathāpi na tādṛśān niṣedhād
anarthatvaṃ vijñāyate. kevalo hi niṣedho 'narthatvam āpādayati, na vidhisahitaḥ
yathodāhṛta eva ṣoḍaśini. na hy asāv anarthaḥ, anuṣṭhānavikalpamātrārthatvān
niṣedhasya, ubhayathāpi kratuphalasampado 'viśeṣāt.[520]ato yadi nāma śyeno
niṣidhyeta naivam apy abhicāravidhinā vihito 'narthatvaṃ pratipadyate.
kevalaniṣedhagocarā eva kalañjabhakṣaṇādayo 'narthāḥ, pratyavāyahetutvāt.
__________NOTES__________
[520] t yadi (KA)
___________________________
{1,165}kiṃ punas teṣāṃ
pratyavāyahetutve pramāṇam. yadi niṣedhaḥ, tad ayuktam. nañarthaparyavasāyy eva
hi niṣedhavidhir na niṣedhyasyānarthatām āpādayituṃ kṣamaḥ. tāvataiva
niṣedhavidhyarthasiddheḥ. niṣidhyamānakriyākartur eva niṣedhavidhiṣv adhikāraḥ.
tasyāṃ ca rāgādinā pravṛttaḥ pumān adhikārī labdha eveti nādhikāryantarāpekṣā.
evañ ca na tadviśeṣaṇe 'pi. adhikārī hi nānavacchinno viśeṣaṇena boddhuṃ śakyata
iti tadviśeṣaṇāpekṣā. tatra svargaputrādiśrutiṣu kāmādhikāreṣu kāmyaparyantatā
siddhā. jīvanabhedanādiśrutiṣu nimittādhikāreṣu nimittaparyantateti
mīmāṃsākṛtadhiyo dhīrā vibhajante. niṣedhādhikāreṣu na tāvat pratyavāyaparihāraḥ
sādhyatayā śrutaḥ. na ca piṇḍapitṛyajñavat kalpayituṃ śakyate. adhikārilābhāt.
uktaṃ hi -- niṣidhyamānakriyākartur evādhikāraḥ iti. kiṃ punas tatra viśeṣaṇam.
bhakṣayatir eva. nanv asau viṣayaviśeṣaṇam. satyam, viṣayasyaiva viśeṣaṇaṃ gale
pātikayā bhakṣayatir adhikāriviśeṣaṇam ākhyāyate. yatra khalu nañarthe puruṣo
niyujyate sa viṣayaḥ. na cāsau bhakṣayatinānavacchinno boddhuṃ śakyata iti
tadviśeṣaṇatayaiva paryupayuktasya bhakṣayater balād adhikāriviśeṣaṇatā
sampatsyate. eṣā hi tatra vacanavyaktiḥ yo bhakṣayet sa neti. evañ ca sampannam
ubhayaṃ yaś ca viṣayo nañarthaḥ yaś ca bhakṣayati pravṛtto 'dhikārīti
nādhikāryantarāpekṣāyāṃ pramāṇam asti. na ca kiñcid adhikāre hetutayā sambaddhaṃ
sādhyatayā sambadhyate. niyogasiddhināntarīyakatvāt phalasiddheḥ. itarathā
sādhyadvayāpatteḥ. evaṃ sarvatra. kim idānīṃ pratyavāyakarāṇi. niṣiddhāni
mahāpātakopapātakādīni tathā nāma. na tu śrutiparatantrāṇām aśabdārthakalpanā
mīmāṃsakānām. kim iti tarhi niṣiddhaṃ na kriyate, vihitaṃ vā kim iti kriyate.
vihitatvād iti cet, samānam idaṃ niṣiddhāyāṃ kriyāyām. tad api niṣiddhatvād eva
na kriyate. na hi vidhiniṣedhābhyām anyad asti nāma hetvantaraṃ vaidikeṣu
pravṛttinivṛttyoḥ. tasmān na kiñcinniṣiddhānāṃ pratyavāyakaratve pramāṇaṃ
paśyāmaḥ. kas tarhi duḥkhahetuḥ. kiṃ no viditena kāraṇena. asti tāvad
duḥkhahetuḥ tad eva hi nas tatra pramāṇam.
atrābhidhīyate -- niṣedhaśrutāv arthāpattir eva niṣiddhānāṃ pratyavāyakaratve
pramāṇaṃ vidhiśrutāv iva vihitānām abhyudayahetutve. tathā vyutpatteḥ.
yathā{1,166}khalv ayaṃ pravartito 'py anapekṣitayogakṣemo na pravartate, evaṃ
vārito 'pi na tāvac cikīrṣitān nivartate yāvad duḥkhahetur ayam iti na
pratipadyate. eṣa hy āsambhavād duḥkhahetum eva trividham ahāsīd iti
niṣedhaśrāvī duḥkhahetur ayaṃ niṣedhaviṣaya iti pratipadyate. yat tv
adhikārilābhe na kalpanābījam iti. tan na. hitāhitaprāptiparihārārthina eva
sarvatrādhikārāt. nityādhikāreṣv apy
upāttaduritakṣayākaraṇanimittapratyavāyaparihārārthina eva
sarvatrādhikārasamarthanāt. yā tu viṣayaviśeṣaṇatā niṣedhagocarāṇāṃ kriyāṇām
uktā, sāpy ayuktā. bhāvārthaviṣayatvād vidheḥ.
jañarthasyābhāvārthībhūtasyāvidhiviṣayatvāt. atyantānupākhyeyanañarthavādināṃ ca
sutarām avidhiviṣayatvaṃ tadarthasya. ato nātra vidhyarthaḥ
sampādyatayāvagamyate. kin tv anāgatānutiṣṭhāsitabhāvavirodha[521]phala evātra
nañ. eṣā cātra vacanavyaktiḥ yad dhanyāt tan neti. vakṣyati ca -- bhāvavārikā
naño vṛttir iti. ato yeṣām eva nātyantam avastvātmā nañarthaḥ, teṣām eva tāvat
tadartho 'bhidhīyata iti yuktam abhidhātum iti. api ca yad etad
viṣayaviśeṣaṇatayopayuktasya punaradhikāriviśeṣaṇatvakalpanaṃ, tad api na
caturaśram iva manyāmahe. viṣayaviśeṣaṇaṃ hi sarvam apūrvavat
sādhyatayāgnīṣomīyasauryādiṣu samadhigacchanto dṛśyante evaṃ yāgaṃ kuryād iti.
adhikāriviśeṣaṇaṃ tu siddhaṃ yat svargakāmajīvanabhedanādimān iti. tat katham
eka eva bhakṣayatiḥ siddhasādhyabhāvam anubhavatīti sambhāvayāmaḥ. nirdoṣāś ca
niṣedhādhikārā iti lokaśāstraviruddham abhidhīyamānaṃ nāstikyam evāpādayati.
duḥkhotpattau kiṃ no viditena kāraṇeneti[522]nissaraṇopāyamātram.
naivaṃvidhenottareṇa śiṣyāṇāṃ bhrāntir ādhātum ucitā. na tāvad ahetukāni
duḥkhāni, abhūtvā bhavanāt. na vihitahetukāni.[523]teṣāṃ
śrutāśrutānekavidhābhyudayahetutvāt. na cāvihitāpratiṣiddhahetukāni, teṣām api
varjanīyatvāpatteḥ. ko[524]hi prekṣāvān duḥkhahetuṃ na pariharati. pāriśeṣyān
niṣiddhānām eva duḥkhahetutvam āstheyam. kathaṃ tadapramāṇam abhidhīyate.
pāriśeṣyaṃ pramāṇam astu[525]na śāstram iti cet. evañjātīyakeṣv
anumānasyāpravṛtteḥ. aśrutaphalānāṃ ca vihitānām api nityānāṃ hetutvasambhavān
na pāriśeṣyalābhaḥ. tasmāt śabdapramāṇam eva niṣiddhānāṃ pratyavāyakaratvaṃ
yathāsmābhir uktam.
__________NOTES__________
[521] dhi
[522] ssāraṇamātram
[523] vihitāni
[524] yo (KA)
[525] tra (GA)
___________________________
{1,167}yas tu vadati --
brāhmaṇahananādiṣu niṣedhādhikāreṣu hy arthavādopāttā yātanāviśeṣāḥ taṃ śatena
yātayād ityādayaḥ sādhyatayā śrūyante. taiś ca militaiva
niṣidhyamānakriyādhikāriṇaṃ viśinaṣṭi. ataḥ saṃvalitādhikāra evāyaṃ,
śatādiyātanāparihārakāmo hananābhipravṛtto na kuryād iti. dṛṣṭaṃ
cārthavādopāttam adhikāriviśeṣaṇaṃ rātrisatre. tad ihādhikārihetvapekṣāyām
agṛhyamāṇe viśeṣe tad api hetutayā svīkriyata iti. tad ayuktam. agṛhyamāṇe
viśeṣa evaṃ nāma. na ceha tadagrahaṇam. svapadavākyāntaropāttayor mahāviśeṣāt.
rātrisatre hi phalāntarāśravaṇād arthavādopāttapratiṣṭhābrahmavarcasādīnāṃ
cāgṛhyamāṇaviśeṣāṇāṃ ca yugapadupasthānāt sarvārthavādopāttaphalārthina
evādhikāra iti yuktaṃ kalpayitum.[526]evaṃ jāteṣṭāv api
samastārthavādopāttapūtādiviśeṣāṇām agṛhyamāṇaviśeṣatvāt putrajanmanaś
cādhikāriviśeṣaṇānurūpeṇāśrayaṇād yugapad eva sarvaviśeṣaṇaviśiṣṭo 'dhikārīti
kathyate. iha tu na kalañjaṃ bhakṣayed iti samānapadopātto bhakṣayatir
adhikāriviśeṣaṇatayāvagata iti nādhikārihetvantarāpekṣā. evaṃ
brāhmaṇahananādipratiṣedheṣv apīti na kvacid
ārthavādikaphalaviśeṣaṇāpekṣā.[527]yadi tūcyate -- nañarthaviśeṣaṇatayaiva
dhātvartho 'vagato yāvadadhikāriviśeṣaṇatayā kalpyate,
tāvadarthavādopāttaviśeṣaṇāny upasthitānīti viśeṣāgrahaṇam[528]iti. na, evam api
viparītaviśeṣaṇāpatteḥ. dhātvartho hi[529]yadā
viṣayaviśeṣaṇatayāvagataḥ[530]puruṣaguṇatayāvakalpyate. arthavādopāttāni tv
ananyatropayuktānīti tadviśiṣṭādhikārikalpanaiva nyāyyeti na
saṃvalitādhikārasiddhiḥ. evañ ca viṣayaviśeṣaṇasyaiva bhakṣayater
galepātikayādhikāriviśeṣaṇatvam ity upekṣitavyam. yad api śatena yātayād
ityādividhyupanibandhanaṃ sādhyatvām ācakṣate, tad apy ayuktam. avidhiviṣayatvāt
phalānāṃ sādhyabhāvasya. vakṣyate ca tasya lipsārthalakṣaṇeti. kāmyatayaiva
phalāni śrutibhir upanīyante, kim atra vidhiśrutyā. ata eva rātrisatre
pratiṣṭhākāma iti vipariṇāmāśrayaṇaṃ pratiṣṭhādīnāṃ sādhyatāsiddhyarthaṃ, na tu
pratitiṣṭheyur iti vidhyāśrayaṇam iti yat kiñcid etat. ataḥ siddhaṃ
niṣedhapramāṇakam anarthatvam iti || 203 ||
__________NOTES__________
[526] nam. e
[527] kṣā iti. ya
[528] ṣaṇāgra
[529] yāvadviṣa
[530] vakalpya (GA)
___________________________
evaṃ śyenādisvarūpābhiprāyeṇa tatphalābhiprāyeṇa vā na pratyudāharaṇagrantho
ghaṭata ity uktam. pūrvāparivirodhād apy ayam agrantha ity āha --
codaneti. ubhayam iha codanayā lakṣyate iti śyenādīnāṃ codanālakṣaṇatvam
uktam. punaś ca kathaṃ punar asāv anarthaḥ. hiṃsā hi sā. sā ca pratiṣiddheti yan
niṣiddhatvam ucyate, tat tena codanālakṣaṇatvapratijñānena virudhyate.
vidhāyakaṃ hi vākyaṃ codanā. ataḥ kathaṃ tallakṣitasya vidheyasya niṣiddhatvaṃ
punarabhidhīyate iti. aparam api hiṃsā hi sā. sā ca pratiṣiddheti bhāṣyaṃ, tad
dūṣayati -- śyenādāv iti. yo 'yam upadiṣṭaś codanālakṣaṇaḥ śyenādir asau hiṃseti
samabhivyāhāro na yujyata iti || 204 ||
kathaṃ na yujyate, ata
āha -- hiṃsā hīti. na śyenādayo hiṃsā. phalaṃ hi teṣāṃ hiṃsā. sā ca
svarūpeṇa bhinnā. na tu ta eva hiṃseti svarūpabhedam eva darśayati -- sā hīti.
abhicāro hiṃsā māraṇam iti paryāyā iti prāṇaviyojanātmikaiva hiṃsā. na tu tathā
śyenādiḥ, tasyāsivaddhiṃsāyāḥ pṛthaktvāt. yathā hy asinā śatrau vyāpādyamāne
chedanam evāsijanyaṃ, hiṃsā nāsiḥ, evaṃ śyenādijanyamāyurbhāgyacchedanam eva
hiṃsā na śyena iti na tasmin hiṃsābhidhānam upapannam iti || 205 ||
aparam api kathaṃ punar asāv anarthaḥ kartavyatayopadiśyate iti
praśnapūrvakam uktaṃ naiva śyenādayaḥ kartavyā vijñāyante, yo hi hiṃsitum icchet
tasyāyam abhyupāya iti hi teṣām upadeśaḥ iti. tad api nopapannam ity āha --
upadeśeti. yadā hi naiva śyenādayaḥ kartavyatā vijñāyanta iti teṣāṃ
vidheyatvam apahnutaṃ,[531]tadā katham avidheyeṣv evopadeśābhidhānaṃ teṣām
upadeśa iti. vidhyupadeśaśabdayoḥ paryāyatvād iti bhāvaḥ.
__________NOTES__________
[531] ha (GA)
___________________________
{1,169} syād etat -- avidheyeṣv
eva codanālakṣaṇatvamātreṇopadeśavācoyuktiḥ. katham avidheyānāṃ
codanālakṣaṇatvam iti cet. kramavad iti brūmaḥ. yathā khalu adhvaryur gṛhapatiṃ
dīkṣayitvā brahmāṇaṃ dīkṣayatīti na tāvat kramo vidhīyate. yāgādivad
abhāvārthībhūtasyāvidhiviṣayatvāt. na ca dadhyādidravyavat. akārakatvāt.
akārakatvaṃ cāmūrtatvāt. na cāruṇādiguṇavad dravyāvacchedena kārakatvam,
ekaikapadārthāvacchedakatvenānupalakṣyamāṇatvād anekāśrayatvāt. na ca
saṃkhādivad vidhānam, apṛthakpadābhidheyatvāt. pṛthakpadābhidheyā hi saṃkhyā tāṃ
caturbhir ādatta iti sā vidhīyetāpi. na caivaṃ kramaḥ, pracayād avagamyatvāt.
ataḥ kathaṃ vidhiviṣayo bhavet. tathā vedaṃ kṛtvā vediṃ kuryād iti padārtha eva
kartavyabuddhyā gṛhyate na tu kramaḥ. kathaṃ va atadgocaro vidhīyeta. ato
'vidheya eva kramaḥ. atha ca nācodanālakṣaṇaḥ. vidhyanumatatvāt. anumanyate hi
vidhirānupūrvyam agnyādhānādibrāhmaṇatarpaṇāvasānaṃ padārthajātam ekatra kartary
upasaṃharan. na hy ekaḥ kartā yugapadakhilam upapādayitum alaṃ vidhivitānam. ato
vidhyabhyanujñāmātreṇa vidhānaviniyogaśūnyo 'pi kramaḥ śāstrārtha eva. evaṃ
śyenādayo 'pi niyogaviṣayatayāvagatāś codanālakṣaṇāḥ, na tu vidhīyante. yad dhi
niyogasāmarthyād evopādīyate tad vidheyam iti tantre vyavahāraḥ. kathaṃ tarhi
viṣayabhāvaḥ.[532]yasminn arthe sthitvā puruṣo niyujyate niyukto 'smīty
adhikāraṃ budhyate sa tu viṣayaḥ, na tu viṣaye niyogo niyuṅkte. ātmany eva
niyogāt. vakṣyati cāpūrvādhikaraṇe -- ārambhe hi puruṣo niyujyate na karmaṇīti.
ataḥ siddham avidheyā api codanālakṣaṇāḥ śyenādaya iti. evaṃ ca ubhayam iha
codanayā lakṣyate iti śyenādisvarūpābhiprāyam eva, śyenasya vidhiviṣayatvena
codanālakṣaṇatvāt. avidheyatvāc ca niṣedhaviṣayatvopapattiḥ. ato
niṣiddhatvābhidhānam api yuktam eva. phalārthitā hi śyenānuṣṭhāne nimittaṃ, na
vidhiḥ. tadabhiprāyeṇa ca tasya lipsārthalakṣaṇeti. aṅgahiṃsā tv
aphalasādhanatvād asatyāṃ phalaprayuktau vidhinaivānuṣṭhāpyate iti nāspadaṃ
niṣedhasya.{1,170}itikartavyatā hi[533]sā. sā vidhinaivāṅgīkṛtā kathaṃ
niṣedhaviṣayo bhavet. hiṃsāhīty api śyenādisvarūpābhiprāyam eva.
prāṇaviyogaphalo hi vyāpāro hiṃsā, tathā ca śyenādiḥ ataḥ so 'pi hiṃsaiva. na ca
khaṅgādau prasaṅgaḥ, avyāpārarūpatvāt. na ca śyenasam anantaraṃ nidhanaṃ
nopalabhyata iti śyeno na hiṃsā, tāvatāpi tatphalatvānapāyāt. na hi khaṅgādihate
vraṇaparipākādinā cirād vipadyamāne khaṅgābhighāto hiṃseti na budhyate. ata eva
khādakādayo 'pi ghātakā iti mānavāḥ smaranti. ato hiṃsā śyeno niṣiddhaś
cānarthaś ca codanālakṣaṇatvena dharmo mā bhūd ityarthagrahaṇena
vyāvartita[534]iti sarvaṃ samañjasam eveti. ata āha -- śyenāder iti.
asyābhiprāyaḥ -- yat tāvadavidheyā api kramavaccodanālakṣaṇāḥ śyenādaya iti. tad
ayuktaṃ, dṛṣṭāntāsiddheḥ. na hi naḥ kramo na vidhīyate. yatraiva hi vidher
anyataḥ puruṣo na pravartate tadvidheyam. apravṛttapravartakatvād vidheḥ. na ca
phalād anyatra puruṣo rāgādinā pravartate. na hy asya kramānuṣṭhāne rāgādayaḥ
pravartakāḥ. vidhir eva tu niśśeṣaśeṣaśeṣiviṣaye prayoge ekaṃ kartāram āyojayan
nānākṣiptānupūrvyaviśeṣaparigraha ātmānaṃ labhata iti
ṣoḍhāvibhaktapāñcamikapramāṇasahāyas taṃ tam ānupūrvyaviśeṣaṃ śāstrārthatayā
niyacchati ||
__________NOTES__________
[532] yavibhāgaḥ ya
(GA)
[533] hiṃsā vi
[534] te (GA)
___________________________
kim idānīṃ prayogavidhipramāṇaka eva kramaḥ. nanv asau yugapad upasaṃharati.
tatra ca kramavirodhaḥ. na. kramānuguṇayaugapadyaparigrahāt. na khalv īśvaro 'pi
sāṅgaṃ pradhānam ekatra kṣaṇa upasaṃhartuṃ kṣamaḥ. ata ekopakramāvasānatvam eva
śeṣaśeṣiṇāṃ prayogavidhipramāṇakaṃ naikakṣaṇabhāvitvam. avadhṛtasvarūpāṇāṃ
prayogo racyate. sakramakāś ca padārthā avadhṛtā iti[535]tadvirodhiny eva
yaugapadyakalpanā. yat tu asati viniyoge nāṅgatvam iti. tan na. tārtīyair eva
śrutyādibhiḥ kiñcidvilakṣaṇarviniyogāt. api ca aviniyuktam api paśvekatvam aṅgam
icchatāṃ kim aparāddhaṃ krameṇa, yad asāv anaṅgam ity āśritam. aupādānikaṃ
tasyāṅgatvam iti cet, yadi niyogākṣepa upādānaṃ, nāsāv iha daṇḍavāritaḥ. atrāpi
hi kramaṃ prati vidhyākṣepo varṇita eva. abhidheyā saṃkhyā sopādānataḥ śeṣo
bhavatīti yuktam. na tv evaṃ krama iti cet, kim atrābhidhānena.{1,171}yad eva
kiñcit kathañcid avagataṃ tad eva vidhyananyathāsiddhyā tenākṣipyate.
virodhaparihāraś coktaḥ.[536]api ca vaṣaṭkartuḥ prathamabhakṣaḥ ityādāv
ananyaparābhidhānāvagatatvād[537]vidher nāvidheyatā sidhyati. tatraiva hi
vidhīyate nānyatreti cet. tadardhajaratīyam. yat tu kartavyatā[538]buddhiviṣayo
neti. tan na. vedaṃ kṛtvā vediṃ kuryād iti sakramapadārthakartavyatāvagamāt.
niṣkṛṣyakartavyatā nāvasīyata iti cet padārthā vā kiṃ tadrahitāḥ
kartavyatādhiyā[539]gocarīkriyante yadvidheyatayepyante. sarvathā naḥ
sakramakapadārthaviṣayaivānuṣṭhānasaṃvit.
padārthāvacchedādevāruṇādivannākārakatvam. yat tv ekaikapadārthāvacchedakatayā
nāvagamyata iti.[540]naitāvatā akārakatvaṃ śakyate vaktum. svabhāvo hy ayaṃ
kramasya yan nānāśrayatvaṃ dvitvādivat. na hi dvitvādayaḥ saṃkhyā ekaikatra na
samavayantīti nāvacchedikā bhavanti. akārakaṃ vā. ataḥ siddhaṃ tāvat kramo
vidhīyata iti. evaṃ ca na tannidarśanenāvidheyānām eva codanālakṣaṇatvaṃ
śyenādīnām. api ca yadi śyenādayo na vidhīyante, kim anyad vidheyam iti na
vidmaḥ. nanv aṅgāni vidhīyanta ity uktam. rāgādibhis teṣu narāṇām
apravṛttiviṣayavāt. kiṃ punas teṣu rāgādayo na pravartakāḥ. aprītyātmakatvād iti
cet. samānam idaṃ sādhaneṣu. tāny api bahvāyāsasādhyāni duḥkhātmakāny eveti na
naraṃ rañjayantitarām. yadi tu prītisādhanatvāt teṣu rāgādayaḥ pravartakā ity
ucyante, aṅgeṣv api prasaṅgaḥ. ananugṛhītasya sādhanatvānupapatteḥ.
aṅgajanyatvāc cānugrahasya. evaṃ cāṅgapradhānadvayasyāvidheyatvād aviṣayo vidhir
āpadyate. api ca vidhiviṣayāḥ śyenādayo na vidhīyanta iti duradhigamam.
vidhiviṣayam eva vidheyavido vidheyaṃ manyante. avidheyasya
vidhiviṣayabhāvānupapatteḥ. nanv etāvad eva[541]vidhiviṣayatvaṃ yat tatra vidhir
avagamyate. na punas tasya[542]kartavyatā. yathāhuḥ -- kartavyatāviṣayo hi
niyogo na tat kartavyatām āheti. kā punaḥ kartavyatā. yāgādayaḥ. eṣaiva hi
niyogasya kartavyatā yadyāgānuṣṭhānam. tatprakārāś cetikartavyatāḥ prayājādayaḥ.
yady evaṃ kena rūpeṇa yāgādiṣu vidhir avagamyate. yadi yāgaṃ kuryād iti, nanv
iyam evāsau kartavyateti kathaṃ na{1,172} yāgādīnāṃ kartavyatām āhety ucyate.
nanv ātmany eva pravartayatīty uktam. satyam. na tu yāgātireki kiñcit kāryaṃ
kāryatayāvagamyate iti vidhivivaraṇe vakṣyāmaḥ. ato vidheyāḥ śyenādayaḥ priyam,
asya bhrātṛvyavadhasya sādhanānīti nānarthatayā pratyudāharaṇam arhantīti. yad
api teṣv eva hiṃsāśabdo mukhya ity uktaṃ, tad ayuktam. abhicāraparyāyo hi
hiṃsāśabdaḥ. sā ca hiṃsā phalaṃ śyenasya abhicaran yajeteti hi śrūyate. na tu
śyenādaya evābhicārāḥ. khādakādiṣu ghātakādipadaprayogo gauṇaḥ. na ceha
gauṇahiṃsāpadāśrayaṇe kiñcit kāraṇam. śyenaśabde[543]tu phalalakṣaṇākāraṇaṃ
vakṣyāmaḥ. tasmāt sūktam avidheye śyenādau na kiñcid vidheyam iti || 206 ||
__________NOTES__________
[535] tadaviro (KHA)
[536]
atrāpi (GA)
[537] tvād nāvi
[538] tāvi
[539] yo (KA)
[540] ti
tan na nai (GA)
[541] vādvayasya vidhiviṣayatvāt yat (KA)
[542] sya
kartavyatāviṣayo (GA)
[543] bdena tu (GA)
___________________________
evaṃ tāvadupapattitaḥ śyenādīnāṃ vidheyatvam uktam. idānīm etat parityāge
siddhāntahānir apīty āha -- sarvatreti hāntena. jānāty evāsau
mayaitat kartavyam iti, upāyaṃ tu na vedetyādau sarvatra
bhāṣyakārānusāreṇaivāṃśadvayagāmī vidhir avagamyate. tad iha
śyenādyavidheyapakṣe bādhyata iti. ayaṃ cāparaḥ śyenādīnām avidheyatve doṣa ity
āha -- ye ceti syurantena. nanu[544]yathā jyotiṣṭomādayo na
vidhīyante evaṃ na niṣidhyante te 'pīti.[545]kasmād dharmatā na bhavaty ata āha
-- hiṃseti. yady api jyotiṣṭomādayo na svarūpeṇa hiṃsā, tathāpy
agnīṣomīyādipaśuhiṃsā teṣāṃ sādhanam. sā cāṃśadvayagāminy api niṣiddhety uktam.
ato niṣiddhāṅgatvena pratyavāyahetutvād adharmatā jyotiṣṭomādīnām iti. api
cāṃśadvayāvidhāne tadutkhātir evety āha -- na ceti. vidher ayaṃ mahimā
yat svabhāvasādhyo yāgaḥ phalāṅgaḥ, tathā vakṣyati jaiminiḥ karmāṇy api
phalārthatvāt (3.1.4) iti. tathetikartavyatāpi yat phalasādhanāṅgam asāv api
vidhimahimnaiva. sā vihitā satī puruṣārthātmakasādhyasambandhamīhamānā
phalavatkratvaṅgabhāvam anubhavatīti phalavatsannidhāv aphalaṃ tadaṅgam
iti{1,173}vakṣyate. avidhīyamānasya yāgasyāgneyādeḥ pradhānasyāṅgasya vā
prayājāder yathākramaṃ na phalāṅgatā tatsādhanāṅgatā vāpi sidhyatīti || 208 ||
__________NOTES__________
[544] nu ye jyo
[545] ta (KA)
___________________________
syād etat -- sādhanatvena vihitā api na sādhyatayā vidhīyanta ity avidheyā ity
ucyante. ata evāha -- naiva śyenādayaḥ kartavyā vijñāyante iti. naiva sādhyatayā
vidhīyanta iti yāvad ity ata āha -- sādhanatveneti. vidhānaṃ hy
anarthatvaparipanthi tad yathātathā vā vihitasya na sambhavati. ataḥ kim
avāntarabhedāśrayaṇeneti. anvāruhya cedam asmābhir ucyate. na tu sādhyatayā
vidhānaṃ sambhavati, svayam eva sādhye puruṣāṇāṃ pravṛtteḥ. tad etad āha --
sādhyatveneti. sarvaṃ yāgadānajapopavāsādīṣṭasādhanatayaiva vidhīyata iti
bhāvaḥ || 209 ||
ato na śyenādinivṛttir arthaśabdasya prayojanam ity
anyathā varṇanīyam ity āha teneti. prayojanavarṇanāṃ pratijñāya tad
upoddhātam eva tāvad bhāṣyakārābhiprāyam āha -- pravṛttau veti.
pravartikā nivartikā cobhayy[546]api codaneti bhāṣyakārasya hṛdaye lakṣaṇaṃ
vyavasthitaṃ codanāyāḥ. ato niṣedhacodanālakṣaṇānāṃ dharmatvaṃ nivartayitum
arthaśabda ity abhiprāya iti. kathaṃ tarhi pravartakaṃ vākyaṃ codaneti bhāṣyam
ata āha -- pravartaka iti. pravartakagrahaṇaṃ pradarśanārtham ity artha
iti || 211 ||
__________NOTES__________
[546] yam api (GA)
___________________________
udāharaṇārthatve kāraṇam āha -- tātparye hīti. pūrvāparasaṅgato hi
grantho vyākhyeyaḥ. yady api pravartakaikapara eva pūrvagrantho bhavet,
arthaśabdasyeyaṃ{1,174}vyākhyā codanālakṣaṇānarthanivṛttyartho 'rthaśabda
ityevamātmikā nopapadyate. anarthānāṃ[547]pravartakavākyalakṣita
nāmacodanālakṣaṇatvāpatter iti bhāvaḥ. arthaśabdasahitasya[548]vā
codanāpadasyārtho vyākhyātaḥ.[549]artho hi pravartakavākyalakṣaṇa
evetyabhiprāyeṇāha -- arthagrahaṇeti || 212 ||
__________NOTES__________
[547] nām apra
[548] bdasyāhi
[549] khyeyaḥ a (KA)
___________________________
athavā dharmapramāṇam atra sūtrakāreṇa sūtritaṃ dharmasya pravartakam eva vākyaṃ
pramāṇam iti. tac codanālakṣaṇam eva bhāṣyakāreṇa varṇitam ity āha --
dharmeti. yadā cobhayy api codaneti sthitaṃ tadā vidhicodanābhyas tāvad
vidheyānāṃ jyotiṣṭomādīnām arthatvenāvadhāraṇaṃ bhavati. niṣedhacodanābhyaś ca
niṣedhyānāṃ brahmahatyādīnām anarthatvena nirṇayaḥ. ubhayor ubhābhyām
arthānarthatve lakṣite iti yāvat. tad etad āha -- evaṃ satīti. yena ca
vidhipramāṇakam arthatvaṃ, tena tallakṣitānāṃ jyotiṣṭomādīnām atrārthagrahaṇena
dharmatvam uktam ity āha -- teneti || 214 ||
vidheyārthadharmatve cokte viparītānām adharmatvam arthasiddhatvān na
sūtrakāreṇa sūtritam ity āha -- niṣedhyānām iti. evam udgrantham eva
bhāṣyakārābhiprāyam uktvā tadanusāreṇobhayam ityādi bhāṣyaṃ yojayati --
tasmād iti. yasmād evaṃ bhāṣyakārābhiprāyaḥ, tasmād ubhayam
ihetyādigranthe vidheyapratiṣedhyayor yathākramaṃ yāgādibrahmahatyādivargayor
nidarśanaṃ kāryam ity arthaḥ. yadi brahmahatyādivargasyānarthatayā nidarśanaṃ
kathaṃ tarhi śyenādyupanyāsaḥ. te hi vidheyāḥ. tata eva ceṣṭasādhanāḥ. mahat
khalv idam iṣṭaṃ yaḥ śatruvadhaḥ. na hi tādṛśī{1,175}svarge 'pi narāṇāṃ tṛptiḥ
sambhavati yādṛśī śaśruvadhe. ataḥ kathaṃ te 'narthatayodāhriyante, ata āha --
śyenādīnām iti. ayam abhiprāyaḥ -- yathāvagatam āyuṣmatāṃ na svarūpeṇa
śyenādayo 'narthā iti. bhāṣyakāreṇāpi na tatsvarūpam anarthatayodāhṛtam. kin tu
yat teṣāṃ phalaṃ hiṃsātmakam āyurbhāgyavicchedaḥ, so 'pi vihito niṣiddhaś ca.
svayaṃ vihitatvād arthātmako 'py anarthānubandhīti tad idam anarthatvaṃ śyena
upacaritaṃ, kāraṇe kāryopacārāt. śyenaśabda eva vā tatphala upacaritaḥ kārye
kāraṇopacārād iti bhāvaḥ. kiṃ punarupacārāśrayaṇe kāraṇam ata āha --
pratiṣiddheti. bhāṣyakārānusāreṇaivedam upacārāśrayaṇam. evaṃ hi
bhāṣyakāro vadati -- pratiṣiddhā hi seti. na hi śyenādisvarūpābhiprāyaṃ
pratiṣiddhā hītīdam upapadyate. tatas tatphalābhiprāya eva śyenādyupanyāsa iti
bhāṣyakṛtā sphuṭīkṛtam iti || 217 ||
idaṃ
cāparaṃ liṅgadarśanam ity āha -- hiṃsā hīti. kathaṃ punar asāv anarthaḥ
ity uktvā yad uktaṃ hiṃsā hi seti, tato 'vagamyate na śyenādisvarūpamātram
anarthatayā vivakṣitam iti. varṇitam idam ākṣepakāle na svarūpeṇa śyeno hiṃseti.
ato hiṃsā hīty atra bhāṣyakāreṇaitat sphuṭīkṛtam. tathā śyenenābhicaran yajeteti
hi samāmananti nābhicaritavyam ity ante vakṣyate. atrāpy abhicārasyaiva
śyenaphalasya niṣedhaṃ darśayann anarthatāṃ sphuṭīkariṣyatīti.
śyenādisvarūpābhiprāye tu granthe sarvo 'yam uttaragranthe na saṅgacchata ity
āha -- śyenādīnām iti || 218 ||
tatra
pratiṣiddhā hīty etat tāvad anupapannam ity āha -- vihitatvād iti. vihitā
hiṃsāsādhanatayā śyenādayaḥ. na teṣu pratiṣedho 'vakāśaṃ{1,176}labhata ityākṣepe
varṇitam evaitat pradarśanārtham uktam. anye 'py ākṣepoktā evānupapattiprakārā
anusandheyā iti. evaṃ tāvad vidhiniṣedhātmikā codanetyāśrityobhayam
ityādigrantho vyākhyātaḥ. idānīṃ pravartikā codanety atrāpi pakṣe śakyata eva
bhāṣyaṃ vyākhyātum ity āha -- yadeti. ubhayaṃ vidhāyikayā codanayā
lakṣyate sādhyaṃ sādhanaṃ cety arthaḥ. kathaṃ punaḥ sādhyasādhanātmakam ubhayaṃ
codanayā lakṣyate. na hi sādhyaṃ vidhīyate, svayam eva hi tatra puruṣāḥ
pravartante, ata āha -- sādhyeti ubhayorantena. ayam abhiprāyaḥ --
satyam. sādhyasādhanāṅgagocaram eva vidheḥ pravartanam. tathāpi vidhipramāṇakam
eva svargayāgādīnāṃ sādhyasādhanasambandha iti autpattikasūtre (1.1.5) vakṣyate.
yathā yāgādīnāṃ sādhanabhāvaś codanālakṣaṇaḥ, evaṃ svargādīnāṃ
yāgādisādhyatvāvagatir apīti tena rūpeṇa te 'pi codanālakṣaṇā bhavanty eva, yady
api teṣu svayaṃ pravṛttaḥ puruṣo na codanayā pravartyata iti. yadi
sādhyasādhanābhiprāyam ubhayatvaṃ, tarhi artho 'nartha iti kena sambadhyate, ata
āha -- dvividham iti. ayam arthaḥ -- phalasādhanātmakam ubhayaṃ
codanālakṣaṇam ity uktam. tatredam ucyate phalam arthānarthātmakatvena dvividhaṃ
kratūnām iti || 220 ||
phaladvaividhye kāraṇam āha -- svargādīti hiṃsādyantena.
tatrobhayātmake phale svargādiphalaṃ tāvat jyotiṣṭomādīnām
anatikrāntapratiṣedhenaivāvāpyate. tan na niṣiddham iti yāvat. śyenādiphalaṃ tu
hiṃsādyatikrāntapratiṣedhenāvāpyate. atas tatsadasadbhāvakāritaḥ
phalārthānarthavivekaḥ. asmiṃś ca vyākhyāne ko 'rthaḥ ityādi bhāṣyam evaṃ
vyākhyeyam arthātmakaphalasyāpi yat sādhanaṃ so 'py artha iti. antarṇīyaitat
pradarśitaṃ ko 'rthaḥ yo niḥśreyasāya jyotiṣṭomādir iti. etad uktaṃ bhavati --
arthātmakaphalasya sādhanasya jyotiṣṭomāder dharmatvaṃ vaktum arthapadaṃ
prayuktam iti. tad uktaṃ -
{1,177}
tasyāpi sādhanaṃ yat tadartha evābhidhīyate |
vaktuṃ tasyaiva dharmatvam uktam arthaviśeṣaṇam ||
iti. ko 'nartha iti
tu śyenādiphalaparo lakṣaṇayā śyenādipadaprayogaḥ, tasya cārthād adharmatvam
uktam iti veditavyam iti. nanu śyenādividhisāmarthyād eva śyenādiphalam
āsādyamānaṃ kathaṃ pratiṣedhātikrameṇāvāpyata ity ucyate, ata āha --
śāstrāntareti. ayam abhiprāyaḥ -- satyaṃ śyenacodanālakṣaṇaṃ tatphalaṃ,
tad uddiśya tadvidhānāt. kvacit kiñcid vidhīyata iti vidheḥ svarūpaṃ, tatra
vidheyam ivoddeśyam api vidhir vigāhata eva. yat tu na hiṃsyād iti śāstrāntaraṃ,
tannirīkṣaṇena śyenādiphalasya hiṃsāyāḥ pratiṣiddhatvam avagamyata iti || 221 ||
nanu vidhispṛṣṭe
pratiṣedho 'navakāśaḥ. saty api vā pratiṣedhe naivaṃvidhasyānarthatvam ity
uktam. tad yadi codanālakṣaṇā hiṃsā, kathaṃ niṣiddhatvād anarthaḥ.
codanālakṣaṇatve 'py avidheyatvam iti tu bhavadbhir eva nirākṛtam. ata eva kramo
vidheya ity āśritam, ata āha -- phalāṃśa iti vakṣyate'ntena. ayam
abhiprāyaḥ -- uktam idam asmābhiḥ kiñcid vidhātuṃ phalam uddiśyate ity etāvatī
codanālakṣaṇatā. na tu phalam eva vidhīyate, bhāvanāyāḥ phalāṃśe
pratyayāvidhāyakatvasya vakṣyamāṇatvāt. vakṣyati hi -- jānāty evāsau mayaitat
kartavyam iti upāyaṃ tu na vedeti. ataḥ svayam eva kartavyeṣu puruṣāṇāṃ
pravṛtter na tadviṣayapravṛttijñāpanaṃ vidheḥ phalam. sādhanopāyayos tv
apravṛttaḥ puruṣaḥ pravartyata iti tayor vidheyatvam. krame tu na tāvat kiñcid
vidhīyate. so 'pi cen na vidhīyeta, kathaṃ codanālakṣaṇo bhaviṣyati. jaiminer
apy etad evābhimatam ity āha -- jaiminir iti. lipsayā pravṛttiṃ
lakṣayati, tayā pravṛtteḥ. arthaśabdaḥ prayojanavācī phale pravṛttiḥ
prayojanalakṣaṇā na vaidhīti darśitaṃ bhavatīti || 222 ||
{1,178}
yataś cāyaṃ sūtrabhāṣyānugataḥ siddhāntaḥ yat phalaṃ na vidhīyata iti, tena
kāraṇena na hiṃsyād iti pratiṣedhaḥ śyenaphalopanipātinyāṃ hiṃsāyāṃ sāmānyato
'vataran vidhinā na nivārita iti tasyānarthatām āpādayatītyabhiprāyeṇāha --
teneti || 223 ||
evaṃ
ca niṣedhena śyenaphalasyānarthaprāptihetutve bodhyamāne 'pi na śyenaḥ
svarūpeṇānarthaḥ, tatphalam eva tu hiṃsānartha ity āha -- anartheti ||
224 ||
atrāparaṃ paricodanābhāṣyaṃ kathaṃ punar ityādi. tasyābhiprāyam āha -- paras
tv iti. ayam abhiprāyaḥ -- so 'yaṃ sādhanaphalayor vidheyāvidheyabhedo
darśitas tam avidvān ubhayam ityādibhāṣye śyenādeś
codanālakṣaṇatvābhidhānāt[550]phalasyāpi vidheyatāṃ manvānaḥ, athavā
tryaṃśabhāvanāvidhānena phale jātavidheyābhimānaḥ[551]śyenaphalasyānarthatvam
ākṣiptavān. ayaṃ ca bhāṣyārthaḥ -- kathaṃ ya kartavyatayopadiśyate so 'narthaḥ.
yady api granthāt kartavyatopadeśaparyanuyogo 'vagamyate, tathāpy apauruṣeye
upadeśaparyanuyogāsambhavād upadiśyamānasya katham anarthatvam ity eva
paryanuyogārthaḥ. ata evoktam -- anarthatvam ākṣipad iti || 225 ||
__________NOTES__________
[550] ṇābhi (GA)
[551] nasyā
(KA)
___________________________
atra parihārabhāṣyaṃ - naiva śyenādayaḥ kartavyatayā vijñāyante iti.
tacchyenādikartavyatāniṣedhaparam ivopalabhyate. tac cāyuktam. śyenādividhānasya
pūrvoktatvāt. ato bhittvā yojayati -- naiveti. asya śyenaphalasya hiṃsāyā
naivety etāvataiva vidheyatvaṃ nirākāryam ity arthaḥ. kiṃ tarhi
vidheyam{1,179}iti tūpaskṛtyottaragranthayojanety āha -- kim iti.
śyenādayo yāgāḥ kartavyāḥ, na tatphalaṃ hiṃseti || 226 ||
atra
ca naiveti bhinne kathaṃ punar anartha ity asya praśnasyāpākaraṇe
'nuṣaktakartavyatāpade phalasya kartavyatāyāṃ pratiṣidhyamānāyāṃ
sādhyatāpratiṣedhabhramam apanetum āha -- praśnāpākaraṇa
ityarthentena. nātra phalasya sādhyatā pratiṣidhyate, tanniṣedhe
śyenabhāvanāparisamāpteḥ. kin tu vidheyataiva phalasya pratiṣidhyata iti.
anupayukte ca pūrvottarapakṣayoḥ sthāpanabādhane sādhyatvasyety āha -- dvaye
'pīti. yadi kathaṃ punar iti pūrvapakṣavādinā sādhyatvānupapattir uktā
bhavet, evam uttaravādī naiveti tannirākuryāt. na tu sādhyatvasya pūrvapakṣe
kaścid upayogaḥ. na ca tannirāsasya siddhānta[552]iti || 227 ||
__________NOTES__________
[552] ntahānir iti (KA)
___________________________
atrobhayatrānupayogatulyatām eva darśayati -- anarthasyāpīti. na tāvat
pūrvapakṣavādinaḥ sādhyatāpratipādanam upayuktam. arthatvaṃ hi tasyāpādanīyam.
ato yad eva tadanuguṇaṃ tad eva vaktavyam. na ca sādhyatāmātrānubandhyarthatvam,
anarthasyāpy avidheyasya surāpānādeḥ sādhyatāvagamāt. na ca sādhyatānirākaraṇaṃ
siddhānta upayujyate. arthatvaṃ hi tasya phalasya nirākaraṇīyam. tadanuguṇaṃ ca
vidheyatānirākaraṇam eva siddhāntinā kāryam. kiṃ sādhyatānirākaraṇena,
asādhyasyāpi vidheyasya godohanāder arthatvād iti || 228 ||
yac cedaṃ
śyenādiphalābhiprāyam avidheyatvaṃ na svarūpābhiprāyam ity asmābhir ucyate, tad
bhāṣyakāreṇa sphuṭīkṛtam ity āha -- śatur iti. yo hi hiṃsitum icchet
tasyāyam abhyupāya iti hi teṣām upadeśaḥ. śyenenābhicaran yajeteti{1,180}hi
samāmananti nābhicaritavyam iti vadan bhāṣyakāro lakṣeṇe śatur utpattiṃ
darśayati, yo hi hiṃsitum icched ity abhicārapravṛttapuruṣānuvādāt. tac cedam
abhicaran nābhicaritavyam iti vyaktīkṛtam. lakṣaṇaṃ ca yadvṛttayuktaṃ siddhavad
evāvagamyate na vidheyatayā. ato na tāvad dhiṃsā vidhīyate. teṣām upadeśaḥ iti
ca spaṣṭam eva śyenādīnāṃ vidhānam uktam. anyathā avidheyasyopadeśānupapatteḥ,
vidhyupadeśaśabdayoḥ paryāyatvād iti bhāvaḥ. śyenādaya ityādiśabdasya prayojanam
āha -- vidhitvam iti. sādhanāni tāvad vidhīyante. itikartavyatāpi
hiṃsātmikā daikṣapaśvādi(?kā/gā) vidhīyate.[553]etena phalāṃśasthaiva hiṃsā na
vidhīyata iti darśitaṃ bhavati. vidhitvaṃ vidhiśaktir ity arthaḥ || 230 ||
__________NOTES__________
[553] nte
___________________________
yato 'ṅgahiṃsā vihitaiva, ataḥ phalāṃśasthaivāvaidikī hiṃsā na hiṃsyād iti
niṣidhyate. ataś cānartha ityabhiprāyeṇāha -- tasmād
iti.[554]sarvasvāraphalasyedānīṃ kā vārtā. maraṇaṃ tasya phalaṃ, na hiṃsā.
tac[555]cāniṣiddham iti ced[556]na. asati bhāgyacchede tadanupapatteḥ. ataḥ
phalāṃśopanipātinīsarvasvārahiṃsānartho bhavet. ucyate -- pūrvāparībhūte hi
yajñe tārtīyasavanīyārbhavastotrakāle sarvasvadakṣiṇāparivṛto vipadyate
dīkṣitaḥ. ato vidhikoṣṭhapraviṣṭaivāsau hiṃsā. anyatra tīrthebhyaḥ iti ca
tīrthabahirbhūtaiva hiṃsā niṣiddhā. iyaṃ tu tīrthamadhyagatā vidhispṛṣṭaiveti
nānarthaḥ. śyenaphalaṃ tu cirātipanne śyene tajjanyāpūrvavicchinnabhāgyeṣu
śatruṣu vipadyamāneṣu jāyate. atas tīrthabahirbhāvād artho na bhavati. tena
kratubahirbhūtā phalāṃśahiṃsāvaidikī niṣidhyate. nāntaḥkratv iti vivekaḥ iti.
kiṃ punaḥ kāraṇaṃ sādhanopāyabhūtā na niṣidhyate. sāmānyena na hiṃsyād iti
śāstraṃ pravṛttam. ato 'ṅgasādhanahiṃsayor api pratiṣedho bhavet, ata āha --
aṃśadvaya iti. sādhanopāyāṃśadvayagāminī{1,181}hiṃsā pratiṣidhyate iti
bruvāṇasya aviśeṣeṇa yacchāstraṃ tat sandigdham anyāyyatvād vikalpasyārād
viśeṣaśiṣṭaṃ syāt (10.8.16) iti sūtram uttaram. śirovad iti ca
sūtrāntaraikadeśaḥ. atra hy ubhayatrāpi sāmānyaśāstrasya viśeṣaśāstreṇa bādho
darśitaḥ. pūrvatra tāvad yathā. jyotiṣṭome śrūyate -- vartmani juhotīti. asti
cānārabhyavidhiḥ yadāhavanīye juhvatīti.[557]atra saṃśayaḥ -- kiṃ jyautiṣṭaumike
home vartmāhavanīyayor vikalpaḥ, uta bādhyabādhakabhāva iti. tatra vikalpa iti
prāptam. tathā hi -- na tāvad ekārthayoḥ samuccayaḥ sambhavati. na ca
pākṣikānugrahasambhave ātyantiko bādhaḥ. āhavanīyo hi sāmānyaśāstreṇa
vartmahomam apy āskandatīti na tasyātyantabādho nyāyyaḥ. ato vikalpa iti prāpte
uktaṃ - yad etad aviśeṣeṇāhavanīyaśāstraṃ tadārād viśeṣaśiṣṭaṃ syād iti. dūre
viśeṣaśiṣṭasyety arthaḥ. viśeṣaśiṣṭaṃ vartmahomaṃ nāskandatīti yāvat. kutaḥ.
anyāyyatvād vikalpasya. katham anyāyyatā. lakṣaṇayā hi sāmānyaśāstraṃ
viśeṣaśāstreṣu pravartate. tat teṣu sandigdham ayaṃ vā viśeṣo 'sya viṣaya iti,
viśeṣaśāstraṃ tu niścitaviṣayam. ato vaiṣamyān na vikalpaḥ. ata eva
sāmānyavacanaḥ śabdo durbalaḥ iti vakṣyati. tasmāt siddham āhavanīyo bādhyata
iti. tathā kvacit puruṣaśīrṣam upadadhātīti viśeṣavacanasāmarthyāt
śavaśarīra[558]sparśanaṃ smṛtipratiṣiddham api kriyata eva,
sāmānyaniṣedhadaurbalyād iti śirovad ity uktam iti. idaṃ tv iha
vācyam.[559]keyaṃ sādhanāṃśagāminī hiṃseti. yadi śyenādayaḥ na, teṣām
ahiṃsātvenoktatvāt. satyam. pradhānapaśuhiṃsaiva tatrodāharaṇam. yathā vāyavyaṃ
śvetam ālabheteti. idaṃ ca śyenodāharaṇam asatsu bhāryāpahārādimanyuhetuṣu
anarthatayā darśayitavyam. ātatāyivadhe doṣābhāvasmaraṇāt. ṣaṭsvabhicaran na
pated iti baudhāyanāḥ paṭhanti. anyatrāpy uktaṃ -
__________NOTES__________
[554] {sarvasvāro nāma
maraṇakāmakartavyo yāgaviśeṣaḥ (10.2.23).}
[555] ccāpi ni
[556] t tan
na. (GA)
[557] hotī (KA)
[558] śira
[559] vaktavyam (GA)
___________________________
nātatāyivadhe doṣo hantur bhavati kaścana |
prakāśaṃ vāprakāśaṃ vā manyus taṃ manyum ṛcchati ||
{1,182}iti. nanv
asaty api niṣedhe kimaṃśadvayagāminī hiṃsānartho na bhavatīty ata āha --
niṣedheneti || 232 ||
atra
kāraṇam āha -- pratyakṣāder iti. nānārthatve pratyakṣādīni kramante. na
cāpramāṇako 'rthaḥ kalpayituṃ śakyata iti. pratyakṣādyaśaktim eva darśayati --
na hīti. na hi trivṛtpānavirekayor iva sādhyasādhanabhāvo hiṃsāpratyavāyayoḥ
pratyakṣaḥ, tadānīṃ pratyavāyādarśanād iti || 233 ||
nanv
asaty api doṣadarśane bāhyahiṃsānām anarthatvadarśanāc coditāsv api vicikitsā
jāyata eva, ata āha -- bāhye 'pīti. ayam abhiprāyaḥ -- nātra vicikitsāyāṃ
kiñcit kāraṇam. śāstrād eva bāhye 'pi vicikitsā. aṅgahiṃsāpi śāstravihitaiveti
nirvicikitsam anuṣṭhātavyeti. nanu pratyakṣam eva hiṃsyamānasya duḥkhitatvam
upalabhyate. ataḥ kartur api tato duḥkhitvam anumāsyāmahe. kriyānurūpaṃ hi
kartṝṇāṃ phalam iti mahājanaprasiddham. yathā cāhuḥ --
tathā ca nārīṣv api siddham etat karoti yo yallabhate 'py asau tat |
yat karmabījaṃ vapate manuṣyas tasyānurūpāṇi phalāni bhuṅkte ||
iti.
ataḥ kriyānurūpyeṇaiva hiṃsānarthakarīty anumāsyate, ata āha --
hiṃsyamānasyeti syādantena. ayam abhiprāyaḥ -- yad etad
hiṃsyamānasya duḥkhitvadarśanaṃ, tena kartuḥ duḥkhitvānumānam ayuktam.
vyāptaliṅgadarśanābhāvāt. na hi hiṃsyamānasya duḥkhitā kartur bhaviṣyatā
duḥkhena vyāptāvagateti. pratyakṣadarśanānusāreṇa tu viparyaya eva tāvadanumātuṃ
śakyate, tadānīṃ hi kartuḥ{1,183}sphuṭaṃ sukham evopalabhyate. ataḥ kālāntare
'pi hiṃsā sukhakarī, hiṃsātvād adyavad iti śakyate prayogo vaktum ity
abhiprāyeṇāha -- tadānīm iti || 234 ||
atra kaścid
anumānakuśala āha -- kriyāviśeṣāḥ khalu viṣayānurūpaphaladāyino dṛṣṭāḥ. yathā
dānādayaḥ śāstroktāḥ. dānaṃ hi sampradānāparanāmānaṃ viṣayaṃ sukhayatīti
pratyakṣam avagatam. tac ca kālāntare dātuḥ parāṃ prītimādhāsyatīti śāstrād
avagamyate. hiṃsāpi ca kriyāviśeṣaḥ. ato yādṛgasyā viṣaye hiṃsye karmaṇi phalaṃ
duḥkhātmakaṃ, tādṛg eva[560]kartur anumīyata iti, tad etad upanyasyati --
viṣaya iti || 235 ||
__________NOTES__________
[560]
vaktur a (KA)
___________________________
atra dūṣaṇam āha -- ya evam iti. evaṃvādino hetur anaikāntikaḥ.
kriyāviśeṣāṇām api gurvaṅganāgamanādīnāṃ viṣayānurūpaphaladāyitvābhāvāt.
duḥkhaphalatvāt teṣām. viṣaye ca gurvaṅganādau tadātve prītidarśanāt.
surāpānasyāpi yadi peyā suraiva viṣayaḥ, na tasya duḥkham aduḥkhaṃ veti
viṣayānurūpaphaladāyitvam evam ādīnāṃ asiddham iti vipakṣair ebhir vyabhicāritā
hetor iti || 236 ||
viruddhaś cāyaṃ hetur ity āha -- viruddheti.
kathaṃ viruddhatā, ata āha -- yādṛg iti. dṛṣṭāntānusāreṇa hi hetur gamako
bhavati. dānaṃ cātra dṛṣṭāntaḥ. ato yādṛśaṃ dāne phalam avagataṃ, hiṃsāyām api
tādṛg eva phalaṃ bhaved iti. tādṛktvam eva phalasya darśayati --
vidhigamyeti. dāne hi vidhigamyaphalāvāptir avagatā. tad idaṃ
vyāptibalena hiṃsāyām api prāpnotīti. vidhibalena tv arthaphalatvam eva hiṃsāyā
avagamyate. ato nānarthatvaṃ sidhyatīti
sisādhayiṣitānarthaphalatvaviparītārthaphalatvasādhanād viruddho 'yaṃ hetur
ityabhiprāyeṇāha{1,184}-- aduḥkheti. tatheti. vidhigamyaphalāvāptau
satyām aguḥkhātmatety arthaḥ. na hi duḥkhātmake phale vidhiḥ pramāṇaṃ bhavatīti
|| 237 ||
evaṃ tāvaddhetudoṣāv uktau. idānīṃ dṛṣṭāntadoṣaṃ darśayati -- na ceti.
viṣayānurūpaphaladāyitā hy atra sādhyate. dāne ca sampradānaṃ viṣayaḥ. na ca
dānaṃ dātari tadanurūpaṃ phalam abhiniṣpādayati, tato viśiṣṭatamasya mahato
'bhyudayasya dātari niṣpatteḥ. alpā hi prītir gāṃ gṛhītavato bhavati. dātus tu
tāṃ pātrasātkṛtavataḥ savatsaromasammitāni tāni vatsarāṇi svargo bhavatīti
śāstrānusāreṇāvagamyate. kvacit tu samadviguṇasāhasrānantāni phalāny
abrāhmaṇabrāhmaṇaśrotriyavedapāragebhyaḥ iti sādhyahīno dṛṣṭānta iti. api
caikārthenaiva sādhyapadena pakṣasapakṣayor vyāptiḥ kathyate. iha ca dṛṣṭānte
dāne sampradānaṃ viṣayaśabdasyārthaḥ. hiṃsane tu hiṃsyamānaṃ karma. na caitad
yuktam ityabhiprāyeṇāha -- sampradānam iti vaiṣamyamantena. yadi
tu vaiṣamyaparihārārthaṃ pakṣe 'pi sampradānam eva viṣayaśabdasyārtho bhavet,
tataḥ sisādhayiṣitānarthaviparītapratijñānād viruddhaḥ pakṣo bhaved ity āha --
sampradāne iti. viruddhatām eva sphuṭayati -- prīyata iti.
agnīṣomadevatāsampradānako hi paśuyāgaḥ. tatra cāgnīṣomau
devatā[561]prīyate[562]iti viṣayānurūpaphalapratijñāne hiṃsākartur api prītikarī
hiṃseti pratijñātaṃ bhavet. evañ ca nānarthakaratvaṃ sidhyati,
prītiphalasyānarthatvāsambhavāt. ato viruddhaḥ pakṣo bhaved iti. kiṃ punar idaṃ
devatādhikaraṇaviparītavigrahavattvam ihābhipretya devatā[563]prīyata[564]ity
ucyate. yady api anirākaraṇātmakaṃ sampradānaṃ devatā syāt, tathāpi nāsau
prīyate.{1,185}śrutisamavāyitvāt karmasu. ata āha -- iti sthitaṃ taveti.
satyaṃ, nāyaṃ siddhāntaḥ. tava tu sāṅkhyasya sthitam idaṃ[565]yad devatā prīyata
iti. atas te pakṣo viruddha iti || 240 ||
__________NOTES__________
[561] te
[562] ye
[563] tāḥ
[564] nta (GA)
[565] iyaṃ de (KA)
___________________________
pūrvaṃ tāvad ubhayatra sampradāne viṣayaśabdārthe doṣa uktaḥ. karmavacanatve
doṣam āha -- dṛṣṭānta iti. yadi hi dāne karmaiva viṣayo bhavet, tatas
tasya dīyamānasya gavāder na kiñcit phalam iti na tadanurūpaphalasādhanaṃ yuktam
ity abhiprāyaḥ. viruddhāvyabhicārī cāyaṃ hetur ity āha -- japahomādīti.
japādayo hi kriyāviśeṣā na pareṣāṃ pīḍānugrahayor vartante.
coditatvamātreṇaiva[566] tu te 'rthatayāvagatāḥ. atas taddṛṣṭāntenaiva coditā
hiṃsā artha iti śakyate sādhayitum. ato viruddhāvyabhicāritā. na cātra
viṣayānurūpam etat phalam iti śakyate vaktum. viṣaye phalādarśanāt. japasya yadi
tāvajjapyamānaṃ viṣayaḥ, kiṃ tasya phalam. anyasya tu na kasyacit pīḍānugrahau
dṛśyete. ata evoktaṃ parapīḍādivarjanād iti. evaṃvidhaṃ dṛṣṭāntam āsādya
coditatvasya hetutvaṃ sambhavatīti viruddhāvyabhicārī hetur bhavati. bhavati ca
prayogaḥ -- daikṣapaśuhiṃsā arthaḥ, vihitatvāj japādivad iti || 241 ||
__________NOTES__________
[566] ṇa tu (GA)
___________________________
api ca vidhiniṣedhapramāṇakayor dharmādharmayor anumānopanyāso 'tidūram
apabhraṣṭa ity āha -- vihiteti || 242 ||
api ca
viṣayānurūpaphalavādinā pīḍānugrahanibandhanaṃ dharmādharmatvam āśritam. evañ ca
jape śīdhupāne cānyatarābhāvād ubhayānugrahatā na syād ity āha -- anugrahād
iti || 243 ||
{1,186}
gurudāragāmināṃ[567]ca parānugrahād eva mahān dharmo bhaved ity āha --
krośateti. gurudārābhigāmino hi sasādhvasasya hṛdayaṃ śabdāyata iveti
krośatety uktam. yadi brūyād gurvaṅganāgāmino hi brāhmaṇam iva ghnato
hṛdayakrośanam upalabhyate. hiṃsā ca viṣayānurūpaphaladāyitayānartha iti
sthitam. ato 'narthaphalakarmānuṣṭhāyinām eva hṛdayakrośanopagamyata[568]iti
gurudārābhigāmino 'py adharmotpattir avagamyata iti. tatredam uttaraṃ krośatā
hṛdayenāpīti. evaṃ hi manyate -- viṣayānurūpaṃ cet karmaṇāṃ phalam, evaṃ sati
krośatāpi hṛdayena gurvaṅganāgāmī viṣayasyāṅganāyā mahāntam upakāraṃ janayatīti
dhārmiko bhavet. hṛdayakrośanād asyādharmo 'py anumīyata iti ced, na tarhi
viṣayānurūpaṃ (phalaṃ) kriyāṇām iti vyāptyasiddhiḥ. ataś cānaikāntiko hetuḥ.
viruddhārthahetudvayasamāveśe[569]ca dharmādharmatvasaṃśayo bhavet. ato na
pīḍānugrahanibandhanaṃ dharmādharmatvam iti || 244 ||
__________NOTES__________
[567] rābhigā
[568] śanād avaga
[569] śāc ca dha (GA)
___________________________
api ca anumānapradhānasyāsya vādino 'napekṣitaniṣedhaśāstrasya hṛdayakrośane 'pi
na kāraṇam upalabhāmahe. adharmānuṣṭhānabuddhyā hi tad bhavati.
ānumānikadharmādharmavādinaś ca nādharmabuddhau kiñcin nibandhanam asti.
śāstrānusāreṇa hi tanniścayaḥ. ucchāstraṃ pravartamānasyādharmam ācarāmīti
hṛtkampo na jāyate. itarathā tu paropakāritvād asya hṛdayasya prasāda eva jāyata
ity āha -- anumāneti || 245 ||
nanu yad eva svasmin
parasmin vānuṣṭhīyamānaṃ pīḍām āvahati, sa evādharmaḥ. ata evātmahiṃsāpy
adharmaḥ. tad iha yad api paropakāro dṛśyate, svasya{1,187}tu hṛdayakrośāt
pīḍopalabhyata ity adharmatvam. evañ cādharmatve pīḍopapattir ity ata āha --
pīḍāta iti. anapekṣitaśāstrasya prāgadharmajñānotpattinimittābhāvāt
kiṃkṛtā pīḍeti vaktavyam. adharmatvabuddhikṛteti cet, tad eva kin nimittam.
saiva pīḍā adharmatve nimittam iti cet, tad iha pīḍādharmatvayor ekatarasyāpi
mūlāntarāsambhavād duruttaram itaretarāśrayam aśāstraparatantrasyāpadyata iti ||
246 ||
api
ca[570]yadi saty api paropakāre kartur udvegadarśanād gurvaṅganāgamanam
adharmaḥ, tarhi yasyāto mlecchāder udvego na jāyate tasyādharmotpattir na syād
ity āha -- evamādāv iti. śāstrajñasyaiva śāstrānusāryudvego jāyate.
tadanabhijñasya tadabhāvād apramāṇako 'dharmayoga iti || 247 ||
__________NOTES__________
[570] ca sa (KA)
___________________________
ato vimucyānugrahapīḍe tadabhāvaṃ ca dharmādharmajñānārthibhir vidhiniṣedhāv
evānusartavyāv ity upasaṃharati -- tasmād iti. ayam arthaḥ -- nānugraho
dharmatve kāraṇaṃ pīḍā vā adharmatve, anugrahābhāvo vā pīḍābhāvamātraṃ vā
dharmādharmatva iti || 248 ||
atra
vadanti -- nānumānena hiṃsādīnām adharmatvaṃ sādhyate. kin tu śāstrānusāreṇaiva.
niṣedhaśāstreṇa hiṃsāyāḥ pratyavāyaśaktir avagatā. sarvā
ca{1,188}tīrthātīrthagatā hiṃsaiva. ataḥ kathaṃ hiṃsā satī kācit pratyavāyaṃ na
janayiṣyati. na hi daikṣapaśuhiṃsāvidhānaṃ vastunaḥ śaktim utsārayitum utsahate
vidyamānadravya[571]guṇādiśaktimātropadeśitvāt śāstrāṇām. naiṣāṃ
śaktyāvāpodvāpayor vyāpāraḥ. atas tad evedaṃ na hiṃsyād iti
śāstropadarśitapratyavāyahetutvaṃ
daikṣapaśuhiṃsāka(?rme/rmaṇī)ti[572]śāstrānudhāvanenaiva hiṃsādīnām adharmatvaṃ
kalpyata iti. tad etad upanyasyati -- kvacid iti trayeṇa. kvacid
bāhyahiṃsāyāṃ niṣiddhatvāt pratyavāyahetutve hiṃsāyāḥ śaktir bodhitā na vidhānād
apagacchatīti sambandha iti || 251 ||
__________NOTES__________
[571] vyādi (KA)
[572]
strādhāva (GA)
___________________________
evam upanyasya nirasyati -- evam iti dvayena. evaṃvādino hi na surāṃ
pibed iti niṣedhaśāstrāt surāpānasya pratyavāyaśaktir avagateti śūdro 'pi tāṃ
piban pratyaveyāt. tathā vaiśyastomena vaiśyasya yajamānasya
vidhinābhyudayasiddhir darśiteti vaiśyastomaśaktyanusāreṇa viprarājanyayor api
tatphalaṃ bhavet. na caitad iṣyate. tathā kālabhedena śaktibhedo dṛṣṭaḥ. iṣṭyor
darśapūrṇamāsayoḥ parvaṇi śakteḥ pañcamyāṃ cāśakteḥ. agnihotrasya
sāyaṃprātaranuṣṭhitasya phalasādhanatvān madhyāhne ca tadabhāvāt. ato
yathāśāstram eva śaktisadbhāvo 'bhyupeyata iti || 253 ||
tasmāt
śāstrānusāreṇaiva karmaṇāṃ phalaśaktir āstheyety upasaṃharati. -- tasmād
iti || 254 ||
evaṃ
sādhanopāyāṃśadvayātiriktāyāṃ hiṃsāyāṃ na hiṃsyād iti pratiṣedhāj{1,189}jātaṃ
pratyavāyahetutvajñānam anyatra tīrtheṣu yo dīkṣitaḥ yad agnīṣomīyaṃ paśum
ālabhetetyādividhinā vāryata ity āha -- hiṃseti || 255 ||
yat tūktaṃ na
vastuśaktyāvāpodvāpayoḥ śāstrasya vyāpāra iti, tad iṣyata eva. kevalaṃ
śāstrānusāreṇaiva tattatkriyābhedavyavasthitā eva śaktayo 'vagamyante. ato
nātiprasaṅga ityabhiprāyeṇāha -- jñānam iti || 256 ||
katham ekasya karmaṇaḥ śaktibhāvābhāvāv iti cet. laukikāni karmāṇi vidāṅ
kurvantu bhavantaḥ. yathā tāvad ekam eva bhojanaṃ svasthātur akartṛkaṃ
bhinnaśaktikaṃ dṛṣṭam. svasthena hi tat kriyamāṇaṃ
rasalohitamāṃsapariṇāmaparamparayā śarīraṃ vardhayati. ātureṇa tu kriyamāṇam
asamyagdhātupariṇāmāt kṛśī karoti. evam adṛṣṭārtheṣv api karmasu
bhaviṣyatītyabhiprāyeṇāha -- vyavasthā iti || 257 ||
yathā
bhojanatvābhede 'pi svasthātur akartṛbhedanibandhanaṃ[573]vyaktibhedam āśritya
tatra śaktibhedaḥ samādhīyate, evam ihāpi hiṃsātvenābhede 'pi rūpasyeyam
aṅgahiṃsā iyaṃ bāhyahiṃseti vyaktibhedāvagater upapannaḥ śaktibheda
ityabhiprāyeṇāha -- rūpābheda iti || 258 ||
__________NOTES__________
[573] vyavasthābhe (KHA)
___________________________
yadi tv avāntarabhedam anaṅgīkṛtya rūpābhedamātreṇaikaphalatvam iṣyate, evaṃ
sati sarvalaukikavaidikakriyāṇāṃ kriyātvād ekaphalatvaṃ syāt. tatredaṃ
svargaphalam idaṃ putraphalam ityādyasaṅkaro na sidhyatītyabhiprāyeṇāha --
tathāpīti. āstāṃ tāvanmahāsāmānyenaikatvāt phalasaṅkaro bhavatīti.
yajitvādyavāntarasāmānyābhedād api citrādīnāṃ karmaṇāṃ phalatulyatā bhaved ity
āha -- yajitveti || 259 ||
yadi
tu tatra vyavasthāvāntarabhedāśrayābhidhīyate, sehāpi samānety āha -- bhedād
iti. nanu vihitā nāmāṅgahiṃsā. tathāpi kiṃ nānarthaḥ. na
vidhinānarthaphalena na bhavitavyam iti rājājñā. ata āha -- vidhīnām iti.
ayam abhiprāyaḥ -- neyaṃ rājājñā. śabdaśaktir eva. vidhir hi kartavyatābuddher
hetuḥ. iṣṭābhyupāyaṃ ca kartavyatayā loko budhyate. ato 'vaśyam eva sākṣād
vyavahito[574]'pi vā vidheyānāṃ puruṣārthaḥ phalam ity avasīyate. sākṣāt
pradhānānāṃ, vyavahito 'ṅgānām. tasmān nāto vidher anarthaphalatvam avasīyate.
vidhibalād avagamyamānaṃ vidhīnāṃ phalam ity āheti. api ca,
anarthakaryaṅgahiṃseti nedaṃ sāndṛṣṭikam. na cānarthasamabhivyāhāro 'syāḥ
śrūyate. ataḥ katham anarthasādhanam ity āha -- na caiṣv iti. nanv
aśrūyamāṇo 'pi kalañjabhakṣaṇādivat kalpayiṣyate, ata āha -- niṣedhād
iti. tatra niṣedhaḥ kalpanāyāṃ kāraṇaṃ, nāsāv iha sambhavati. abhāvād eva
vidhānadarśanād iti || 261 ||
__________NOTES__________
[574]
to vā (KA)
___________________________
api cāṅgahiṃsānāṃ puruṣārthatve siddhe kadācid anartho 'pi phalatayā kalpyate.
na ca tāsāṃ puruṣārthaḥ phalam. prakaraṇe pāṭhāt. prakaraṇavidhiviniyogena
kratvarthatvād ityabhiprāyeṇāha -- na ceti. kiṃ nāma[575]tat kalpyam ata
āha -- karmopakāra iti. yat khalu prakaraṇasthaṃ, tataḥ
pradhānakarmopakāra eva kalpyate dṛṣṭo 'dṛṣṭo vā. yathāvaghātasya vrīhīṇāṃ
vituṣībhāvo vidhyapekṣito dṛṣṭaḥ. adṛṣṭo vā yathā prayājādijanya iti || 262 ||
__________NOTES__________
[575] mātaḥ ka (GA)
___________________________
{1,191} ato
nātrānarthakalpanāvasaro 'stīty āha -- kalpaneti. nāṅgahiṃsāsu phalam
apekṣitaṃ, kratūpakāreṇa nirākāṅkṣatvād iti bhāvaḥ. kratvarthe 'pi cāyaṃ viśeṣaḥ
yad ayaṃ paśusaṃskāra eva, na tu prayājādivadārād upakāro 'ṅgahiṃsā,
tatpurassaraṃ viśasanādisaṃskārānuṣṭhānāt. ata eva saṃjñapane paśur vrīhivat
pradhānatayā śrutaḥ paśuṃ saṃjñapayatīti. tad etad āha -- kratvartha iti.
sannipatyopakārapradarśanena[576]kratvarthataiva balīyasīti darśitaṃ bhavati.
ārād upakārakatve yāvān kleśo bhaved na ca tāvān apy astīti || 263 ||
__________NOTES__________
[576] nenaiva kra
___________________________
saṃskāratve 'pi cāsyāyaṃ viśeṣaḥ yad ayaṃ dṛṣṭārtha evāvaghātādivat. na
tu[577]prokṣaṇādivadadṛṣṭārthaḥ, kratvapekṣitaikādaśāvadānaniṣpatteḥ. daikṣe hi
paśau hṛdayasyāgre 'vadyati. atha jihvāyāḥ. atha vakṣasaḥ ityādibhir
ekādaśāvadānasādhyo yāga uktaḥ. na cāsati hiṃsāsaṃskāre paśor
ekādaśāvadānaniṣpattiḥ sambhavati. ato dṛṣṭārthatvād aṅgahiṃsāyā
nānarthakalpanāvasaro 'stītyabhiprāyeṇāha -- dṛṣṭeti. evaṃ
tāvajjyotiṣṭomopāyāṃśasthā hiṃsā nādharma ity uktam. ye cābhicārayajñāḥ
śyenādayaḥ, tatrāpy ekāhānāṃ jyotiṣṭomaprakṛtitvāc codakaprāptāṅgahiṃsā nādharma
ity āha -- abhicāra iti || 264 ||
__________NOTES__________
[577] ca (KA)
___________________________
ato 'naṅgabhūtāyām eva phalāṃśasthāyāṃ hiṃsāyām etad anarthatvam ity
upasaṃharati -- tasmād iti. nanu ca phalāṃśasthāpi hiṃsā śyenādyuddeśena
vidhīyamāṇā[578]katham anarthaḥ ata āha -- uddeśād iti. ayam abhiprāyaḥ
-- nātra śyenoddeśena phalaṃ vidhīyate, phalatvena hiṃsāyā evoddeśāt. phalaṃ hy
uddiśya sādhanaṃ vidhīyate, na tu viparyayaḥ. nanūddeśyayor api deśakālayor
vidhānam{1,192}iṣyata eva. satyam. anyatas tayor aprāpteḥ. phale tu rāgataḥ
pravṛttaḥ puruṣo na vidhinā pravartyata ity uktam eveti || 265 ||
__________NOTES__________
[578] natvāt ka (KA, GA)
___________________________
kathaṃ punas tryaṃśabhāvanāvidhāne vidheyāvidheyabhedaḥ śakyate[579]vaktum. ata
eva bhāvanāntargatatvād[580]anarthatvākṣepo nidarśitaḥ. tatrottaram āha --
bhāvaneti. ayam abhiprāyaḥ -- vidhir hi haṃsa ivodakāt kṣīraṃ vivicya
prāptaparihāreṇāprāptaṃ gṛhṇāti. tathā ca vakṣyati -- tadguṇās tu vidhīyerann
avibhāgād vidhānārthe[581]na ced anyena śiṣṭāḥ (1.4.9) iti. ato
viśiṣṭabhāvanāvidhāv api sādhanetikartavyatāmātraparatvāt phalāṃśān nivartata
iti. ataḥ siddhaṃ na svarūpeṇa śyeno dharmaḥ. nāpy adharmaḥ. phalasyaiva tv
anarthānubandhitvāt taddvāreṇānartha ity upacaryata ity upasaṃharati --
ata iti || 266 ||
__________NOTES__________
[579]
kartum (GA)
[580] d arthākṣepo darśi
[581] ne 'rthe (KA)
___________________________
nanu ca vidhīnāṃ puruṣārthaphalatvāt śyenasya ca vidhiviṣayatvāt
tadbalenārthātmakam eva phalāntaraṃ viśvajidādivat kiṃ na kalpyate. ataḥ
svarūpeṇa dharmo bhaviṣyatīty āha -- nirākāṅkṣasyeti. ayam arthaḥ --
bhrātṛvyavadhenaikena svargād api priyatareṇa nirākāṅkṣasya śyenasya na
phalāntarakalpanā sambhavati. bhāvanākāṅkṣā hi tatkalpanābījam. ekā ca
bhāvanaikenaiva bhāvyena nirākāṅkṣeti na bhāvyāntarasambandhaṃ labhate. tathā ca
vakṣyati -- ekaṃ vā codanaikatvāt (4.3.14) iti. ataḥ
siddham{1,193}anarthaphalasya taddvāreṇānarthatvam ity āha -- tasmād iti.
kiṃ punaḥ kāraṇaṃ, phalānarthānubandhitvāt śyeno na dharma ity ata āha --
phalata iti. īdṛśe karmāṇi loke dharmaśabdaḥ prasiddha iti[582]|| 268 ||
__________NOTES__________
[582] ti bhāvaḥ || (KA)
___________________________
atra codayati -- nanu ceti. ayam abhiprāyaḥ -- kiṃ punaḥ kāraṇaṃ svato na
dharmatvaṃ śyenādeḥ, nāpy adharmateti. iṣṭābhyupāyo hi codanālakṣaṇo dharmaḥ.
tathā śyenaḥ phalasyānarthānubandhitve 'pi. ato dharma ity evāyaṃ vaktavya iti.
atrobhayarūparahitaḥ śyena ity abhipretya sampradhāraṇām avatārayati -- phalam
iti. sthitaṃ tāvat śyenaphalaṃ hiṃsā. hiṃsā ca na dharma iti. śyenādisvarūpam
idānīṃ lokaprasiddhyanusāreṇāvadhārayāmaḥ dharmo 'dharmo veti || 269 ||
tatrānyataranirdhāraṇāya pakṣadvayam upanyasyati -- yadīti dvayena.
lokaprasiddhir hi naḥ sarvaśabdārthāvadhāraṇe mūlam. tad asāv eva nirūpaṇīyā.
tatra yady aniṣṭānubandharahiteṣṭābhyupāyaś codanālakṣaṇo dharma iti
lokenocyate, tataḥ śyenādīnām adharmatvena varjanaṃ,
paramparayānarthānubandhitvāt. yadi tv anādṛtya paramparayānarthānubandhitvam
āhatya prītiphalaṃ laukikā dharmaśabdenopacaranti codanāsamadhigamyaṃ, tathā
sati śyeno 'pi tādṛśatvād dharmo bhavet. kāryākāryānapekṣayeti. yad eva hi
prītimātrānubandhi tat kāryam iti vivekino budhyante, viparītam akāryam iti
bhāvaḥ. prasiddhivibhāgakathanenaiva cātra nirdhāraṇam uktam. yathāprasiddhi
tāvad dharmaśabdo 'bhyupagantavya iti sthitam. prasiddhiś
cāniṣṭānanubandhīṣṭasādhanaviṣayaiva dharmaśabdasyeti śyenādivarjanam
evāvasīyata iti || 271 ||
{1,194} nanv evam adharma
evāniṣṭānubandhitvāt śyenaḥ phaladvāreṇa, ata āha -- yadīti. ayam
abhiprāyaḥ -- adharmapadaprayogo 'pi laukikānāṃ sampradhāraṇīyaḥ kiṃviṣaya iti.
tad yadi codanārtho 'pi sākṣād vyavadhānena vāprītihetur adharma iti prasiddhaḥ,
tataḥ śyeno 'py adharmaḥ. atha vedavihite nādharmaśabdam aprītikare 'pi
paramparayā lokaḥ prayuṅkte, tato nādharmaḥ. na ca vedavihitagocaro
'dharmaśabdaprayogo laukikānāṃ dṛṣṭa iti nādharmaḥ svarūpeṇa śyenādaya iti
bhāvaḥ || 272 ||
yas tu
vadati -- vihitā nāmāṃśadvayagāminī hiṃsā. tathāpi pratibaddhaliṅgadarśanena
tasyānarthahetutvam anumāsyāmahe. tathā hi hiṃsātvam anarthatvena pratibaddhaṃ
bāhyahiṃsāsv avagataṃ, tad dhi vihitāsv api dṛśyamānam anarthatvam
anumāpayayatīti. tad etad upanyasya dūṣayati -- yas tv iti. ayaṃ
cāgamabādho 'numāne prapañcayiṣyata iti || 273 ||
āgamānādare
tv anavasthā bhavatīty āha -- tam iti || 274 ||
nanv
āgamānusāreṇa kratugatānām api hiṃsānām adharmatvam avagamyate. tathā hi --
santi hi kecana mantrārthavāde[583]tihāsādayaḥ ye kratuvartinīm api hiṃsāṃ
nindanti.[584]yathā japastutau
__________NOTES__________
[583] dāḥ ye
[584] ta
___________________________
vidhiyajñāj japayajño viśiṣṭo daśabhir guṇaiḥ
iti hiṃsā[585]ṅgatvenaiva
vidhiyajñanindā smaryate. ata āha -- gīteti. asyārthaḥ -- pratyakṣo 'tra
śrutibādhaḥ. kratau vidhānadarśantāt anyatra tīrthebhyaḥ iti ca śruteḥ.[586]
__________NOTES__________
[585] sākaratve (GA)
[586] smṛ
(KA)
___________________________
{1,195}
yajñārthaṃ paśavaḥ sṛṣṭāḥ svayam eva svayambhuvā |
yajñā hi bhūtyai lokasya tasmād yajñe vadho 'vadhaḥ ||
iti[587]ca.
anyaparatayārthavādo vyākhyeyaḥ. yathā vakṣyati -- na hi nindā nindyaṃ nindituṃ,
kiṃ tarhi ninditāditaraṃ praśaṃsitum iti || 275 ||
__________NOTES__________
[587] ti. a (KA)
___________________________
atrāparaṃ bhāṣyaṃ - nanv aśaktam idaṃ sūtram imāv arthāv abhivadituṃ
codanālakṣaṇo dharmaḥ nendriyādilakṣaṇaḥ, arthaś ca dharmo nānartha iti.
bhidyeta hi tadā vākyam iti. evaṃ vākyabhedaparicodanāṃ kṛtvā parihārabhāṣyam --
ucyate. yatra vākyād evārtho 'vagamyate tatraivam. tat tu vaidikeṣu na sūtreṣu.
anyato 'vagate 'rthe sūtram evam artham ity avagantavyam iti. tadākṣipati --
śiṣyān iti. asyārthaḥ -- anyatoviditavedārthebhyo jijñāsubhyaḥ sūtrāṇi
jaimininā na praṇītāni. atas tāni teṣāṃ vedavākyatulyāni ubhayaṃ ca
vedasūtrātmakaṃ vākyabhedādidoṣād asamartham. na cāśaktam arthapratyāyane
pramāṇam. ato na vedasūtrayoḥ kaścid viśeṣa iti na sūtreṣv iti bhāṣyoktam
anuttaram iti || 276 ||
atra parihāram āha -- prāgukteti. asyārthaḥ -- satyam. vākyabhedādinā
sūtrāṇām apy aśaktiḥ śiṣyāṃś ca pratyaviśeṣaḥ. kin tu yā pūrvaṃ sati sambhava
iti parisaṃkhyoktā, tasyāḥ phalam etad bhāṣyakāreṇa pratipādyate. evaṃ hi
nyāyābhāsabhrāntāḥ śiṣyā bhāṣyakāreṇa śikṣitāḥ yad vivakṣitāsambhave
vākyabhedādibhir api sūtrāṇi gamayitavyānīti. tad ihaiva tāvac codanāsūtre
pradarśyate yad vākyabhedenāpi codanāsūtrārtho bodhyata iti. anayeti.
bhāṣyoktayā pramāṇāntarapratipannārthaviṣayatayā yuktyety arthaḥ. eṣety api ca
bhāṣyoktaiva vākyabhedagatiḥ pratyavamṛśyate. yathāha -- bhinnayor eva
vākyayor{1,196}imāv ekadeśāv iti. tad anena śiṣyān pratyaviśeṣe 'pi vyākhyātṝṇām
eva vyākhyāprakāro bhāṣyakāreṇokta iti darśitam. vyākhyākārā hi
ciraparicitanyāyasāmastyasmaraṇakṣamā nyāyabalena vākyabhedādibhir api sūtrāṇi
vyācakṣata iti || 277 ||
yataś
ca pramāṇāntarānusāreṇa vākyabhedādibhir api sūtreṣv avagatiḥ sambhavati, tasmād
āvṛttyā vā tantreṇa vedaṃ sūtraṃ vyākhyeyam ity āha -- tasmād iti.
āvṛttau tāvat sakalam eva sūtraṃ dviḥ paṭhitavyam. tatraikasya codanālakṣaṇo
dharma ity atra tātparyam. aparasya cārtho dharma ity atra. anyaparatve
'nyatarasambandho 'nuvādaḥ. sūtrabhedena cobhayavidhānāt tatsiddher
ubhayānuvādopapattiḥ. tantraṃ codanālakṣaṇādīnāṃ trayāṇām anyatamam.
tadupariṣṭād vakṣyate. tasmin pakṣe na vākyabhedaḥ. tathā hi -- tripadam idaṃ
sūtram. padatrayasyāpi cetaretarasambaddho 'rtho vākyārthaḥ. tad yad eva
trayāṇām ubhayasandhānārtham[588]āvartyate tad eva vākyaṃ bhinatti. tantreṇa
tūbhayasambandhe na vākyabhedaḥ. sakṛdvacanāt. sakṛduktasyaiva
yogyatayobhayasambandhe śaktibhedāt. tad iha dharmapadaṃ vā tantroccaritam
ubhābhyāṃ sambadhyate. sidhyati cobhayaṃ codanālakṣaṇo dharmo 'rtho dharma iti
ca. madhyapadaṃ vādyantābhyām. evam api ceṣṭaṃ sidhyati artho dharmaḥ sa
codanālakṣaṇa iti. ādyam eva vottarābhyām. codanālakṣaṇo 'rthaḥ sa eva ca dharma
iti. idam ekam eva vākyaṃ trayāṇām anyatamasya tantreṇobhayasambandhād dvyartham
ity avagantavyam. āha ca --
__________NOTES__________
[588]
sambandhārtha
___________________________
codanālakṣaṇādīnāṃ tantreṇaikasya saṅgatau[589]|
__________NOTES__________
[589] teḥ (GA)
___________________________
dvābhyāṃ sahārthavācitvād dvyartham ekaṃ bhaviṣyati ||
iti || 278 ||
bhāṣyakāreṇa bhinnayor eva vākyayor imāv ekadeśāv iti vadatā
sūtradvayam{1,197}evedaṃ darśitam. tad upanyasyati -- ekadeśeti. artho
dharma ity ekaṃ sūtram, aparaṃ codanālakṣaṇa iti. tena
codanālakṣaṇāvayavenānumitenānantarasūtrasthena dharmapadenaikaṃ niṣpadyate
codanālakṣaṇo dharma iti. tad idam uktam -- ekadeśānumānād iti. nanv
artho dharma iti codanālakṣaṇācodanālakṣaṇayor anyatarasyā[590]nupādānāt
tadapekṣāyām acodanālakṣaṇo 'py upatiṣṭhamānaḥ kena vāryate. evaṃ codanālakṣaṇo
dharma ity atrāpy anarthaprasaṅgo darśayitavyaḥ. ata āha -- itaretareti.
etāv eva codanālakṣaṇārthaśabdāv itaretarasamīpyāt parasparaṃ sūtradvaye 'pi
viśeṣaṇatvena vākyaśeṣatayā kalpyete. ato nācodanālakṣaṇānarthāvayavakalpaneti.
anuvādatvena cātra codanālakṣaṇārthāvayavasambandho bhinnayoḥ sūtrayor
darśayitavyaḥ, yadartho dharma ity ekasūtreṇoktaṃ taccodanālakṣaṇa iti,
yaccodanālakṣaṇo dharma ity atroktaṃ tadartha iti || 279 ||
__________NOTES__________
[590] rānu
___________________________
aparam api athavā arthasya sataś codanālakṣaṇasya dharmatvam ity ekārtham eveti
bhāṣyam. tadākṣipati -- viśiṣṭety evāntena.
arthaviśeṣaṇaviśiṣṭacodanālakṣaṇānuvādena dharmavidhānaṃ darśitam. evam api
viśeṣaṇaviśeṣyobhayaparatvena vākyaṃ bhidyata[591]eva,
yathaikatvaviśiṣṭagrahānuvādena sammārgavidhau. ataḥ kena viśeṣeṇā[592]thaveti
parihārāntaram uktam iti. yataś cāyam aparihāraḥ, tasmāt pūrvoktam eva
padatrayatantratvaṃ vākyabhedaparicodanāyām uttaram ity āha -- itīty
arthaśabdayorantena.
etac ca tantratrayaṃ vyākhyātam eva.
saṃjñāśabdena dharmapadam ucyate.[593]tad dhi codanālakṣaṇasyārthasyālaukikī
saṃjñā bhūvādīnām iva{1,198}dhātuśabdaḥ. pūrvācāryāṇāṃ matena caitad uktam. yady
avaśyaṃ[594]vākyabhedaḥ[595]parihartavyaḥ, tatas tantreṇa dvyartham ekaṃ vākyaṃ
vyākhyeyam. na ca prakārāntareṇa vākyabhedaparicodanā parihartuṃ śakyata iti ||
281 ||
__________NOTES__________
[591] dyetaiva (GA)
[592] ṇa pari
[593] te. sā hi co (KA)
[594] śyam avā
[595] do
vaktavyaḥ
___________________________
atra codayati -- dharma iti. ayam abhiprāyaḥ -- dve kilātra vacanavyaktī.
codanālakṣaṇānuvādena dharmavidhānaṃ viparītaṃ vā. tatrādye tāvat pakṣe
codanālakṣaṇatvasyārthatvavyabhicārād yuktam eva viśeṣaṇam. yadā tu sāmānyataḥ
siddhadharmānuvādena pramāṇam anena kathyate, tadā arthatvaṃ prāptam eva,
arthasyaiva śreyassādhanasya dharmatvaprasiddheḥ. sarve hi vādinaḥ prītisādhanaṃ
dharma ity atrāvipratipannāḥ, tadviśeṣeṣv eva vivādaḥ. mīmāṃsakā hīṣṭāpūrtayor
dharmatvam icchanti. saṅghaṭṭavandanādau saugatāḥ. sāmānyaṃ tu prītisādhanaṃ
dharmasvarūpaṃ sarvavādinām avivādasiddham eva.[596]eṣaiva ca prāg api
sāmānyasiddhir uktā. ata eva ca viśeṣa[597]siddhijijñāsāyāṃ
pramāṇaviśeṣavidhānaṃ, tata eva tatsiddheḥ. vedāgame hi pramāṇe yāgādayo
dharmāḥ. buddhāgame tu caity avandanādayaḥ. ko dharma ity atrāpi
viśeṣajijñāsayaiva praśnaḥ. vakṣyati ca viśeṣasya ca jijñāseti. tasmād eṣaivātra
vacanavyaktir mukhyā. ata evādye prathamam uktvā satsūtreṇa ca
pratyakṣādinirākaraṇād eṣaiva vacanavyaktiḥ sūtrakārābhimatā lakṣyate. yo
dharmaḥ sa codanālakṣaṇaḥ iti pratijñāte 'nyalakṣaṇanirākaraṇaṃ saṅgacchate,
nānyathā. tasmād eṣaivātra vacanavyaktiḥ. asyāṃ cārthāvyabhicārād arthaviśeṣaṇam
anarthakam iti || 282 ||
__________NOTES__________
[596] va.
prā (KA)
[597] ṣamātraji (GA)
___________________________
pariharati -- codaneti. ayam abhiprāyaḥ -- satyam. eṣaiva cātra
vacanavyaktiḥ. iyam eva tu nāsatyarthaviśeṣaṇe sidhyatīti
phalavadarthagrahaṇam.{1,199}asati hi tasmin vacanavyaktyantarasandeho bahvet.
evaṃ hi tadā sambhāvyate, yaś codanālakṣaṇaḥ sa dharma iti. atra tu vakṣyamāṇo
doṣaḥ. nityānuvādabhūte tv[598]arthagrahaṇe naivaṃ vacanavyaktiḥ sambhavati,
arthagrahaṇasya vidhyanuvādayor asambhavāt. vidhau tāvad vākyabhedād asambhavaḥ.
anuvādasya cāprāpteḥ. na hi codanālakṣaṇam arthasambandhaṃ na vyabhicarati
anarthasyāpi tallakṣitatvāt. ato nānuvādaḥ. na caitat parityāgena vākyārthatvam
anarthakatvād vākyaikadeśasya. ato yatarasmin pakṣe 'rthapadānvayo ghaṭate,
tataraḥ pakṣo 'vadhāryeta. dharmānuvādena pramāṇavidhau sambhavati
nityānuvādabhūto 'rthaśabda iti sa eva pakṣo niścīyate. ato
vidhyanuvādasūcanārtha evārthaśabdo na viśeṣaṇam. viśeṣaṇād vinā caitad iti ca
spaṣṭam eva sūtrārtha iti darśayiṣyati || 283 ||
__________NOTES__________
[598] py a (GA)
___________________________
syād etat. sambhāvitavacanavyaktiparigrahe ko doṣa[599]iti, ata āha --
tatheti. codanālakṣaṇānuvādena dharmavidhāvadharmāṇām api
niṣedhacodanayānarthasādhanatvena lakṣitānāṃ brahmahatyādīnāṃ codanālakṣaṇatvād
dharmatvaṃ bhavet. na caitad iṣṭam. ato na vidheyārtham api vidhiphalam
arthavad[600]arthapadagrahaṇam. ato neyaṃ vacanavyaktiḥ sādhīyasīti || 284 ||
__________NOTES__________
[599] ṣaḥ a
[600] rthagra (KA)
___________________________
atas tatparityāgenātra sā[601]nāma vacobhaṅgyāśrayaṇīyā, yasyām arthaś ca
dharmatayā na tyajyate, ekaś ca vākyārtho bhavati. sā ca dharmānuvādena
pramāṇavidhiḥ, tasyāṃ hi dharmasyārthatvāvyabhicārād artho na tyajyate. eka eva
vākyārtho bhavati, sāmarthyalakṣyatvād arthasya. iyaṃ cārthānuvādād eva
sidhyati, [602]nānyathety uktam evety āha -- tasmād iti || 285 ||
__________NOTES__________
[601] sādhanām eva
[602] na tv
anya (GA)
___________________________
{1,200}
yady eṣaivātra vacanavyaktiḥ, kathaṃ tarhi bhāṣyakāraḥ ubhayam
ihetyādigranthenārthapadasya viśeṣaṇatāṃ darśayati. vispaṣṭaṃ hi tatroktaṃ
tatrānartho dharma ukto mā bhūd ity evam artham arthagrahaṇam iti, yad api cedam
athavetyādi bhāṣyam ākṣiptaṃ tasyāpy adyayāvan na kiñcit samādhānam
upalabhāmahe, ata āha -- viśeṣaṇād iti. anena bhāṣyadvayam api samāhitam.
yat tāvadubhayam ihety uktaṃ tadarthaviśeṣaṇād vinaivārthasāmarthyakāritam eva
bhāṣyakāreṇa kathitam. kim idam arthasāmarthyakāritam iti. etad uktaṃ bhavati --
yad dharmānuvādena pramāṇavidhānād[603]evānarthānāṃ hiṃsādīnām adharmatvena
varjanaṃ bhavati, pramāṇānuvādena ca dharmavidhau teṣām api dharmatāpadyeta. tad
ihānartho dharma ukto mā bhūd ityevamartham arthagrahaṇam iti vadatā
vacanavyaktiviśeṣaparigrahārtho 'rthaśabda iti darśitam. ākṣiptabhāṣyasamādhāne
'py ayam eva grantho vyākhyeyaḥ. nedam athaveti śabdasāmarthyakāritaṃ
bhāṣyakārīyam uttaram. tathā hi vākyabhedo bhavati. iha tu vinaiva viśeṣaṇād
arthasāmarthyakāritam evedam ucyate. tac ca vacanavyaktiviśeṣāśrayaṇena
darśitam. na cārthād āpadyamāno vākyabhedam āpādayati. aśabdapramāṇakatvād,
vākyabhedasya ca śabdadoṣatvāt. ato 'thavetyādinā dharmoddeśena pramāṇavidhānam
atra bhāṣyakṛtā darśitam. tatra cārthaśabdasyānuvādatvād[604]vākyabhedaḥ
suparihara eva. yad etad anarthānāṃ hiṃsādīnāṃ varjanam, idaṃ dharmānuvādena
pramāṇavidhānavacanavyakter evārthasāmarthyakāritaṃ phalaṃ bhāṣyakāreṇa kathyata
ity artha iti || 286 ||
__________NOTES__________
[603] dhāv
anarthā (GA)
[604] dakatvā (KA)
___________________________
ity upādhyāyasucaritamiśrakṛtau
kāśikāṭīkāyāṃ
codanāsūtraṃ samāptam
03 nimittasūtra
{1,201} tasya nimittaparīṣṭir iti sūtram. tasyāyam
arthaḥ -- tasya dharmasya yannimittaṃ pramāṇaṃ codanābhidhānaṃ, tatparīṣṭiḥ
kartavyeti. pākṣikī ca parīṣṭipadarūpasiddhiḥ. tathā hi iṣu gatau ity asmād
dhātoḥ iṣer anicchārthasya iti yuci vihite parer vā iti ktinyucor vikalpaḥ
smaryate. tena yujvidhau paryeṣaṇeti bhavati. ktini tu parīṣṭir iti. atra
vadanti -- kim idam anavasara eva parīkṣāpratijñānam. codanālakṣaṇo 'rtho dharma
iti hi pratijñātam. atas tadupapādanasamarthahetuvacanāvasare kim aparaṃ
nimittaparīkṣā pratijñāyate. na hi naiyāyikāḥ śabdo 'nitya iti pratijñāya tad
etat parīkṣāmahe iti parīkṣām avatārayanti, api tarhi sahasaiva kṛtakatvād iti
hetum abhidadhati. tad ihāpi codanāsūtrapratijñātāvadhāraṇadvayopapādanāya
sadautpattikasūtrābhyāṃ hetuvacanam ucitam. kim antarā parīkṣāpratijñānena. yadi
mataṃ - parārthapratijñāsvayaṃ nyāyaḥ yat pratijñānantaram eva hetvabhidhānaṃ,
svapratipattau tu na hetudharmā yojayitavyā iti. tan na. na hi jaiminer api
svapratipattaye śāstranirmāṇam, anyato viditavedārthaḥ śiṣyahitārthāya sūtrāṇi
praṇītavān. ato 'trāpi parārthaiva pratijñā. atho[605]cyate -- dvedhā hi paraḥ,
vyutthitāvyutthitabhedāt. tatra vyutthitapratipādane pratijñānantaram eva hetur
abhidhīyata iti nyāyyam.[606]uttare tu parīkṣāpurassaram eva hetvabhidhānena
pratipādyanta iti. tan na. lakṣaṇāntareṣv api prasaṅgāt. bhedādilakṣaṇeṣv api
yathāsvam arthaṃ pratijñāya parīkṣāpratijñānam āpadyate. na ca tathā dṛśyate.
kaś caiṣa nyāyaḥ yad vipratipannāya pratijñānantaram eva hetur ucyate na
śiṣyebhya iti. pratyuta tān eva prati lāghavāya pratijñānantaram eva hetur
vaktum ucitaḥ, kim antarā vyākṣepakarī pratijñā nikṣipyata iti yatkiñcid etat.
tasmād ayam atra samādhiḥ -- ihādyena sūtreṇa śāstrasya prayojanaṃ pratijñātam.
dvitīyena ca samastavakṣyamāṇatantrārthasaṃkṣepapratijñānam. anena tu
sukhagrahaṇārtham ādyādhyāyārthapratijñānam. athātaḥ śeṣalakṣaṇam.[607](3.1.1)
atha viśeṣalakṣaṇam (8.1.1) itivad ṛṣiṇā praṇītam.{1,202}etad uktaṃ bhavati --
ihādhyāye dharmapramāṇaṃ parīkṣiṣyāmaha iti. yady api codanāsūtreṇāpi
samastatantrārthasaṃkṣepe kriyamāṇe pramāṇalakṣaṇārtho 'pi codanaiva pramāṇam
eveti pratijñātḥ, tathāpi saṅkīrṇe pratijñāte punar anena niṣkṛṣyādyādhyāyārthaḥ
pratijñāyate. aniṣkṛṣyamāṇe hi pratijñāsaṅkareṇa[608]na jñāyate kasya
pratijñābhāgasya sadautpattikasūtrābhyāṃ hetur abhidhīyata iti. bahv eva hi
tatra pratijñātaṃ dharmasvarūpādi. atas tatrāpi hetvabhidhānam idam iti kaścid
bhrāmyet. atas tadbhramāpanuttaye svayam eva nirdhāraṇaṃ darśayati. yo 'yaṃ
tantrārthaḥ saṃkṣipyāsmābhiḥ pratijñātaḥ, tasmin vyākhyāsyamāne
nimittaparīkṣaiva tāvad ihādhyāye vartiṣyate pramāṇapurassaratvāt
prameyasiddheḥ. tad iha tāvac caturvidhā parīkṣā vartiṣyate -- kiṃ codanaiva
utānyad eveti niyamaḥ, codanā vānyad veti vikalpaḥ, ubhayaṃ veti samuccayaḥ, na
cobhayam ity ubhayāpalāpaḥ. āha ca --
__________NOTES__________
[605] tro (GA)
[606] yaḥ. (KA)
[607] m iti (GA)
[608] re na (GA)
___________________________
nimittānveṣaṇā ceha caturdhaiva kariṣyate |
codanaivānyad eveti yad vānyac codanāpi vā ||
athavā codanānyac ca na cānyan nāpi codanā |
iti. tad ete
niyamavikalpasamuccayobhayāpalāpaiś catvāraḥ pakṣā bhavanti. bhavati ca
pramāṇavikalpaḥ. yathārād avasthitam agniṃ kadācil liṅgād avaiti. kadācid
āptopadeśāt. na ca samuccaye 'nyataravaiyarthyam, īśvaramaharṣayo hi pratyakṣeṇa
dharmam avayanti āgamenetara iti pramātṛbhedād ubhayopapattiḥ. bhāṣyakāreṇa tu
pradarśanārthaṃ kiṃ codanaiva utānyad apīti darśitam. parīkṣamāṇasya hi
caturdhaiva pratibhā jāyate. tad iha pratyakṣasūtre tāvat pratyakṣādiniṣedhena
pratipakṣaniyamavikalpasamuccayāḥ pratyuktāḥ. ubhayāpalāpas tu
codanāprāmāṇyasamarthanenautpattikasūtre nirasiṣyate tat pramāṇam anapekṣatvād
iti. tad ayaṃ nimittaparīkṣāsaṃkṣepo bhavati -- pratyakṣādivyudāsena codanaivety
avadhāraṇasiddhaḥ, abhāvāśaṅkānirākaraṇena ca pramāṇam eveti,
śabdārthasambandhavākyaracanāpauruṣeyatvapratipādanena ca
puruṣānupraveśasambhāvitāprāmāṇyavyudāsaḥ, tadbhūtādhikaraṇena{1,203}ca
vākyārthasaṃvinmūlopapādanam, upariṣṭāt tu
mantrārthavādaprāmāṇyaprakārakathanaṃ, smṛtipādena ca
manvādyāptasmṛtācaritāgṛhyamāṇakāraṇakāṣṭakā holākādipadārthānāṃ
mūlavedasadbhāvopapādanaṃ, nāmadheyapādena codbhidādināmnāṃ guṇaparāṇām eva
nāmadheyatayaiva kriyopayogakathanam iti kṛtsna evādhyāye dharmasya
nimittaparīkṣeti sūktaṃ tasya nimittaparīṣṭir iti.
atra
bhāṣyam uktīmadam asmābhiś codanā nimittaṃ dharmajñāne iti tat
pratijñāmātreṇoktam ityādi. tad ayuktam, sopapattikapratijñābhidhānāt. tathā hi
-- codanā hi bhūtam ityādinā codanāprāmāṇyopapattir uktaiva, nānyat
kiñcanendriyam iti cānyāprāmāṇyopapattiḥ. ataḥ katham ucyate tat
pratijñāmātreṇoktam iti, ata āha -- pratijñeti sārdhena. asyārthaḥ --
yady api bhāṣyakāreṇānāgatāvekṣaṇena sadautpattikasūtrābhyāṃ vakṣyamāṇā
svapakṣasya yuktiḥ pratijñāvyatiriktā darśitā, tathāpi na sūtrakāreṇa kācid
upapattir ukteti tanmatānusāreṇa pratijñāmātrābhidhānam iti || 1 ||
samarthanāntaram āha -- vṛttikāra iti. asyārthaḥ -- yat tu codanā
hītyādinā bhūtādyarthaprakāśanasāmarthyaṃ codanāyāḥ kṛtaṃ, tat
prāmāṇyadvāramātram eva kathitam. pāramārthikī yuktir upariṣṭād vakṣyate
sūtrakāreṇaiva. ato vakṣyamāṇayuktyadhikam eva tat prāmāṇyasambhāvanāmātram
abhihitam. sambhāvito hi pratijñāyāṃ pakṣo hetunā sādhyate, na tv asambhāvita
iti svābhiprāyeṇāpi pratijñāmātrābhidhānopapattir iti || 2 ||
ity
upādhyāyasucaritamiśrakṛtau kāśikāṭīkāyāṃ
nimittasūtraṃ samāptam
04 pratyakṣasūtra
{1,204}
atrānantaraṃ parīṣṭisūtrapratijñātāṃ nimittaparīkṣām avatārayituṃ sūtram --
satsamprayoge puruṣasyendriyāṇāṃ buddhijanma tat pratyakṣam animittaṃ
vidhyamānopalambhanatvād iti. tad idaṃ vṛttyantare 'nimittād avacchidya tat
pratyakṣam ityevamantaṃ lakṣaṇaparaṃ vyākhyātam. tad etad upanyasya dūṣayati --
varṇyata iti. asyārthaḥ -- dharmasya nimittaṃ parīkṣitavyamiti hi
pratijñātam. anantaraṃ ca pratyakṣasya lakṣaṇam ucyamānaṃ na pūrvapratijñayā
saṅgacchata iti || 1 ||
na
paramasaṅgatiḥ, anupayogo 'pīty āha -- laṣaṇasyeti.
lokaprasiddhapramāṇavyavahāriṇo hi mīmāṃsakasya kiṃ tallakṣaṇakaraṇeneti bhāvaḥ.
dvyaṃśā hi pūrvapratijñā codanaiva pramāṇaṃ pramāṇam eva codaneti
tantrārthasaṃkṣepapratijñānam. punaś ca parīṣṭisūtreṇa
niṣkṛṣyādyalakṣaṇaviṣayatayā. na cānyatarāṃśaprasādhanenāpi lakṣaṇābhidhānam
upayujyata iti. yadi tu naiyāyikādiprasthānam anuvidadhatā pratyakṣasya lakṣaṇaṃ
praṇīyate, tadvad eva hi tatpūrvakaṃ trividham anumānam ityādivadanumānāder api
lakṣaṇapraṇayanam āpatitam ity āha -- kimartham iti || 2 ||
syād
etat. apramāṇam evānumānādi pratyakṣād anyatvāt tadābhāsavad iti
tallakṣaṇānabhidhānam iti, tad ayuktam ity āha -- na tāvad iti. ayam
abhiprāyaḥ -- yad eva kiñcit tadaprāmāṇyasiddhaye pramāṇam upanyasyate, tat
tenaiva bādhyate. api cānumā(?na/nā)prāmāṇyasiddhaye 'numānam upanyasyate iti
svavāgvirodhaḥ. tad alaṃ nāpratyakṣaṃ pramāṇam iti
pāṣaṇḍajalpiteneti.{1,205}syād etat -- sambhavaitihyayor ivānumānāgamayoḥ
pratyakṣāntarbhāvād itareṣāṃ lakṣaṇānabhidhānam iti, tan na. lakṣaṇavailakṣaṇyād
ity āha -- nāpīti vaktumantena. syād etat -- lakṣaṇavailakṣaṇyam
evāsiddhaṃ, sarveṣāṃ saty evendriyārthasannikarṣe jāyamānatvād iti. tan na. na
hi cakṣuṣā sannikṛṣṭadhūmo 'py aviditāsmṛtavyāptir anumimāno vahnim
upala(?bhya/bha)te. ata
indriyaliṅgaśabdasādṛśyā(na)nyathāsiddhabuddhisamupalambhakapramāṇābhāvā eva
yathākramaṃ pratyakṣādipramāṇodaye sādhanam iti sādhanabhedāl lakṣaṇavailakṣaṇye
sati nānyonyāntarbhāvopapattiḥ. tad idam āha -- na ceti || 3 ||
na ca vācyaṃ sarvādau
pratyakṣalakṣaṇābhidhānād eva tatpūrvakatvenetarāṇi lakṣitānīti
pṛthaglakṣaṇānabhidhānam iti, tatpūrvakasmṛtyādīnām
aprāmāṇyadarśanenābhāsasaṅkaraprasakter ity āha -- na cāpīti || 4 ||
na ca
sāmānyātideśalakṣaṇam iva viśeṣātideśalakṣaṇaṃ pratyakṣalakṣaṇoktir anumānādīnāṃ
pāramārthimaṃ lakṣaṇam ākṣipati, tena vinā tadupapatteḥ. sāmānyaṃ tu
nānākṣiptaviśeṣam ātmānaṃ labhata ity ākṣipaty arthaviśeṣam. tad etad āha --
pratyakṣeti || 5 ||
tatpūrvakatvasiddhyabhyupagamena cāsmābhiḥ pūrvaṃ[609]smṛtyā vyabhicāra uktaḥ.
tad api pratyakṣalakṣaṇokter ananyathāsiddhyabhāvān na sidhyatīty āha --
tadatad iti. tac cātac ca tadatadī. te pūrve yasyeti bahuvrīhiḥ. tad ayam
arthaḥ -- tad vā pratyakṣam anyad vā pūrvam anumānādīnām iti na
pratyakṣalakṣaṇād avagamyata iti.{1,206}yadi tu vinaiva kāraṇena
pratyakṣalakṣaṇokter itareṣāṃ tatpūrvakatvam āśrīyate, hanta atatpūrvakatvam api
vāṅmātreṇa śakyam āśrayitum ity āha -- tadukter iti. tadapūrvaṃ yasyeti
vigraho darśayitavya iti || 6 ||
__________NOTES__________
[609] rva (GA)
___________________________
sidhyatu vā pratyakṣalakṣaṇokter anumānādīnāṃ tatpūrvakatvam. yas tv eṣām
avāntaralakṣaṇabhedaḥ svarūpaṃ ca, saṃkhyā ceyanti pramāṇānīti, tat sarvaṃ na
sidhyatīty āha -- na ceti || 7 ||
syān mataṃ -
prasiddhāny evānumānādīni pramāṇāni, kim amīṣāṃ lakṣaṇakaraṇeneti. tat pratyakṣe
'pi samānam ity āha -- prasiddhatvād iti. ato bahuṣu pramāṇeṣu yad
ekalakṣaṇakaraṇaṃ tad anyaparisaṃkhyārtham eva syāt. tad etad āha --
tenānyeti sūtramantena. abhimatapramāṇaparisaṃkhyānaṃ cāyuktam iti
bhāvaḥ. mūḍhena vā jaimininā pratyakṣamātraṃ lakṣitam ity abhyupagantavyam
āpadyeta. evaṃ cātmīyam ajñānam ṛṣer āropitaṃ bhaved ity āha -- mūḍhena
veti nāntena. api ca vākyabhedo nāmāgatyā kvacid āśrīyate yathāgnayaś
ca svakālatvāt ity atra vakṣyate. na ceha sūtre kiñcid anupapannaṃ dṛśyate yad
bhittvā vyākhyāyata ity āha -- sambhavatīti || 9 ||
lakṣaṇam apy etad ativyāpter ayuktam ity āha -- na cāpīti. ativyāptim eva
darśayati -- tadabhāseṣv iti. sarve hi
mṛgatṛṣṇādivibhramāḥ{1,207}sūryaraśmitaptoṣarādisaṃyuktanayanajanyāḥ. saṃśayāś
ca sthāṇvādisaṃyuktanayanajanmāna iti pratyakṣatām aśnuvīran. seyam ativyāptir
iti. alpaṃ cedam asmābhir uktaṃ tadābhāseṣu tulyatvād iti. ekaṃ tu svapnajñānaṃ
varjayitvā sakalapramāṇāpramāṇasajātīyavijātīyajñānamātrasādhāraṇam idaṃ
lakṣaṇam ity āha -- svapneti. liṅgaśabdasadṛśādisambaddheṣv evendriyeṣv
anumānādipramāṇapañcakotpattir iti bhāvaḥ || 10 ||
svapnajñānavarjane kāraṇam āha -- taddhīti.
bāhyendriyasamprayogābhāvābhiprāyeṇa cedam uktam. svapne tv ātmamanodehaiḥ
saṅgatir astyeveti tad apy anena lakṣaṇena vyāpyata iti darśayitavyam iti.
svapnajñānātiriktaṃ tu yat kiñcid bhrāntyādi, tat kenacit samprayoge saty eva
jāyata iti pratyakṣam āpadyetety āha -- kenacid iti. yathā kenacit
samprayoge bhrāntyādir bhavati, tathā pūrvam evāsmābhir vivṛtam. ādiśabdena
pramāṇasaṃśayayor upādānam iti || 11 ||
nanu
kenacit samprayogamātraṃ na pratyakṣakāraṇam abhipretam. api tarhi grāhyeṇa. na
ca bhrāntyādayo grāhyasaṃyuktanayanasya jāyante. kiṃ tarhi.
anyasaṃyuktendriyasyānyārthaviṣayāḥ. na cedaṃ grāhyaviśeṣaṇam asmābhir eva
kevalam āśritam. api tu vṛttikāreṇāpi pratyakṣalakṣaṇaparaṃ sūtraṃ vyācakṣāṇena.
tanmataṃ ca bhavadbhir upariṣṭād vakṣyata eveti nāvayor viśeṣam upalabhāmahe,
ata āha -- grāhyeṇeti. ayam abhiprāyaḥ -- satyam abhimataṃ viśeṣaṇaṃ
bhavato 'pi. tat tv anupāttaṃ na labhyate. vṛttikāramate tu vyatyastena
tadvṛttena tadupādāsyate.
{1,208}
yadābhāsaṃ hi vijñānaṃ tatsaṃyoge tad iṣyate |
iti vakṣyate. ato
bhavanmate grāhyaviśeṣaṇānupādānād grāhyasamprayogajam anyasamprayogajaṃ vā
jñānaṃ pratyakṣam āpadyeta. ato 'sti mahān vakṣyamāṇena viśeṣa iti || 12 ||
yata
eva yathāvasthitam idaṃ sūtraṃ na pratyakṣaṃ lakṣayituṃ kṣamate, ata eva
vṛttikāreṇāpi prāsaṅgikalakṣaṇakaraṇe vyatyayena paṭhitam ity āha --
asāmarthyaṃ ceti || 13 ||
prakṛtam ativyāpakatvaṃ lakṣaṇasyopasaṃharati -- teneti || 14 ||
para idānīṃ
satsamprayogaviśeṣaṇopādānasāmarthyād eva grāhyaviśeṣaṇākṣepaṃ manvānaḥ
pratyavatiṣṭhate, tadāha -- satsamprayoganirdeśa iti. evaṃ hi manyate --
sambhavavyabhicārau hi viśeṣaṇakarāv ubhau
tad yadi samprayogamātrajaṃ
jñānaṃ sūtrakārasyābhimatam abhaviṣyat, tadā viśeṣaṇopādānam anarthakam
āpatsya(?te/ta.) na hy asamprayogajaṃ pramāṇam apramāṇaṃ vā jñānam asti. ato
viśeṣaṇopādānasāmarthyād eva grāhyaviśeṣaṇam avagamyate. ato na kiñcid
dokṣyatīti. etad eva[610]dūṣayati -- etad eva hīti. evaṃ hi manyate --
naivaṃvidhenottareṇa vyutthito bodhayituṃ śakyate. tasya hy etad eva pratipādyaṃ
yat tvanmate[611]viśeṣaṇānarthakyaṃ, lakṣaṇasya cātivyāptyādibhir asiddhir iti
|| 15 ||
__________NOTES__________
[610] d api dū
[611]
te avayavānāmānartha (GA)
___________________________
upetya vā brūma ity āha -- svapnādīnām iti. uktam
etad{1,209}bāhyendriyavyāpārādinirapekṣaṃ svapnajñānam iti tanmātraṃ varjayitvā
sarvam eva pratyakṣaṃ prāpnuyād iti. ādiśabdena
cādṛṣṭamātrodbodhitasaṃskārakāraṇikā smṛtir abhipreteti. tasmād anupāttam
evātra[612]samagraṃ pratyakṣalakṣaṇam iti na tad vidhātum anuvadituṃ vā śakyam
ity āha -- tasmād iti. yat pratyakṣaṃ tad evaṃlakṣaṇakam[613]iti
lakṣaṇavidhiḥ. yad evaṃlakṣaṇakaṃ[614]tat pratyakṣam iti lakṣaṇānuvādaḥ. na
cānukto 'rtho vidhyanuvādabhāg bhavati, ubhayor api sādhāraṇatvād abhidhānasyeti
|| 16 ||
__________NOTES__________
[612] va sa
[613] ṇam
i
___________________________
[614] ṇaṃ ta (GA)
___________________________
evaṃ lakṣaṇaparatāṃ pratyākhyāyānabhimatavacanavyaktinirākaraṇapurassaram
abhimatāṃ sūtrasya vacobhaṅgim āha -- teneti dvābhyām. etad uktaṃ bhavati
-- yad evaṃlakṣaṇakaṃ tat pratyakṣam iti naiṣa sūtrārthaḥ. kiṃ tarhi.
yallokaprasiddhaṃ pratyakṣaṃ tasya satsamprayogajatvaṃ nāma dharmo 'sti.
taddharmakatvāc ca vidyamānopalambhanatvaṃ bhavati. tataś ca bhaviṣyaty
avidyamāne dharme 'nimittateti || 18 ||
nanu
śābare 'pi pratyakṣam animittam, evaṃ lakṣaṇakaṃ hi tad ity ucyate.
tadalakṣaṇaparatve sūtrasyānupapannam ata āha -- evam iti. ayam
abhiprāyaḥ -- śābarā api ye lokaprasiddhalakṣaṇānuvādenānimittatvaṃ vidadhati
tān api na mṛṣyāmahe, sampūrṇalakṣaṇābhidhāne sūtrasyāśakteḥ. ato lakṣaṇoktir
iha liṅgavivakṣayaiva. yathā dhūmo lakṣaṇam agneḥ, evaṃ vidyamānopalambhanatvam
animittatvasya. lakṣyate hi tat teneti bhāṣyakārasyābhimatam iti || 19 ||
{1,210} yal liṅgaṃ yasya ca, tadubhayam api vyanakti --
yata iti. vidyamānopalambhanatvaṃ nāma dharmo liṅgam. animittatā tu
liṅgi. yadi tu talliṅgam asiddham iti kaścid brūyāt, taṃ prati
satsamprayogajatvahetvantaraprasiddhena tenānimittatādhigantavyeti prasiddhenety
uktam iti || 20 ||
kutaḥ
punar hetvantarasyaiva prasiddhiḥ, ata āha -- pratyakṣatvam iti. etad
uktaṃ bhavati -- traya ete prayogāḥ -- pratyakṣam animittaṃ
vidyamānopalambhanatvāt. vidyamānopalambhanatvaṃ ca satsamprayogajatvāt.
satsamprayogajatvaṃ ca pratyakṣatvāt. atra ca vidyamānopalambhanatvasya vyaktam
eva pañcamyā hetutvam upāttam. itarayos tūpādānenaiva hetutvaṃ sūtritam iti
draṣṭavyam iti. ayaṃ ca pratyakṣaṃ yajjane siddham ity asyaiva prapañco
veditavyaḥ. tathā hi -- tatraiva vidyamānopalambhanatvād animittatvam,
evaṃdharmakatvopāttasatsamprayogajatvād vidyamānopalambhanatvaṃ, pratyakṣaṃ
yajjana iti ca pratyakṣatvād evaṃdharmakatvam uktam. idaṃ hi tatrākūtaṃ
pratyakṣaṃ sadevaṃdharmakaṃ bhavatīti. idaṃ tv iha vaktavyam. kim anayā
prayogaprapañcaracanayā. vimatipadāspadaṃ hi pratyakṣam animitaṃ pratyakṣatvād
ity etāvatāpīṣṭaṃ sidhyaty eva. tat tu śuṣkatarkahetor udbhāvakatvān na
tathāśritam iti samādhātavyam. evaṃ hi śrutisādhāraṇyamātreṇānimittatvam uktam
iti manvīran. na ca śrutisāmānyamātreṇaiva sarvasādharmyaṃ bhavati. na hi
bhavati gopadās padaṃ vāg iti viṣāṇavatī. vidyamānopalambhanatvād animittatvam
ucyamānaṃ cittaṃ bhāvayati. kathaṃ ca[615]vidyamānopalambhanam anāgate nimittaṃ
bhavati. kathaṃ ca satsamprayogajam avidyamānopalambhanam.
vartamānasamprayogajaṃ hi satsamprayogajam abhidhīyate, sacchabdasya
vartamānavacanatvāt. na cānāgatena dharmeṇa vartamānaḥ samprayogaḥ sambhavati.
sambandhidvayādhāro hi sambandhaḥ. nāsāv anyatarasminn avartamāne vartata iti
yuktam abhidhātum. evaṃ pratyakṣaśabdo 'pi
pratyutpannendriyasamprayogādhīnavṛttir nāvartamānasamprayogaje vartitum
arhatīti yuktaṃ kramābhidhānam. prapañcarūcayaś ca mīmāṃsakā iti yuktaṃ
prapañcābhidhānam ||
__________NOTES__________
[615] hi (GA)
___________________________
{1,211} idaṃ tu vācyam --
anaikāntikaṃ satsamprayogajatvaṃ vidyamānopalambhanatve. saty eva hi
nadīpūranayanasannikarṣe atītā[616]divṛṣṭivijñānaṃ bhavati. vartamāna eva ca
meghacakṣussannikarṣo bhaviṣyadvṛṣṭiviṣayaṃ vijñānaṃ janayati. ato nāyam ekāntaḥ
yat satsamprayogajaṃ jñānaṃ vidyamānopalambhanam iti. api ca aparokṣanirbhāsam
api jñānaṃ vartamānasamprayogajam avidyamānaviṣayaṃ dṛṣṭam. bhavati hi vartamāne
śuktinayanasannikarṣe 'tītānāgatavyavahitarajatāvagrahaḥ. uktaṃ ca bhavadbhir
api bhavadāsadūṣaṇāvasare sakalapramāṇāpramāṇajñānasādhāraṇyaṃ
satsamprayogajatvasya. syān matam -- na tāvadatītānāgatagocaram anumānaṃ
satsamprayogeṇa janyate, aviditāsmṛtavyāpter abhāvāt. asti hi tasyāpi
nadīpūrajaladacakṣussannikarṣaḥ. na cātītānāgatavṛṣṭiparicayo bhavati.
śuktirajatavedane 'pi purovartidravyagrahaṇa eva sannikarṣaḥ kāraṇam.
rajatānubhavas tu doṣasāhāyyāt prācīnajñānajanmanaḥ saṃskārād yatkāraṇaṃ
sannikṛṣyate khalv asya nānārthair indriyam. na cāsatsu doṣeṣv
avidyamānaprakāśanam upakalpayati. ato viṣayādidoṣānvayavyatirekānuvidhāyino
vibhramās tam eva svātmani kāraṇīkārayantīti. tan na. kāraṇakāraṇasyāpi
kāraṇatvānapāyāt. śukti[617]nayanasannikarṣa eva hi saṃskārodbodhe kāraṇaṃ
bhrāntau. anumāne ca liṅgasannikarṣo vyāptismaraṇe. ataḥ śakyaṃ tadubhayam api
paramparayā satsamprayogajam iti vaktum. aviśeṣitaṃ ceha
satsamprayogajatvamātraṃ hetur uktaḥ. ato duṣpariharam anaikāntikatvaṃ
tādṛśasya.
__________NOTES__________
[616] tavṛ (GA)
[617] ktisa
___________________________
atrocyate -- uktam idaṃ lokaprasiddhasya pratyakṣasyāyaṃ dharmaḥ yat
satsamprayogajatvaṃ nāma vidyamānopalambhanatvasiddhau hetur uktaḥ. loke ca
grāhyeṇaiva sati samprayoge pratyakṣam iti siddham. na
hy[618]anyasamprayuktacakṣuṣo 'nyat pratyakṣam iti dṛṣṭam. tad iha grāhyeṇaiva
vartamānasamprayogajatvaṃ vidyamānopalambhanatve hetur uktaḥ. na ca tad
anumānādiṣu sambhavati. na hi tatra grāhyeṇa vṛṣṭyādinendriyasannikarṣo vartate.
lakṣaṇapakṣe tu yāvacchrutamātraparatantratvād āpadyetaiva bhrāntyādi
pratyakṣam. tatrāpi tu lokapāratantrye vṛthā lakṣaṇa[619]karaṇam iti. nanu
pratyakṣam animittaṃ vidyamānopalambhanatvād ity atra ko dṛṣṭāntaḥ.{1,212}yadi
pratyakṣam eva, tan na. pakṣasapakṣayor abhedāpātāt. tac cāyuktaṃ
siddhasādhyayor bhedāt. sādhyo hi pakṣaḥ siddhaś ca sapakṣaḥ. na caikam eva
siddhasādhyasvabhāvam ity upapadyate. siddhaṃ cāsmadādipratyakṣasya dharme
'nimittatvaṃ, kiṃ[620]tatsādhanena. ata āha -- asmadādāv iti. ayam
abhiprāyaḥ -- pratyakṣaviśeṣaṃ pakṣīkṛtya pratyakṣāntaraṃ sapakṣīkriyate iti na
pakṣasapakṣayor ekatā. nāpi siddhasādhyateti || 21 ||
__________NOTES__________
[618] nyat samprayuktam anyat pra
(KA)
[619] ṇam iti (GA)
[620] tatra sā (GA)
___________________________
evaṃ svamatena sūtraṃ vyākhyāyedānīṃ parapakṣoktān doṣān iha pariharati --
prakṛteneti. parapakṣe hi prakṛtāsaṅgatir uktā. seha nāsti. codanaiva
pramāṇam iti hi pratijñātam. tac ca pratyakṣānimittatvapratipādanenaiva[621]
śeṣāṇām apy anumānādīnām aprāmāṇyadarśanenāvadhāritarūpaṃ sidhyatīti. kathaṃ
punaḥ pratyakṣānimittatve satyanumānādīnām apy animittatvam. na hi pratyakṣam
anāgatātivṛttayor asamartham ityanumānenāpi[622]tathā bhavitavyam.
meghonnatinadīpūrābhyām anāgatātivṛttāyā vṛṣṭer ananumānaprasaṅgād ata āha --
tad iti. ayam abhiprāyaḥ -- vyāptisaṃvedanādhīnajanmatvād anumānasya
nityaparokṣeṇa ca dharmeṇa vyāptisaṃvedanāsambhavād anumānodayābhāvaḥ. na ca
vṛṣṭyādau prasaṅgaḥ. teṣāṃ dṛṣṭapūrvakatvena vyāptisaṃvedanopapatteḥ. ādiśabdena
dharmasādṛśyam upādatte. etac copariṣṭāt prapañcayiṣyata eveti || 22 ||
__________NOTES__________
[621] na śe (KA)
[622] pi bha
(GA)
___________________________
nanv evam api pratyakṣavaditareṣām apy animittatvaṃ kiṃ sūtrair na nibaddham ata
āha -- śakyam iti. ekalakṣaṇakaraṇe hītaralakṣaṇāsiddheḥ sarveṣāṃ
lakṣaṇakaraṇam āpāditam. animittatve tu pratyakṣasyokte tatpūrvakatvād itareṣām
apy{1,213}animittatvaṃ śakyāvagamam iti na pṛthaṅ nibadhyate. yathā vakṣyati --
pratyakṣadvāratvād anumānādīnām[623]apy akāraṇatvam iti. lakṣaṇānupayoge[624]'pi
yaḥ paryanuyogo dattaḥ, so 'py atra lakṣaṇānabhyupagamād eva nāstīty āha --
na ceti || 23 ||
__________NOTES__________
[623] m akā
[624] genāpi (KA)
___________________________
tathā grāhyaviśeṣaṇānupādānād anumānādyanupasaṅgrahāc ca nyūnaṃ lakṣaṇaṃ,
sarvasaṃvidāṃ ca satsamprayogeṇāvyabhicārāt satsamprayoganirdeśo 'tiricyata
ityādy api yad uktaṃ tad apy atra nāśaṅkyata ity āha -- na ceti.
lakṣaṇakaraṇasya hi nyūnātirekādayo doṣāḥ nālakṣaṇe prasajantīti. etad dhy atra
sarvathā pratipādyaṃ yallokaprasiddhaṃ pratyakṣaṃ tad evaṃdharmakam iti.
sampūrṇaṃ tu pratyakṣasya svarūpam anenābhidhīyatāṃ mā vā. na nas tatra
tātparyam. ataś cānyaparatvāt sūtrasya lakṣaṇapakṣoktā mṛgatṛṣṇādisaṃvidām api
pratyakṣatā nāpadyate ity āha -- sarvatheti || 25 ||
nanu
yadi lokaprasiddhadharmopadarśanenānimittatvamātram atra sādhyam, evaṃ tarhi
pratyakṣam animittaṃ vidyamānopalambhanatvād ity etāvad eva vaktavyam. kiṃ
satsamprayogajatvādyupanyāsena, ata āha -- atīteti sārdhadvayena. ayam
arthaḥ -- satyam etāvatāpy animittatā pratipāditaiva.[625]kin tu
vidyamānopalambhanatvam evāsiddhaṃ yogināṃ muktātmanāṃ
cātītānāgatādiviṣayajñānotpatter iti ye manyante, tān prati hetusiddhyarthaṃ
satsamprayogajatvam api hetvantaram upanyastaṃ, na punaḥ
pratyakṣasvarūpavivakṣayā. tathā vidyamānopalambhanatvād iti hetum abhidadhatā
avidyamāno[626]bhaviṣyaddharmo bhaviṣyattvād eva na pratyakṣeṇānubhūyata iti yo
hetur antarṇītaḥ, tasyāpi yogim uktātmanāṃ grāhyair arthāntarair bhaviṣyadbhir
vyabhicāritā mā bhūd ity etad artham api satsamprayogajatvasyopādānam. etad
dhy{1,214}anenocyate -- sarvam eva pratyakṣaṃ saty evendriyasamprayoge jāyate.
ato na kiñcid bhaviṣyadviṣayam iti nāsti vyabhicāraḥ. asiddhatāvyabhicārite
samāhṛtya mā bhūtām iti dvivacanābhidhānam iti.
__________NOTES__________
[625] tā bhavati. ki
[626] no
dharmo (GA)
___________________________
idaṃ tv iha vaktavyaṃ - nirākṛtam eva aśakyaṃ hi tat puruṣeṇa jñātum ṛte vacanād
ity atra yogipratyakṣasyānāgatādiviṣayatvam. atra kiṃ punar upanyāseneti.
tatraike vadanti -- tatra hi vacanādṛte puruṣāṇām atīndriyānubhavaśaktir
nirākṛtā. atra punarvacanād eva pratītya ciraṃ bhāvayato dharmādharmau
pratyakṣau bhaviṣyata iti pratyavasthānaṃ nirākriyata iti. tad ayuktam. sarvaṃ
hi tadanāgatāvekṣaṇena bhāṣyavārttikakārābhyām uktam, ihaiva sūtrakāreṇa svayam
uktatvāt. na caiṣa pareṣām api siddhāntaḥ yad akasmād eva buddhasya[627]vānyasya
vā tadbhūmim adhirūḍhasyājātātivṛttapratyutpannasūkṣmavyavahitaviprakṛṣṭādayaḥ
sākṣād bhāvā bhāsanta iti. api tarhi āgamād eva sāmānyato viditān dharmāṃś ciraṃ
bhāvayataḥ sphuṭam avikalpakāś ca prakāśanta iti. bhāvanābalajam eva jñānaṃ
divyaṃ cakṣur ity ācakṣate. yat tu bhautikenaiva cakṣuṣā sarvam aparokṣīkriyata
iti, tadatisthavīyaḥ. prauḍhipradarśanaparatayā tair uktam. tādṛśam api cātraiva
nirākāryam, ihaiva sūtrakāreṇa nirākṛtatvāt. tasmād atratyam evānāgatāvekṣaṇena
tatroktam ity uktam eva. nanu ca
pūrvapūrvahetvasiddhyāśaṅkayottarottarahetupradarśanam iti yato 'sti tatra
dharmo 'yam ityādinā pratyakṣatvamadohetur ity evamantenoktam iti gatārtham
idam.
__________NOTES__________
[627] syānya (GA)
___________________________
atrocyate -- pratyavasthānabījam idānīṃ pareṣām abhidhīyate.
avidyamānopalambhanam eva hi yogajadharmabalena yogināṃ pratyakṣam iti hi te
pratipannāḥ. ata eva atītānāgate 'py arthe ityādinā hetvasiddhibījam
upadarśitam. pūrvaṃ tv asiddhyāśaṅkayā hetukramāśrayaṇam ity etāvad evoktam.
katham asiddhir ity atra na kiñcid uktam. yogyartham abhidhīyate ity atrāpi
yoginām atiśayaviśeṣo 'ntarṇītaḥ. sa eva atītānāgatetyādinā prakaṭīkṛtaḥ.
kaḥ{1,215}punaratītānāgatādiviṣayatve pratyakṣasya teṣām abhiprāyaḥ. śrūyatām.
evaṃ hi manyante -- yad vidyamānopalambhanam asmadādipratyakṣaṃ tena mā nāma
dharmo 'nubhūyatām. bhāvanābalabhuvā tu sakalātītā[628]nāgatādiviṣayeṇa kiṃ
nānubhūyate. tadasiddher anupapannam iti cet. na. anumānād upapatteḥ. tatraitat
syād -- na tasya bhāvanābalabhuvaḥ pratyakṣasyāsmadādāv adṛṣṭacarasya sadbhāve
kiñcana pramāṇam astīti. tac ca na. evam anumānād upapatteḥ.
vijātīyāntarāyaparihāreṇa bhāvyamāneṣu bhāveṣu[629]prajñāprasādād atiśayo
dṛśyate. tathā hi -- kim anyat. iha khalu nitāntaduradhigamam ātmānam eva
nirdhūtanikhilakāyakaraṇoparāgopaplavaṃ
vigalitasakalamitimātṛmeyamānavibhāgodgrāhamayam[630]aham iti viśadataram
avalokayante kṛtinaḥ kecid iti vedāntavādino vadanti. na hi tadasmadādivedyaṃ
neti yogino 'pi na budhyante. tadvad vā vayam api vijānīmaḥ. bhavati cātra
kāraṇaprakarṣo hi kāryaprakarṣeṇa vyāpto dṛṣṭaḥ citrakārādiśilpaprakarṣa iva
citrādikarmaprakarṣeṇa. prakṛṣyate ca kasyacid yogino bhāvanābalabhuvaḥ
pratyakṣasya kāraṇam iti svabhāvahetuḥ. athāpi syāt kutaḥ kāraṇaprakarṣo
'vagamyata iti. svabhāvahetor eva. yo yadabhiniviśamāno 'bhyasyati sa tasya
prakarṣakāṣṭhām āsādayati
citrakārasyeva śilpam. abhyasyati ca kaścid avahito
dhyānam iti sādhyānvitahetupradarśanam. ato dhyānaprakarṣāt tadbalabhuvo
jñānasya prakarṣaḥ. kaś ca jñānasyāparaḥ prakarṣaḥ sphuṭāvikalpakaprakāśāt.
yathāhuḥ --
__________NOTES__________
[628] tādi (GA)
[629]
pratijñā (KA)
[630] yam i (GA)
___________________________
tasmād bhūtam abhūtaṃ vā yadyad evātibhāvyate |
bhāvanābalaniṣpattau tatsphuṭākalpadhīḥ phalam ||
iti. nanu jīvanāya
śilpināṃ śilpābhyāso yuktaḥ. na tu dhyānābhyāsasya kiñcinnibandhanam asti.
kathaṃ nāsti. karuṇā hi dhyānābhyāse nibandhanam. kaścit khalu bhavāntarīyāt
saṃskārāt kāruṇiko bhavati.{1,216}sa karuṇām evābhiniviśate. abhyāsātiśayāc ca
sā tasya prakarṣakāṣṭhām āsādayati. sa kāṣṭhāprāptaprakarṣakaruṇo duḥkhottarān
saṃsāriṇo dṛṣṭvā dūraṃ dūyamānamānasaś cintayati katham etān uddhareyam iti.
tataḥ sa puruṣārthasādhanam anvicchan dhyānāya prayasyati. tataś cirābhyāsān
niṣpannadhyāno dharmādharmāv apy aparokṣam īkṣate. anyan mataṃ - saṃsāriṇo
hīndriyādhīnajñānajanmānaḥ. prāgbhavīyaka[631]rmārjitadehendriyā hi te. ato
yuktaṃ yaddehendriyānuvidhāyisaṃvedanā bhavantīti. yadā punar amī yogābhyāsād
eva prakṣīṇanikhilajñānakarmāśayā bhavanti, tadā dehendriyair vimucyante. tadā
niyāmakābhāvāt svayaṃ ca prakāśasvabhāvatvāt sarvam atītādi budhyante. atas tān
prati vidyamānopalambhanatvam asiddham iti tatpratibodhanāya lokaprasiddhaṃ sad
ityādy ayaṃ jaiminir āheti. tān indānīṃ pratibodhayati -- na
lokavyatiriktam iti. ayam arthaḥ -- teṣām api pratyakṣaṃ na lokottaraṃ
bhavitum arhatīti || 28 ||
__________NOTES__________
[631]
dha
___________________________
atra kāraṇam āha -- pratyakṣatveneti. ayam abhiprāyaḥ -- tad yogināṃ
jñānaṃ pratyakṣaṃ navā. yady apratyakṣaṃ na tarhi pramāṇaṃ,
pratyakṣānumānavyatiriktapramāṇānabhyupagamād anumānalakṣaṇābhāvāc ca. na
cāpramāṇam arthavyavasthāpanāyālam. ataḥ kiṃ tad abhyupagamena. atha pratyakṣam,
anvarthatvāt pratyakṣaśabdasya avaśyam eva tenendriyajanmanā bhavitavyam. na hy
anindriyajaṃ pratyakṣam iti laukikānām upacāro dṛśyate.
nanu
nendriyajatvaṃ pratyakṣalakṣaṇam, api tarhi, kalpanāpoḍham abhrāntaṃ pratyakṣam
iti. abhilāpasaṃsargayogyapratibhāsāpratītiḥ kalpanā. tayā rahitaṃ
timirāśubhramaṇanauyānasaṃkṣobhaṇādyanāhitavibhramam abhrāntaṃ jñānaṃ pratyakṣam
iti. idaṃ ca lakṣaṇaṃ yoginām api jñānaṃ vyāpnoty eva. tad[632]dhi nirvikalpakam
abhrāntam. ata eva pratyakṣaṃ caturdhā vibhajante tac caturvidham indriyajam
indriyajasamanantarapratyayodbhavaṃ mānasaṃ sarvacittacaittānām ātmasaṃvedanaṃ
yogijñānaṃ ceti. yadi hīndriyajatvam eva pratyakṣalakṣaṇaṃ syāt, tritayam
apratyakṣaṃ syāt. mānasaṃ ca mīmāṃsakair api pratyakṣam iṣyata eva. ataḥ
sarvānugatāparokṣāvabhāsitvamātravacana eva pratyakṣaśabdo{1,217}niścīyate.
yathā gamerḍor iti ḍopratyayānto vyutpādito gośabdo 'gacchaty api
prayogadarśanāt sarvānugatagojātimātravacano niścīyate, evaṃ
naṣṭāvayavārthavibhāgaḥ pratyakṣaśabdo 'parokṣāvabhāsini
samudāyaśaktyaiva[633]vartata iti. tan na. avayavānvayāvyabhicārāt.
avayavānvayavyabhicāre hi samudāyaśaktir ātmānaṃ labhate. na ca
pratyakṣaśabdavācyam indriyānvayaṃ vyabhicarati. mānase vyabhicāra iti cet. na.
manaso 'pīndriyatvāt. atha nāsti mano nāmendriyam, indriyajam eva tu jñānaṃ
dhārāvāhikeṣu santanyamāneṣūttarakṣaṇagrāhiṇo jñānasya kāraṇaṃ mana iti gīyate.
uttaraṃ ca mānasam iti. tad ayuktam. atīte hīndriyaja[634]jñāna uttarakṣaṇo
'nubhūyate. sa katham asambaddhena tenāvabhāsayituṃ śakyate. akṣavad iti ced,
na. prāpyakāritvasyākṣāṇām ihaiva vakṣyamāṇatvāt. ato
dvitīyakṣaṇagrahaṇam[635]apīndriyajam eveti nāsti vyabhicāraḥ.
tasyāpīndriyānvayavyatirekānuvidhānāt. na hi nimīlitanayanasya rūpabuddhir
anuvartamānā dṛśyate. ato 'vayavānvayāvyabhicārān na samudāyaśakter ātmalābhaḥ.
ato 'nindriyajaṃ sad yogināṃ muktātmanāṃ vā jñānaṃ na pratyakṣam. pratyakṣaṃ
sanniyataṃ vidyamānopalambhanam, apratyakṣaṃ tu pramāṇāntarānabhyupagamād eva
nirastam.
__________NOTES__________
[632] d api (GA)
[633] va prava (GA)
___________________________
[634] je
[635] grāhiṇa (KA)
___________________________
yac ca bhāvanābalaṃ yogijñānajanmani kāraṇam uktam. tan na, avagataviṣayatvād
bhāvanāyāḥ. na cākasmād evāvagater utpattiḥ sambhavati. sarvotpattimatāṃ
kāraṇavattvāt. atha pramāṇāntarāvagataṃ bhāvyate kiṃ bhāvanayā, tata eva
tatsiddheḥ. kiñ ca tat pramāṇaṃ na tāvadanumānaṃ, dharmādharmayoḥ pūrvam
agrahaṇena tadvyāptaliṅgadarśanābhāvāt. jagadvaicitryārthāpatter api kim api
kāraṇam astīty etāvad unnīyate. na tu kaścid viśeṣaḥ. na cānirdiṣṭaviśeṣaviṣayā
bhāvanā bhavati. yogaśāstreṣv api viśeṣā eva dhyeyatayopadiśyante --
dhyeya ātmā prabhur yo 'sau hṛdaye dīpavat sthitaḥ
ityādibhiḥ. tarhy
āgamād avagataṃ bhāvayiṣyate. yadi pramāṇāt, tata evāvagateḥ kiṃ bhāvanayā.
hānopādānārthaṃ hi vastu jijñāsyate. te ca tata eva siddhe iti vyarthā bhāvanā.
kāruṇiko 'pi dharmāgamān eva prayatnataḥ śiṣyebhyo vyācakṣīta. na
bhāvanā[636]parikhedam anubhavet. atha vipralambhabhūyiṣṭhatvād āgamānāṃ
pramāṇam āgamo na veti vicikitsamāno bhāvanayā jijñāsa[637]te. tan
na.{1,218}tato 'pi tadasiddheḥ. bhāvanābalapariniṣpannam api jñānam
anāśvāsanīyārtham eva, abhūtasyāpi bhāvyamānasyāparokṣavat prakāśāt. tathā tair
evoktaṃ - tasmād bhūtam abhūtaṃ veti.
__________NOTES__________
[636] nākhe (GA)
[637] sya (KA)
___________________________
api ca bhāvanābalajam apramāṇaṃ gṛhītagrahaṇāt. yāvad eva hi gṛhītaṃ tāvad eva
hi bhāvanayā viṣayīkriyate. mātrayāpi tv adhikaṃ bhāvanayā na gocarayati.
yogābhyāsāhitasaṃskārapāṭavanimittā hi smṛtir eva bhāvanety[638]abhidhīyate. sā
ca na pramāṇam iti sthitam eva. na ca taduttarakālaṃ sākṣātkārijñānam udetīti
pramāṇam asti. indriyasannikarṣam antareṇārthasākṣātkārasya kvacid apy
adarśanāt. bhavati cātra[639]prayogaḥ -- yogināṃ dharmādharmayor aparokṣāvabhāsi
jñānaṃ nāsti indriyasannikarṣābhāvād, asmadādivat. yac ca kāraṇaprakarṣāt
kāryaprakarṣa ity uktaṃ, tad ayuktam. kāraṇaprakarṣānupapatteḥ.
bhāvanāprakarṣānupapattiś ca varṇitaiva prayojanābhāvād, anālambanatvād
anadhikaviṣayatvāc ca. na ca tathāvidhātiśayavataḥ kasyacid adyatve darśanaṃ,
yena dṛṣṭatvād abhyupagamyeta. nityanirdoṣavedāntapramāṇake tu brahmātiśaye na
kiñcid anupapannam. tatrāpi tu nānindriyajaṃ pratyakṣam upapadyate.
samucchinnasakalamitimātṛmeyamānaprapañcā hi sāvasthā. yatrāpi cābhyāsāt
prakarṣo dṛśyate tatrāpi smṛtir eva prakṛṣyate, na punarabhyāsato
'nindriyasannikṛṣṭam api ca vastvaparokṣaṃ bhavati. na hy abhrāntasyāsannihitam
avartamānaṃ ca puraḥsthitavadavabhāsata ity utprekṣitum api śakyam ity alam
aneneti.
__________NOTES__________
[638] ti gīya (GA)
[639] tra yo
___________________________
nanu ca śeṣahetuprasiddhaye pratyakṣatvaṃ hetur iti pūrvam uktam. katham idānīṃ
tena vidyamānopalambhanatvaṃ sādhyate, ata āha -[640]satsamprayogajatvam
iti. ayam abhiprāyaḥ -- nāyaṃ śāstrīyo hetukramaḥ, yena tadatikrame doṣo
bhavati. ato vyāptibalena śakyam anenāsmadādipratyakṣavad ubhayaṃ sādhayitum iti
yatheṣṭābhidhānam iti || 29 ||
__________NOTES__________
[640] satsam iti (KA)
___________________________
atra sūtrakāreṇa
pratyakṣatvābhyupagamena yogipratyakṣasyānimittatāṃ pratipādayatā
nimittatvābhyupagame vā na pratyakṣatvam ity arthād āveditam.
tat{1,219}prayogadvayena darśayati -- teṣām iti dvayena. tatas tv eveti.
avartamānaviṣayatvād evety arthaḥ. yadi tu nirākṛtasvapakṣo bauddho
'pratyakṣaśabdavācyam eva tat pramāṇāntaram iti brūyāt, tadarthaṃ
pramāṇatvanirākaraṇam. etac ca sūtrakāreṇaiva satsamprayogagrahaṇasāmarthyād
evopāttam iti sad ity etena kathyate ity uktam iti || 30-31 ||
anyan
mataṃ - siddhānāṃ khalu dharmānugrahavaśenānāgatādiviṣayā pratibhaiva jāyate. sā
cādyatve kvacid asmadādīnām apy utpadyate yathā śvo me bhrātāganteti. prāyeṇa tv
ṛṣīṇāṃ tajjñānam utpadyata ity ārṣam ity ucyate. yathāhuḥ -- ārṣaṃ
siddhadarśanaṃ ca dharmebhyaḥ iti. tan nirākaroti laukikīti. ayam arthaḥ
-- yoginām ṛṣīṇāṃ vā pratibhā nārthaniścayāya prabhavati, pratibhātvād
asmadādipratibhāvat. asmadādīnāṃ hi visaṃvādabhūyiṣṭhā pratibhopalabhyata iti ||
32 ||
evaṃ tāvad vidyamānopalambhanatvasya hetor asiddhim āśaṅkya satsamprayogajatvād
iti yad uktaṃ tad vivṛtam. idānīṃ bhaviṣyattvasya hetor
anaikāntikaśaṅkānirākaraṇārthaṃ yad uktaṃ tad vivṛṇoti -- avidyamāneti.
ayam arthaḥ -- yadi satsamprayogajaṃ pratyakṣam iti nocyeta, tato 'vidyamāne 'pi
saṃyoge yogināṃ kvacit pratyakṣaṃ jāyata iti tasya bhaviṣyaty api dharme śaktir
anivāritā syāt. tataś ca bhaviṣyattvasya hetor anaikāntikatvam[641]iti sadityādi
jaiminir āheti || 33 ||
__________NOTES__________
[641] tvaṃ
syād iti (GA)
___________________________
{1,220} nanu
bhaviṣyattvād dharmo na pratyakṣa ity ucyate, tad yadāsau bhaviṣyaṃs tadā mā
nāma pratyakṣo bhavatu. yadā tu pravartate tadā kin nāma na
pratyakṣeṇānubhūyate, ata āha -- pratyakṣa iti. ayam abhiprāyaḥ --
anuṣṭhānārthaṃ hi pramāṇam anviṣyate. tadanuṣṭhānāt prāg evānveṣyam. na
cānuṣṭhānāt prāg dharmo 'stīti kathaṃ pratyakṣo bhaved iti. kim idānīm
anyenānuṣṭhito vidyamānaḥ pratyakṣo[642]dharmaḥ nety āha -- anuṣṭhita
iti. na pratyakṣa iti sambandha iti. atra kāraṇam āha --
phalasādhanarūpeṇeti. bhaved etad evaṃ yadi dravyādayaḥ svarūpeṇa dharmā
bhaveyuḥ. phalasādhanarūpeṇa caite dharmā iti tādrūpyeṇa ca dharmatvam ity
atroktam. tac ca rūpam anuṣṭhānakāle nāsti. āmuṣmikaphaleṣv atra phalasyābhāvāt.
aihikaphaleṣv api cireṇa. nirantarayor hi sādhyasādhanayoḥ sādhanaṃ pratyakṣaṃ
bhavati mardanasukhayor iva. iha tu phalakāle sādhanaṃ cirātivṛttaṃ, sādhanakāle
phalam ajātam iti na phalasādhanaṃ pratyakṣam. śaktis tu sarvabhāvānāṃ
nityaparokṣaiva. tena na tadviśiṣṭo dharmaḥ pratyakṣo bhavatīti || 34 ||
__________NOTES__________
[642] kṣo ne (GA)
___________________________
prakṛtam idānīṃ vidyamānopalambhanatvena pratyakṣasya dharme 'nimittatvam
upasaṃharati - asmad[643]iti dharmentena. dhyāyināṃ pratyakṣaṃ
vidyamānopalambhanaṃ sad dharme na pramāṇam asmatpratyakṣavat.
vakṣyamāṇahetvapekṣayā caśabdaḥ. neṣyata iti vakṣyamāṇena sambandha iti.
ayaṃ ca sūtrakāreṇopapattikramoktyā sarveṣāṃ cittaṃ bhāvayituṃ[644]hetukramo
darśitaḥ. śakyate ca pratyakṣatvamātreṇaivānimittatā sādhayitum ity āha --
pratyakṣatvād iti || 35 ||
__________NOTES__________
[643] smatpratyakṣavadi
[644]
tuṃ kra (KA)
___________________________
evaṃ sūtratātparyaṃ vyākhyāyedānīm avayavānanusandhatte.
tatrāpi{1,221}sacchabdam ādau cintayati. atra bhikṣuṇoktaṃ sadviśeṣaṇam
anarthakam, asatā samprayogābhāvenāvyabhicārāt. yathoktaṃ -
sad ity asadvyudāsāya na niyogāt sa gaṃsyate |
samprayogo hi niyamāt sata evopapadyate ||
iti. etad anabhyupagamena
nirākṛtya karmadhārayasamāsam eva darśayati -- avidyamāneti. asyārthaḥ --
nāyam arthaḥ sūtrasya satā samprayogaḥ satsamprayoga iti. kiṃ tarhi. saṃś cāsau
samprayogaś ceti karmadhārayo 'yam. sacchabdaś ca vidyamānavacanaḥ. tad ayam
artho bhavati -- vidyamānasamprayogajaṃ pratyakṣam iti. tataś ca yat teṣām
avidyamāne 'rthe ityādinā yogijñānasya pratyakṣatvanirākaraṇam uktaṃ tad evaṃ
labhyate. vartamānārthavācino hi sacchabdasyāsad[645]vyudāsaḥ. sa katham asati
tasmin sidhyet. ayaṃ ca sūtrārthaḥ satīndriyārthasambandhe iti vyācakṣāṇena
bhāṣyakāreṇokta iti draṣṭavyam iti || 36 ||
__________NOTES__________
[645] sau prasādaḥ. sa (GA)
___________________________
nanv ayam artho nimittasaptamyaivātra labhyate. na hy asatsamprayogo nimittaṃ
bhavati. ata āha -- sasamyeti. ayam abhiprāyaḥ -- satyam avartamānaḥ
samprayogo nākṣaje jñāne kāraṇam. api tu tam api kecit kāraṇatayā manyante. tad
iha samprayoga ity etāvati śrute sati bhāviny atīte ceti yatheṣṭaṃ kalpayeyuḥ.
atas tatkalpanānirākaraṇārthaṃ vyaktam eva jaimininā sadviśeṣaṇam upāttam iti ||
37 ||
vyākhyātaḥ sacchabdaḥ. saṃśabdam idānīm anusandhatte -- samyag iti.
samyakprayogaḥ samprayogaḥ. tena duṣprayogo nivārito bahvatīti. āha --
viśekṣyati bhavān samā prayogaṃ, prayogam eva[646]tāvadādau bhavān vyākurutām
ata āha -- prayoga iti. rūpādisaṃvitkāryonneyam indriyāṇāṃ vyāpāraṃ
prayogāparaparyāyam ācakṣata iti || 38 ||
__________NOTES__________
[646] vādau vyā (KA)
___________________________
{1,222} kaḥ punar atra
duṣprayogaḥ yaḥ saṃśabdena vyāvartyate, ata āha -- duṣṭatvād iti. kathaṃ
punar asau duṣṭaḥ. prayogasya hy atyāsattyādayo doṣāḥ. na ca te
śuktisamprayuktacakṣuṣo bhrāmyato doṣā bhavanti. viṣaya eva tu tatra sādṛśyad
ūṣito viparītakhyātihetuḥ. ata āha -- rajatekṣaṇād iti. ayam abhiprāyaḥ
-- jñānakāraṇaṃ hi samprayogaḥ sa duṣṭo 'nyadanyātmanā bhāsayati,
kāraṇadoṣāvinābhāvāt kāryadoṣasya. aduṣṭas tu samyagjñānaṃ janayati.
sarvakāraṇadoṣābhāvena ca tasya samyaktvaṃ bhavati. yadā punar indriyārthayor
anyatarad api duṣyati, tadā tadāśritaḥ saṃyogo 'pi duṣṭo bhavati. ataḥ
saṃyogasya svadoṣā atyāsattyādayo viṣayadoṣāś ca sādṛśyādayo dūṣakā bhavanti.
tad iha śuktau rajatam iti gṛhyamāṇāyāṃ kāryadoṣāt śuktikāyogo duṣṭa ity
avagamyate. ato 'sau samyagarthavācinā saṃśabdena vāryata iti. evañ
cāvayavavyākhyāyām āśrīyamāṇāyāṃ lokasiddhalakṣaṇānuvādenāpy animittatvavidhir
na duṣyatīty āha -- evam iti || 39 ||
tathā
yad api bauddhaiḥ prāptivacanaṃ prayogaśabdaṃ manvānaiḥ śrotracakṣuṣor
aprāpyakāritvād avyāpakaṃ lakṣaṇam ity uktaṃ, tad api vyāpāramātravacanaṃ
prayogaśabdaṃ vyācakṣāṇair asmābhiḥ parihṛtam ity āha -- tataś ceti.
vyāpāramātravācitvād aviruddham ity uparitanena sambandha iti || 40 ||
śrotracakṣuṣor
aprāpyakāritve bauddhānām abhiprāyam āha -- prāpyeti nontena. evaṃ
hi tair uktaṃ -
sāntaragrahaṇaṃ na syāt prāptau jñāne 'dhikasya ca |
iti. yadi
cakṣuśśrotre viṣayaṃ prāpya gṛhṇītaḥ, yad idaṃ dūre śabdo dūre 'rtha iti
sāntaragrahaṇaṃ yac ca sumahatāṃ mahīmahīdharādīnām
adhiṣṭhānādhikaparimāṇānāṃ{1,223}grahaṇaṃ tat kilobhayam api na syāt,
prāpyakāriṣu tvagādiṣv adarśanāt. tad etad uktaṃ bhavati -- yat prāpyakāri na
tat sāntaram adhikaṃ ca vedayati, yathā kāyaḥ na ca tathā śrotracakṣuṣī ity
āvītahetuḥ. upālambhe kilaśabdaḥ. ubhayasyāpi samādhāsyamānatvād iti.
ārjavāvasthānaṃ vā samprayogo 'bhimata ity āha -- yadi veti.
ārjavāvasthitasya hi rūpādijñānam utpadyate. tatraiva samprayogaśabdopacāraḥ.
tvagādiṣu samprayogaśabdārtho jñānahetur upalabdhaḥ. tad idam ārjavāvasthānam
api taddhetutayā tathā vyapadiśyate. evam eva vyāpāre 'pi darśayitavyam iti ||
41-42 ||
kāryalakṣitayogyatālakṣaṇo vā yaḥ śabdārthayor iva rūpādicakṣurādyoḥ sambandhaḥ
samprayoga ity āha -- yogyateti. athavāstu sāṅkhyādisiddhāntasiddhaḥ
prāptirūpa eva sambandhaḥ. nātrāpi kiñcid duṣyatīty āha -- sāṅkhyādīn
iti. nirjitya hi sāṅkhyādīn prāptipakṣo 'tra dūṣyate. na ca te nirjetuṃ
śakyāḥ. aprāpyakāripakṣe hi sūkṣmavyavahitaviprakṛṣṭādīnām aprāptatvāviśeṣeṇa
grahaṇaprasaṅgād iti bhāvaḥ || 43 ||
anumānenāpi śrotracakṣuṣoḥ prāpyakāritvam avagamyate ity āha -- tayor
iti. tayoḥ śrotracakṣuṣor ity arthaḥ. cakṣuśśrotre prāpyakāriṇī,
bāhyendriyatvāt tvagindriyavad iti. nanu ca karṇaśaṣkulī cakṣurgolakaṃ ca
śarīrastham evopalabhyate, kathaṃ tat prāpyakārīty ucyate. tad etad eteṣāṃ tāvat
prāpyakārivādināṃ sāṅkhyānāṃ matena samādadhāti -- kecid iti. evaṃ hi
sāṅkhyā manyante -- āhaṅkārikayoḥ śrotracakṣuṣor vṛttiḥ śarīrād bahir bhavati
arthadeśaṃ prāpnoti. sā ca kāryadarśanonneyā yathākāryam avatiṣṭhata iti || 44
||
{1,224} nanv adhiṣṭhānam evendriyaṃ,
tatroddharaṇapūraṇādinigrahānugrahadarśanāt. itarathā tadasambhavāt. yadi hy
adhiṣṭhānātiriktam akṣaṃ bhavet, tarhy adhiṣṭhānasaṃskāro 'narthakaḥ syāt, ata
āha -- cikitsādīti. ayam abhiprāyaḥ -- yadīndriyam adhiṣṭhāne na
sambaddhaṃ bhavet, tato 'dhiṣṭhānasaṃskāras tasyopakārako na syāt.
adhiṣṭhānādhāraṃ tu tat. atas tasyaivādhārabhūtasyādhiṣṭhānasya saṃskāra
ādheyasyendriyasyopakārako bhaviṣyati gajāśvaparyāṇasaṃskāra ivārohakasyeti ||
45 ||
nanv evam api golakādhikaraṇasyaiva tatsaṃskāra upakārako bhavatu, tasya tv
asambaddhasya bhāgasya golakena golakasaṃskāro nopakārakaḥ syāt. tena ca
saṃskṛte na prayojanam. tasyaiva prāptatvena prakāśakatvāt. ato yat prakāśakaṃ
tat saṃskartum aśakyam asambandhāt. yac ca śakyaṃ na tena saṃskṛtena prayojanam,
asambaddhasya hi bhāgasya prakāśayitum aśakteḥ, ata āha -- taddeśa iti.
ayam abhiprāyaḥ -- ekaivendriyavṛttir anugatādhiṣṭhānadeśasambandhā arthadeśaṃ
yāvat prāptā, ato 'dhiṣṭhānadeśa eva saṃskāraḥ sarvopakārako bhaviṣyati. yathā
pādayoḥ prayuktaḥ saṃskāro dūrasthasyāpi cakṣuṣa upakārako bhaviṣyatīti || 46 ||
ato nāyam ekāntaḥ
yadadhiṣṭhānadeśe saṃskārāt tadvartyevendriyamitīty āha -- tasmād iti.
nirantarādhikagrahaṇam upapādayati -- bahir iti syādantena.
kāryadarśanabalena hi tadvṛttiḥ kalpyamānā yathākāryam avatiṣṭhata{1,225}ity
uktam. ato 'dhiṣṭhānādhikaparimāṇārthadarśanāt pṛthvagrā kalpayiṣyate.
nirantaradarśanāc ca santatā. ato yatra yādṛśaṃ vṛttibhāge pārthavaṃ pṛthutvaṃ
bhavati, tadanurūpam evādhiṣṭhānādhikaṃ mahīdharādi gṛhyate. amūrtāyā api vṛtter
aupādhiko vyomna iva bhāgavyapadeśaḥ. yad eva tayā prakāśyate tadaupādhikam eva
bhāgavyapadeśaṃ labhate iti. na ca vācyaṃ yadi vṛttir gatvārthaṃ prakāśayati kim
iti tarhi nitāntadūravartino 'pi bhāvān na prakāśayatīti. yāvati hi dūre kāryam
upalabhyate tāvantam evādhvānam asau sarpatīty adhikadarśanavat kalpanīyam ity
āha -- dūre 'pīti || 48 ||
nanv
evam api yadīndriyavṛttyārthāḥ prakāśyante, sā tarhi nirgatya gatāsty eveti kiṃ
na pihitendriyasyāpi bhāvā bhāsante, ata āha -- dīpaprabheti. nāvaśyaṃ
pihitendriyasya vṛttir asti kāryābhāvāt tu sā dīpanāśe prabhāvannimīlayato 'pi
naṣṭety unnīyata iti || 49 ||
astu vā
adhiṣṭhānapidhāne 'pi vṛttiḥ. ātmaprayatnānugṛhītā tu sā ātmany artham
upanayati. adhiṣṭhānapidhāne hy ātmanaḥ prayatnocchedāt prayatnānadhiṣṭhitayā
tayānupanīto 'rtho nātmanānubhūyata ity āha -- adhiṣṭhāneti || 50 ||
vicchinnabodham idānīm upapādayati -- vicchinna itīti. vibhor apy ātmanaḥ
prāgbhavīyaka[647]rmārjitaṃ sakalabhogāyatanaṃ śarīram iti. tadapekṣayā
vicchedabuddhiḥ. kāyendriye tu śarīravicchedābhāvād avicchedabodho yukta iti.
śabde tu vicchedādhikabodho bhrāntir eveti kiṃ tadupapādanena.[648]tathā hi --
svadeśa eva śabdaḥ śrotreṇa prakāśyate. kutas tasya vicchedaḥ. kutaḥ
vibhor{1,226}amūrtasya vṛddhihrāsāv ity āha - śabde[649] tv iti.
etat tu svamatenoktam. sāṅkhyamate tu śrotravṛttiḥ śabdadeśaṃ gacchaty eva.
tatra śarīrāpekṣayaiva vicchedabodho vaktavyaḥ. asambhavaṃ ca śabdādhikaraṇe
vakṣyāma iti.
__________NOTES__________
[647] dha (GA)
[648] na. sva (KA)
[649] śabdeti (KA)
___________________________
ayaṃ ca sāṅkhyasiddhāntasiddho vṛttigamanapakṣo vārttikakāreṇa
prāptisādhāraṇyamātreṇoktaḥ, na punarabhipretaḥ. na hīndriyavṛttir nāma kācit
pramāṇenāvagamyate. tathā hi -- āhaṅkārikāṇīndriyāṇīti kāpilā manyante. yathāhuḥ
--
sāttvika ekādaśakaḥ pravartate vaikṛtād ahaṅkārāt |
iti. kaś cāyam
ahaṅkāraḥ. yadi yo 'yam ātmānaṃ prakāśayati, sa tarhi jñānamitīndriyāṇāṃ kathaṃ
prakṛtir bhaviṣyati. ātmādhāram āntaraṃ jñānaṃ kathaṃ tena bāhyendriyāṇyārabdhuṃ
śakyante. atha mataṃ tattvāntaram ahaṅkāra iti. tan na. pramāṇābhāvāt. api ca
tattvāntaram api tat kāpilair vibhuḥ saṅgīryate. tatas tanmayānīndriyāṇy api
vibhūni bhaveyuḥ. na ca vibhūnāṃ vṛttir upapadyate. vṛttir nirgamanam. na ca tad
vibhūnāṃ sambhavati. syān matam -- na ca brūmo vibhūnīndriyāṇi gacchantīti, kiṃ
tarhi. tadādhārā vṛttir iti. keyaṃ vṛttir iti vaktavyam. yadi śrotrādīnāṃ
śabdādigrahaṇayogyatā, sā tarhy amūrtā śaktiḥ kathaṃ gacchet. api ca trīṇy
antaḥkaraṇāni mahānahaṅkāro mana iti kāpilā manyante. na ca karaṇaṃ
karaṇāntarāṇāṃ prakṛtir upapadyate karaṇatvāt manovat. ato
nāhaṅkārikāṇīndriyāṇi. na ca tadvṛttir amūrtā prāpyakāriṇīti pramāṇavatī
kalpanā. tathā śabdādhikaraṇe vakṣyati śrotrāgamanapakṣe cety atra
vṛttigamanapratiṣedham. ato bhautikāny evendriyāṇi prāpyakārīṇīti vaktavyam.
kiṃ
punarbhautikatve pramāṇam indriyāṇām. dṛṣṭānusāraḥ. tathā hi -- bahirbhūtānām
eva yathāyathaṃ rūpādyabhivyañjakatvam upalabdham. tejasā hi rūpaṃ prakāśyate
yathā dīpena. raso 'dbhiḥ. śuṣkāṇām[650]api dravyāṇāṃ sann api raso na vyaktam
upalabhyate yathārdrāṇām. na ca śuṣkeṣu raso nāsti, yāvaddravyabhāvitvāt. ato
'dbhī raso 'bhivyajyate. pārthivaṃ ca kiñcid dravyaṃ{1,227}gandhasyābhivyañjakaṃ
dṛṣṭam. yathā nimbatvak candanagandhasya. tatkaṣāyapariṣiktasya hi candanasya
sphuṭataraṃ gandho 'bhivyajyate. na cādbhir asāv abhivyajyate, kevalānām
anabhivyañjakatvāt. vāyunāpi bahiḥ sparśābhivyaktir upalabdhā, yathā
hemantaśiśirayor viyati vitatānām apāṃ sūkṣmatvād anupalakṣyamāṇānāṃ vāpi vāte
śītasparśo 'vagamyate. na cāsau vāyoḥ. anuṣṇāśītasparśatvād vāyoḥ. ato
rūpābhivyañjakaṃ cakṣus taijasam. āpyaṃ rasanam abhivyañjakaṃ ca rasasya.
ghrāṇaṃ pārthivaṃ gandhasya. vāyavīyaṃ tvagindriyaṃ sparśasya. śrotram idānīṃ
kiṃprakṛtikam. tad api bhautikam indriyatvāt. kiṃ punarbhūtaṃ tasya prakṛtiḥ.
ākāśa iti vadāmaḥ. tathā hi -- dvividhaṃ kāryaṃ sarvabhūtānāṃ śarīram indriyaṃ
ca. ākāśasyāpy avakāśadānena śarīropakārakatvāt kāryakāraṇatvam. atas
tasyāpīndriyeṇa kāryeṇa bhavitavyam. tatrendriyāntarāṇāṃ bhūtāntaraprakṛtitvād
ākāśam eva śrotrasya prakṛtir iti niścīyate. api ca svaguṇam eva bhūtāntarāṇi
vyañjayanti. na ca teṣāṃ śabdo guṇaḥ, ākāśaguṇatvāt. ata ākāśam eva
tasyābhivyañjakam iti yuktam. evañ ca dṛṣṭānusāriṇī kalpanā kṛtā bhavati. santi
hi deheṣu pṛthivyādibhūtabhāgāḥ kḷptagandhādyabhivyaktiśaktayaś ca bahir iti
śarīre 'pi vartamānānāṃ teṣām eva vyañjakatvānumānaṃ yuktam. evañ ca prāptir api
sa(?mi/ma)rthitā bhavati. tvagghrāṇarasanānāṃ hi sthitam eva prāpyakāritvam.
śrotrasyāpi karṇacchidraparimitanabhaso dharmādharmopagṛhītasya svadeśa eva
vibhuṃ śabdaṃ prakāśayataḥ prāpyakāritvam eva. tejaso hi visaraṇasvabhāvasya
cakṣuṣo nirgatasyārthadeśaprāptir upapannaiva. anudbhūtarūpatvāc ca tasya
rūpānupalambhaḥ. ata evāgnitejasaḥ pṛthvagrādikalpanā ca tasya
kāryadarśanānusāreṇa mūrtatvād upapattimatī. sarvatra ca yathākāryadarśanaṃ
yogyatāsanāthā prāptir indriyārthayoḥ sambandha iti darśayitavyam. ato na kācid
atiprasaktir vaktavyā yathā vakṣyati -- prāptimātraṃ hi sambandhaḥ iti. ataḥ
siddham indriyāṇi bhautikāni prāpyakārīṇi ceti || 51 ||
__________NOTES__________
[650] ṇāṃ sann a (GA)
___________________________
evaṃ tāvat satsamprayogaśabdāḥ vivṛtāḥ. padānvayam ataḥ param anusandhāsyāmaḥ.
atra kila puruṣasya samprayoga indriyāṇāṃ buddhijanmety ucyate.{1,228}tac
cāyuktaṃ, vibhoḥ puruṣasya sarvabhāvair eva samprayogāvyabhicāreṇa
viśeṣaṇopādānavaiyarthyāt. indriyāṇāṃ ca bhautikānām acetanatvāt. cetanā hi
buddhir iti sarvalaukikāḥ parīkṣakāś ca manyante. na punarindriyavyāpāro buddhir
iti. sāṅkhyā hīndriyavṛttau buddhiśabdam upacaranti. tatra teṣām eva
paribhāṣāmātram. ato 'tra vaktavyaṃ kīdṛśo 'tra padānvaya ity ata āha --
puruṣendriyaśabdāv iti. ayam abhiprāyaḥ -- kim atra vaktavyam.
bhāṣyakāreṇa puruṣendriyaśabdau vyavahitakalpanayā vyākhyātau yenaivam āha
satīndriyārthasambandhe puruṣasya yā buddhir jāyate tat pratyakṣam iti. kaḥ
punar ayaṃ puruṣaḥ yasya buddhijanmanā sambandhaḥ, ata āha -- puruṣa iti.
nātra tātparyamanyaparatvāt sūtrasya. paramārthatas tu puruṣo 'trātmābhipretaḥ
ya ātmavāde prasādhayiṣyate. na śarīraṃ, tasya bhautikatvenācetanatvād iti || 52
||
nanv evam api
yannityam ātmānaṃ mīmāṃsakā manyante, tan na sidhyet. jñānajanmani vikārāpattyā
carmavadanityatvaprasakteḥ. jñānajanmanā tv avikṛtasya pūrvāvasthāyām
ivāpramātṛtvaprasaṅgaḥ, ata āha -- vikriyeti. evaṃ hi manyante -- na
kiñcid vikārmātreṇa vastu naśyati, tatpratyabhijñānāt. etac cātmavāda eva
bhāṣyakāreṇa vakṣyate. ato duruktaṃ paraiḥ
buddhijanmani puṃsaś ca vikṛtir yady anityatā |
athāvikṛtir ātmāyaṃ pramāteti na yujyate ||
iti. atra buddhijanma
pratyakṣam ity ucyate. tasya ko 'rthaḥ. kiṃ buddher janmātiriktam anatiriktaṃ
vā, yady atiriktaṃ tad vācyaṃ kīdṛśam iti. na ca svamate janmasvarūpam
abhihitam. yadi vaiśeṣikoktasvakāraṇasamavāyo janmābhidhīyate, tasya
nityatvenākṣānadhīnatvāt pratyakṣaśabdābhidheyatvānupapattiḥ. anatiriktatve tu
punaruktataiva doṣaḥ, ata āha -- buddhijanmeti. ayam arthaḥ -- nāyaṃ
buddhijanmeti ṣaṣṭhīsamāsaḥ. kin tu buddhiś cāsau janma ceti karmadhārayaḥ.
janmaśabdaś ca kartari maninpratyayāntaḥ. tena jāyamānā buddhiḥ{1,229}pramāṇam
ity uktaṃ bhavati. na punarvaiśeṣikādivannityam atyantabhinnaṃ samavāyam
ācakṣmahe. kāraṇadaśāviśeṣa eva kāryajanmety ucyate. nāsāv atyantaṃ
kāryakāraṇābhyāṃ vyatiricyate. ataḥ kim anyadoṣodbhāvaneneti || 53 ||
jāyamānaviśeṣaṇopādāne prayojanam āha -- vyāpāra iti. kārakāntarāṇi
janitvā kiyantañcit kālaṃ sthitvā svakāryeṣu vartamānāni dṛṣṭāni. tad buddhāv
api pramāṇe mā bhūd iti janmavivakṣā sūtrakāreṇa kṛteti.
kiṃ
punaḥ kārakāntarasādharmye duṣyati, ata āha -- na hīti. ayam abhiprāyaḥ
-- na kiñcid duṣyati. kin tu nendriyādivad jātā satī buddhiḥ kṣaṇamātram apy
āste. ataḥ kathaṃ tadvad eva sthitvā pravartata iti. na kevalaṃ jātā nāste, kin
tu jāyamānāpi nodāste. sā hy utpadyamānaiva svārthaṃ prakāśayanty evotpadyata
iti na kṣaṇāntaraṃ pratīkṣate. na hy arthaprakāśanād anyad buddhe rūpam
upalabhyata ity āha -- jāyata iti. kārakāntaravaidharmyapratipādanenātra
nityabuddhivādino nirākartuṃ buddher anaticiravināśitvam uktam. tatra cāyaṃ
hetuḥ. yadīyam utpattimatī tasyā vināśenāvaśyaṃ bhavitavyam. na cāhaituko
vināśaḥ sambhavati, utpattimattvād eva. na ca prahārādirasyā vināśahetuḥ,
amūrtatvāt. ato jñānāntareṇa vā nāśyate, tajjanmanā vā saṃskāreṇa. tac cobhayam
api sahasaiva niṣpannam. asti hīndriyādikā sāmagryapratibandhā. sā kim aparaṃ
vijñānaṃ na janayati. smṛtihetur api saṃskāro 'nayaiva jātamātrayā janita iti
karmavat kāryavirodhitvād api tādātviko vināśo buddher iti yuktam. na ca saiveti
buddheḥ pratyabhijñānam asti. na ca bhedānadhyavasāyamātrād ekatvasiddhiḥ. api
cārthāntaradarśane sphuṭa evāśutaravināśo buddheḥ, evañ ca vyavasthitaikadarśane
'pi tadvad eva tadanumānam. api ca tatrāpi vyavahite jñānaṃ nivartate,
taccirāvasthāyitve 'nupapannam. evaṃ hi vyavahite kumbhe pratyakṣajñānam
anuvarteta. na caivam. smṛtis tu parastād dṛśyate. sā
pratyakṣajñānavyāptatve{1,230} na syāt.[651]parokṣāparokṣayor ekagocarayor ekadā
virodhāt. syād etad avyaktagrahaṇam anavasthāyitvād[652]vidyutsampāte
rūpāvyaktagrahaṇavad iti. na. pratiṣeddhavyābhyanujñānāt. yadi manyate
buddher[653]anaticirānuvṛttau prakāśasya gatvaratvād vidyutsampāta iva na
vyaktaṃ bhāvāḥ prakāśeran, ato nāśutaravināśinī buddhir iti. tan na.
pratiṣeddhavyābhyanujñānāt. evaṃ hi vidyutprakāśajanite 'vyaktabodha
utpannamātrāpavargitāṃ buddher bruvāṇo niṣedhyam evāśutaravināśam
abhyanujānāti.[654]api ca viśeṣāgrahaṇe sāmānyamātragrahaṇam avyaktagrahaṇam. na
tu svagocare kiñcid avyaktaṃ nāmāsti, viṣayābhirūpatvād grahaṇānām.
viśeṣāgrahaṇaṃ ca tadgrahaṇanimittābhāvād eva, na tu buddher anavasthānāt.
vidyutprakāśe[655]'pi yāvadāśutaravināśinyā dhiyā viṣayīkṛtaṃ tad vyaktam eva.
viśeṣās tu tatra grahaṇahetvabhāvād agṛhītā eva, na punaravyaktaparicchinnāḥ. na
hi gṛhītam avyaktaṃ nāma sambhavatīti nānavasthāyitve 'pi dhiyām
avyaktagrahaṇāpattiḥ. nityabuddhivādinaś cāyam abhiprāyaḥ śabdādhikaraṇe
bhāṣyakāreṇa vakṣyata iti || 55 ||
__________NOTES__________
[651] bhavet (GA)
[652] tve
[653] ddher aci
___________________________
[654] ti. vi
[655] śe yā (KA)
___________________________
nanu
pramāṇaṃ nāma kārakaviśeṣaḥ. na cākurvat kriyāṃ kārakaṃ bhavati. yadi tu buddhir
janitvā na vyāpriyate, katham asau kārakaṃ pramāṇam iti ca
sāmānyaviśeṣaśabdābhyām abhidhāsyate, ata āha -- teneti. satyaṃ, na
vyāpārasambandham antareṇa kārakatvaṃ bhavati. janmaiva tu buddher vyāpāraḥ,
vyāpārāntarāsambhavāt. tad eva ca vivakṣāvaśāt pramety upacaryate. janmanā hi
tasyāḥ pramāṇatvaṃ bhavati. atas tayaiva kriyayā kārakaṃ pramāṇam iti ca
sāmānyaviśeṣaśabdābhyām abhidhānasiddhiḥ. caśabdāt pramāṇaṃ cety arthaḥ || 56 ||
ayaṃ ca
janmāvyatirekapakṣo yā buddhir jāyate iti vadatā bhāṣyakāreṇaiva varṇita ity āha
-- jama[656] ceti. aparam api
jāyamānāvasthāviśeṣaṇopādānasya{1,231}prayojanam āha -- tac ceti. buddhiḥ
pramāṇam ity etāvaty ukte bhūtā bhaviṣyantī vā pramāṇam ity api kecit
sambhāvayeyuḥ, yathā sadviśeṣaṇopādāne varṇitam. atas tadāśaṅkānirākaraṇārthaṃ
jāyamānaviśeṣaṇopādānam. bhūtabhaviṣyattvādi(?tyapādāne/tyāpādane)
pañcamīti[657]|| 57 ||
__________NOTES__________
[656] nmeti
(GA)
[657] mī. a (KA)
___________________________
astu vā vaiśeṣikasiddhāntasiddhaḥ svakāraṇe kāryasamavāyo vyatirikta eva janma,
tathāpi na kiñcid duṣyatīty āha -- yadā tv iti. sa khalu nityo
'pīndriyādhīnābhivyaktir iti pratyakṣam apekṣyata iti || 58 ||
atra
bhāṣyakāreṇa buddhir vā janma vetyādinā pramāṇāniyamo darśitaḥ, tatrābhiprāyam
āha -- pramāṇaphalabhāvas tv iti. ayam abhiprāyo bhāṣyakārasya -- ekam
idaṃ sūtraṃ nobhayam utsahate kartuṃ yat pramāṇaṃ ca niyacchati, animittatāṃ ca
vidadhātīti. bhidyeta hi tathā vākyam. tad atrānimittatāmātram eva
vidyamānopalambhanāt pratipādyam. pramāṇaṃ tu vivakṣāvaśena buddhyādīnām
anyatamaṃ bhaviṣyati. karaṇaṃ hi pramāṇaṃ, sādhakatamaṃ ca karaṇaṃ,
vivakṣādhīnaś ca sādhakatamabhāvaḥ. ato yad eva tu bāhyāpekṣayā phalaṃ
pratyāsannam iti vivakṣyate tad eva pramāṇaṃ bhaviṣyati. tataḥ paraṃ
cābhyarhitatvavivakṣayā phalam iti || 59 ||
yatheṣṭakalpanām eva darśayati -- yadveti. asatīndriye jñānodayābhāvāt
tad eva pramāṇam. sad api cendriyam asaṅgatam arthena na jñānaṃ janayatīti
tadarthasaṅgatiḥ pramāṇam. sambaddham api cendriyam arthena manasānadhiṣṭhitaṃ
na pramāṇam iti tanmanassaṃyogaḥ pramāṇam. sarvasminn api ca
satyasatyātmamanassaṃyoge jñānānudayāt sa ca pramāṇam. athavā sarveṣām
ekatarāpāye 'pi na jñānaṃ{1,232}jāyata iti sarva eva saṃyogaḥ pramāṇam. ātmanā
vā manaso yoga iti yojanīyam iti || 60 ||
eṣu
pramāṇeṣu phalaṃ darśayati -- tadeti. indriyādiprāmāṇyapakṣe jñānaṃ
phalam ity arthaḥ. nanu yadīndriyādi pramāṇaṃ, tena tarhi sadā jñānaṃ
janayitavyam eva. na ca tad asti, asti khalu pihitacakṣuṣo 'pi cakṣuḥ. na ca tad
jñāpayati. saṃyuktaṃ jñāpayatīti ced, na. vyabhicārāt. saṃyujyate khalv asya
nānārthair nāyanaṃ tejaḥ. kiñcid eva tu jāpayati. ato vyabhicārād akāraṇam
indriyādi jñānajanmanīti, ata āha -- tatreti. uktam idam asmābhir
vyāpāravacanaḥ prayogaśabda iti. phalānumeyaś cāsau vyāpāraḥ. ato yatraiva
phalam upalabhyate tatraiva vyāpāravattvāt teṣāṃ pramāṇatvam iti. asati tu
vyāpāre na phalam utpadyata iti nātiprasaṅga ity āha -- vyāpāra iti || 61
||
nanv astu vyāpāravāciprayogaśabdapakṣe 'tiprasaṅgaparihāraḥ. prāptivacanatve
'tiprasaṅgo duṣpariharaḥ. asti hi cākṣuṣasya tejaso nānārthaiḥ samprayogaḥ. na
ca tāvad jñāpayati, kiñcid eva tu kadācit. api ca kā ceyaṃ prāptiḥ. yadi
saṃyogaḥ, sa ca dravyeṇaiveti rūpasaṃvinna syāt. atha tenāpi saṃyuktasamavāyād
asti sannikarṣa ity ucyate, samāno 'sau rasādiṣv apīti te 'pi cakṣuṣānubhūyerann
iti sarvātmakārthagrahaṇam itīndriyasaṃyogapramāṇapakṣe parair uktaṃ yat tat
pariharati -- na ceti || 62 ||
kaḥ punaḥ
sarvātmanā
sambandho nāstīti vadato 'bhiprāyaḥ -- yadi guṇaiḥ saṃyogo na rasādibhiḥ
sambhavatīti, sa tarhi rūpeṇāpi guṇatvāviśeṣān na syād eva. saṃyuktasamavāyas tv
aviśiṣṭaḥ sarveṣām ity uktam eva, ata āha -{1,233} prāptīti. ayam
abhiprāyaḥ - bhaved ayaṃ doṣaḥ yadi prāptimātram evendriyārthayoḥ sambandhaḥ
pramāṇam āśrīyata iti. sa tu yogyatāsahāyaḥ. yogyatā ca kāryadarśanonneyā. ato
yad eva yadindriyasaṃyogānantaram anubhūyate tatraiva tatsamprayogasya
yogyatvaṃ, netaratra, pramāṇābhāvāt. ata eva
jighṛkṣitasūkṣmarūpādigrahaṇaprasaṅgo 'pi parihartavya iti kim iti nābhyupeyate,
ata āha -- mā bhūd iti. ayam abhiprāyaḥ -- yo hi jñānaṃ pramāṇam iṣṭvā
satsamprayogaṃ pramāṇakāraṇam ātiṣṭhate na tu pramāṇaṃ, tenāpi prāpter aviśeṣāt
tvacā rūpāvadhāraṇaṃ mā bhūd iti na prāptimātraṃ sambandho 'bhyupagantavya iti
|| 63 ||
atha
tu pramāṇaniṣpattau yogyatāsahitā prāptir iṣyate, śakyaṃ tat phalaniṣpattāv api
vaktum iti doṣaprasaṅgaparihāratulyatvān naikaḥ paryanuyojyo bhavatīty āha --
yatheti. niyatā hi kācid eva svaviṣayeṇa rūpādinā cakṣurādīnāṃ saṅgatir
iti. yogyatvād iti. tatraiva kāryadarśanayogyatvād ity arthaḥ || 64 ||
evaṃ
tāvadindriyārthasambandhapramāṇapakṣe 'tiprasaṅgaparihāro 'bhihitaḥ. idānīṃ
dvyāśrayo yogaḥ katham akṣeṇaiva vyapadiśyata iti codyaṃ pariharati --
yogasyeti. asyārthaḥ -- nedam adṛṣṭapūrvaṃ yadanekair api sambaddham
ekenaiva vyapadiśyata iti. bhavati hi ḍitthaḍavitthayor mātur ḍitthamāteti
vyapadeśa iti. āha -- astv anyatarāśrayo vyapadeśaḥ. iha tu niyamenaivākṣeṇa
vyapadeśo dṛśyate nārthena. mātus tu ḍavitthenāpi kadācid vyapadeśo bhavaty ata
āha -- athaveti. asādhāraṇena hi vyapadeśo bhavati. jñānasyāsādhāraṇam
akṣaṃ, tadartham evākṣāṇāṃ nirmāṇāt. arthas tu kāryāntarasādhāraṇaḥ nāsau
vyapadeśahetur iti || 65 ||
{1,234} atra
cendriyārthasambandhapramāṇapakṣe viṣayabhedo 'pi pramāṇaphalayor nāsty eva,
sambandhasyārthāśrayatvād jñānasyāpi tadviṣayatvād iti.
ātmamanassambandhapramāṇapakṣe tarhi viṣayabhedo bhavet. sa hy ātmamanaāśrayaḥ
jñānaṃ cārthaviṣayam iti śaṅkate tāvat -- saṃyoge tv
iti[658]phalayorantena. pariharati -- neti. kāraṇam āha --
arthe hīti. asyārthaḥ -- yady apy ātmamanassambandho nārthāśrayaḥ,
tathāpy arthe vyāpriyate. jñānam api tadviṣayam evotpadyata iti vyāpārataḥ
samānaviṣayatvam iti || 66 ||
__________NOTES__________
[658]
ti pa (GA)
___________________________
atha punarāśrayo viṣayo 'bhipretaḥ, tadubhayor apy ātmasthatvāt sutarāṃ
samānaviṣayatvam ity āha -- athāpīti || 67 ||
ayam evātmamanassaṃyogo
jñānotpatteḥ pratyāsannatayā kārakāntarebhyo viśiṣṭa ity ayam eva pramāṇam ity
āha -- prakṛṣṭasādhanatvād iti || 68 ||
sarvasaṃyogapramāṇapakṣe 'pi pūrvoktasamastadoṣaparihāro 'nusandhātavya ity āha
-- pramāṇa iti. indriyaprāmāṇyapakṣe 'pi tasyārthaprāptyā jñānasya ca
tadviṣayatvena sphuṭaṃ viṣayasāmyam ity āha -- pramāṇam iti || 69 ||
evaṃ
tāvadindriyādiprāmāṇyapakṣe pramāṇaphalayor viṣayasāmyam uktam. idānīṃ
jñānaprāmāṇyapakṣe 'py evam eva darśayitavyam ity āha --
pramāṇeti.{1,235}sarvasavikalpakajñānāni viśeṣaṇajñānapūrvakāṇi, yathā
daṇḍy ayaṃ gaur ayaṃ śuklo 'yaṃ gacchaty ayaṃ ḍittho 'yam iti. tad iha
viśeṣaṇajñānaṃ pramāṇaṃ viśeṣyajñānaṃ ca phalam. viśeṣyajñānasiddhyarthatvāc ca
viśeṣaṇajñānasya. tatrāpi vyāpārataḥ samānaviṣayatvam iti || 70 ||
yadā
tu viśeṣaṇam eva boddhavyaṃ pramitsitaṃ bhavati, tadā tarhi kaḥ pramāṇaphalayor
vivekaḥ, kathaṃ vā samānaviṣayatvam ata āha -- viśeṣaṇe tv iti. ayam
abhiprāyaḥ -- tatrāpi vijñānadvayam upalabhyate. ālocanājñānaṃ hi tatra viśeṣaṇe
niścayaṃ prasūte. tādarthyāc ca samānaviṣayatvam iti viveka iti || 71 ||
ālocanājñānamātraparyavasāne
tarhi ko vivekaḥ, ata āha -- niścaya iti. ayam abhiprāyaḥ -- ālocanājñāne
'pi hi tad idam iti pratyabhijñānātmakam īdṛśo 'yam iti vā niścayātmakaṃ
jñānāntaraṃ śabdayojanāśūnyam asty eva, yathā tiraścām anyeṣāṃ vā asmṛtaśabdānāṃ
vācakarahitam asādhāraṇaṃ vastu pratipadyamānānām. ato 'sty eva
jñānadvayapradarśanāt pramāṇaphalavivekaḥ. yadā punarālocite 'rthe niścayo na
jāyata eva, tadā pramāṇatvam eva nāstīty āha -- nāsāv iti.
arthāvadhāraṇaphalatvāt pramāṇatvasya, tasya ca tadānīm abhāvād iti || 72 ||
viśeṣyajñāna idānīṃ kā vārtā. na tāvadaprāmāṇyaṃ, sarvatra prasaṅgāt. na cāsati
phale pramāṇatvam api śakyaṃ samarthayitum. atha tad eva pramāṇaṃ phalaṃ ceti
dvirūpam iṣyate, astu tarhi viśeṣaṇajñānādiṣv api dvirūpatvam eva, kiṃ
bhedopanyāsena. yuktaṃ caitad evam. evaṃ hi pramāṇaphalayor
atyantapratyāsattir{1,236}āśritā bhavati. saiva copapattimatī. na hy anyatra
sādhanam anyatra sādhyaṃ dṛṣṭam. na hi paraśau khadiraṃ prāpte palāśe chidā
bhavati, ata āha -- hānādīti. ayam abhiprāyaḥ -- yat tāvad idam
atipratyāsattitṛṣṇayaikatvaṃ pramāṇaphalayoḥ, tadanantaram eva nirākariṣyāmaḥ.
yat tu viśeṣyajñānasya phalāntaraṃ na dṛśyata iti. tan na. asti tatrāpi
taduttarakālabhāvi hānādi phalam. atha jñānasya jñānam eva phalam, evam ihāpi
hānādidhīr eva phala[ṃ] bhaviṣyatīti. athopakārādismṛtivyavahitā hānādibuddhir
na phalam iti kiṃ manyase, astu tarhīyam evopakārādismṛtiḥ phalam ity āha --
upakārādīti || 73 ||
yas
tu viṣayaikatvam icchatā pramāṇaphalayor ekatvam āśritaṃ, tadalaukikam ayuktaṃ
cety āha -- viṣayeti || 74 ||
yac
cedam uktaṃ paraśau khadirāśrite palāśe na chidā dṛśyate iti. idaṃ vā kiṃ
dṛśyate yat paraśucchedanayor ekatvam iti. ato yatra sādhanaṃ vyāpriyeta tatra
phalaṃ niṣpadyate. tac ca pūrvaṃ pratipāditam eva, na tu sādhanam eva phalam ity
abhiprāyeṇāha -- chedana iti || 75 ||
yadi
tūcyate -- sādhyasādhanayor viṣayabhedo[659]na dṛṣṭaḥ ekatvaṃ ca,
tadanyatarasmin nāśrayitavye 'smabhyaṃ viṣayābhedo rocata iti. tan na. śakyam
idam itareṇāpi vaktum iti sāpahāsam āha -- bhavata iti || 76 ||
__________NOTES__________
[659] do dṛ (GA)
___________________________
{1,237} yadi tūcyate --
phalabhūtasyaiva jñānasya karaṇatvam aupacārikaṃ kathañcit kalpyate, na tu
pāramārthikam. pāramārthikaṃ hi dvirūpatvam ekasya na sambhavati. tadaupacārikaṃ
karaṇatvam āśritya tadubhayam upapādayiṣyāma iti. evaṃ tarhi bhinnayor eva
pramāṇaphalayoḥ kathañcid viṣayaikatvaṃ kim iti na kalpyate, tathā saty ubhayaṃ
pāramārthikaṃ bhaviṣyatīty āha -- karaṇatveti. tac ca kathañcid
viṣayaikatvaṃ pūrvam uktam eva. parair iti. bauddhāpekṣayā svātmani
paraśabda iti || 77 ||
prakṛtam idānīṃ pramāṇaphalavivekam upasaṃharati -- paricchedeti.
arthaparicchedaphale ātmamanassaṃyogādyānantaryavivakṣayā pramāṇam. jñāne ca
pramāṇe pūrvam ālocanādijñānaṃ pramāṇam. paraṃ tu viśeṣaṇādijñānaṃ phalam iti
prakaraṇārthaḥ. sarvaṃ cedam evaṃ saty anuvādatvam ity etat pakṣāśrayaṇenoktam
iti draṣṭavyam iti || 78 ||
yadi
tūcyate -- nedam aupacārikaṃ karaṇatvam, api tarhi dvirūpam ekam eva jñānaṃ
svasaṃvittyā viṣayākāreṇa ca. tad atra svasaṃvittiḥ phalaṃ, viṣayākāraḥ
pramāṇam. yathāhuḥ --
viṣayākāra evāsya pramāṇaṃ tena mīyate |
svasaṃvittiḥ phalaṃ cātra tadrūpo hy arthaniścayaḥ ||
iti. sa tu
viṣayākāraḥ svayam anākārasya na svābhāviko jñānasya kevalam arthenādhīyata iti
sautrāntikamatam upanyasya nirasyati -- svasaṃvittīti. idaṃ nīlam iti
bahirviṣayānubhavasamartham eva jñānaṃ na svarūpānubhavakṣamaṃ, svātmani
kriyāvirodhād iti vijñānavāde vakṣyāma iti. yac cedam uktaṃ viṣayākāraḥ pramāṇam
iti. tan na, pramāṇābhāvāt. viṣayākāro{1,238}nāmārthena jñānam ādhītyata iti
na[660]naḥ pramāṇaṃ, tadadhīnajñānavaicitryānupapatteḥ. yadi tv ayaṃ viṣayākāro
viṣayastha eva, tadā tasmin pramāṇe bhinnārthatvam aparihāryam evety āha --
pramāṇa iti || 79 ||
__________NOTES__________
[660]
nāsti naḥ (GA)
___________________________
anyan mataṃ - svabhāvataḥ svacchaṃ jñānam anādivāsanopaplāvitānekanīlādyākāram
ātmānam ātmanaiva gṛhṇāti. tad asya svākāraḥ pramāṇaṃ, viṣayākāraḥ prameyaṃ,
svasaṃvittiḥ phalam iti. yadāhuḥ --
yadābhāsaṃ prameyaṃ tat pramāṇaphalate punaḥ |
grāhakākārasaṃvittyostrayaṃ nātaḥ pṛthak kṛtam ||
iti. tad etad
upanyasya dūṣayati -- svākāraś ceti. svasaṃvittis tāvanniṣedhyata ity
uktam. yaś cāyaṃ svākāraḥ pramāṇatayā kalpitaḥ so 'pi svasaṃvitter anyo
nāvagamyate. saṃvidrūpataiva jñānasya svākāraḥ. tac ca phalam eva kim anyat
pramāṇaṃ bhaviṣyatīti. viṣayākāras tu bahir eva[661]bādhitākārasaṃvitsaṃvihito
nāntarvṛttim anubhavitum arhatīti naivam api samānaviṣayatvam upapādayituṃ
śakyam iti bhāvaḥ || 80 ||
__________NOTES__________
[661] vā
(KA)
___________________________
astu vā svasaṃvitter anyaḥ svākāraḥ. sa tu paricchinno vā pramāṇam aparicchinno
vā. na tāvadaparicchinnaḥ. aparicchinnasya sattvāyogāt. paricchedaś ca na
tenaiva tasyety aparāparākārakalpanāyām ākārānantyaprasaṅga ity āha --
svākārasyeti. asañcetitasya svākārasya na sattā sidhyatīty āha -- na
ceti. idaṃ cānāgatāvekṣaṇena pūrvam asmābhir uktam eva. yaś cāyaṃ viṣayākāro
jñānād abhinno grāhya iti kalpitaḥ, tasyāpi svātmani{1,239}vṛttivirodhena
jñānena grahītum aśakyatvād anyasya ca grāhakasyānupalambhanād abhāvaḥ syād ity
abhiprāyeṇāha -- grāhya iti. tad evaṃ parapakṣe tritayam eva
mānameyaphalātmakaṃ lupyata iti darśitam iti || 82 ||
nanu
bhavatpakṣe 'pi sukhādipratyakṣeṣu svasaṃvittir eva phalam abhyupagantavyam,
jñānātiriktānāṃ sukhādīnām asambhavāt. tāny api jñānasamānahetukāni. jñānaṃ hi
samanantarapratyayād vāsanāsahāyād bhavati. sukhādy api rūpādijñānebhyo
vāsanāsahāyebhyaḥ pariniṣpadyate. atas tad api jñānam eva, kāraṇābhede
kāryabhedāyogāt. yathāhuḥ --
tadatadrūpiṇo bhāvās tadatadrūpahetujāḥ |
tatsukhādi[662]kim ajñānaṃ vijñānābhinnahetujam ||
__________NOTES__________
[662] ka (GA)
___________________________
iti. evaṃ jñānānāṃ satāṃ
grāhyāntarābhāvāt saṃvedanatvam eva, ata āha -- manasaś ceti. ayam
abhiprāyaḥ -- na sukhādisaṃvedanāny api vijñānāntaravidhām ativartante. tāny apy
antaḥkaraṇena manasendriyeṇa saṃyuktāny ātmaguṇāntarbhūtāny evātmanā
pratipadyante. ato mātṛmeyamānamitayas tatrāpi bhidyante. yat tu
jñānakāraṇatvena jñānatvam uktaṃ, tatra kiṃ samavāyikāraṇaṃ sukhasya
jñānamāhosvinnimittam. na tāvat pūrvaḥ kalpaḥ, teṣāṃ jñānavadātmasamavāyitvāt.
nimittatvaṃ tu sarvārthakriyāsvaviśiṣṭaṃ jñānasyeti tāsām api jñānatvāpātaḥ.
tasmān na kiñcit svasaṃvedanam iti. yad uktaṃ paraiḥ -- sarvacittacaittānām
ātmasaṃvedanaṃ pratyakṣam iti, tat pratyuktaṃ bhavatīti || 83 ||
nanu
samasto 'yaṃ pramāṇaphalaprapañco lakṣaṇābhyupagamena bhavatā darśitaḥ. tad iha
viṣayaviśeṣo 'pi darśayitum ucitaḥ. yathānyaiḥ kalpanāpoḍham abhrāntaṃ
pratyakṣam iti pratyakṣalakṣaṇam uktvā tasya svalakṣaṇaviṣayatvaṃ darśitam ata
āha -- sambaddham iti. ayam abhiprāyaḥ -- sa nāma viṣayaṃ
darśayatu[663]yasya kiñcid{1,240}vyāvartyam asti, yathā bauddhasyaiva sāmānyam.
asmākaṃ tu sambaddhavartamānaviṣayaṃ pratyakṣaṃ, na sāmānyaviśeṣayor anyatarad
api vyāvartyam iti kiṃ viṣayanirdeśeneti || 84 ||
__________NOTES__________
[663] ti (KA)
___________________________
nanv atra bhāṣyakāreṇa pratyakṣam animittam, evaṃlakṣaṇakaṃ hi tat ity uktam.
ato yad evaṃlakṣaṇalakṣitaṃ tannāmānimittaṃ bhavatu. bauddhādilakṣitaṃ tu kiṃ
nimittaṃ na bhavatīty āśaṅkyāha -- lakṣaṇam iti. evaṃ hi manyate --
bauddhādilakṣaṇalakṣitam api yadi laukikaṃ pratyakṣaṃ, tarhi niyataṃ
vidyamānopalambhanam. no cet pratyakṣam eva na bhavatīti siddhā
sarvasyānimittateti || 85 ||
ye ca
nirvikalpakapratyakṣavādino bauddhāḥ teṣāṃ sutarāṃ dharme
pratyakṣasyānimittatety āha -- nirvikalpaketi. atra kāraṇam āha --
sādhyasādhaneti. svargayāgādisādhyasādhanasambandha eva dharmaḥ, nāsāv avikalpya
grahītuṃ śakyata iti || 86 ||
atra
bhāṣyakāreṇa pratyakṣasyānimittatāṃ pratipādya tatpūrvakatvāc cānumānādīnām apy
animittatvam uktam. tac ca tatpūrvakatvāsambhavenākṣipati -- katham iti.
kim iti na bhavatīty ata āha -- yadeti. evaṃ hi manyate --
indriyārthasāmarthyamātrajanmā hi dhīḥ pratyakṣam. sā ca smṛtyākṣiptanām
ajātiguṇadravyakarmavikalparahitā. na hīndriyāṇi smartuṃ śaknuvanti. nāpy
arthaḥ. yathāhuḥ -- na hīndriyamiyato vyāpārān kartuṃ
samarthaṃ,{1,241}sannihitaviṣayabalenotpatter iti. ato
naivaṃvidhapratyakṣapūrvakatvam anumānādīnām upapadyata iti || 87 ||
nanu
nirvikalpakapratyakṣapūrvakāṇi kim ity anumānādīni na bhavanti, ata āha -- na
ceti. ayam abhiprāyaḥ -- liṅgādivikalpapūrvakāṇy anumānādīni. na teṣāṃ
nirvikalpakād evātmalābhaḥ sambhavati. na ca vikalpasambhinnānāṃ jñānānāṃ
pratyakṣatvam upapadyate.
āntarālikaviśeṣaṇaviśeṣyārthasmaraṇenendriyārthavyāpārakhyavadhānāt. na ca
nirvikalpakodaye vyāpṛtaṃ sadarthendriyaṃ punaḥ savikalpakotpattāv api
vyāpriyata iti pramāṇam asti, viśeṣaṇādismaraṇasamanantaram sambhavat
savikalpakaṃ tadbhāvabhāvāt tatkāraṇakam eva bhavet. api ca yadi tadindriyaṃ
punaḥ savikalpakotpattāv api kāraṇaṃ, tat prāg apy āsīd iti kiṃ na sahasaivaṃ
savikalpakapratyayān api janayet. ato nendriyārthasāmarthyajanmānaḥ
savikalpakapratyayā iti na pratyakṣam. indriyavyāpārāsattimātreṇa tu
pratyakṣatve nimīlitanayanasyāpi vikalpaḥ pratyakṣo bhavet. yac ca
nāmāvikalpakaṃ pratyakṣaṃ na talliṅgādivikalpakam iti na kathañcit
pratyakṣapūrvakatvam anumānādīnām. upamāne 'pi
vanasthasya[664]gavayadarśinaḥ[665]smṛte nagarasthe gavi yat
sādṛśyagrahaṇaṃ,[666]tad api nāvikalpya bhavatīti sambandha iti || 88 ||
__________NOTES__________
[664] sthaga
[665] yasadṛśasmṛ
(GA)
[666] śyaṃ ta (KA)
___________________________
arthāpattir apy atīndriyeṣu viṣayeṣv eva śaktā śrotrādiṣu na paraṃ pratyakṣeṇa
anyenāpi pramāṇenādrṣṭapūrveṣu pravartate. sā kathaṃ pratyakṣapūrvikā
bhaviṣyatīty āha -- arthāpattir iti. kvacit pūrvadṛṣṭe 'pi
sanniveśaviśeṣaviśiṣṭe pravartate, yathā gṛhābhāvadṛśaḥ puruṣasya devadattasya
bahirbhāvāvagama iti prāya iy uktam. nanu bhavatv atīndriyaviṣayā arthāpattiḥ.
yat tu anupapadyamānam upalabhya pravartate tat pratyakṣapūrvakaṃ bhaviṣyatīty
ata āha -- pravartate{1,242}ceti. yo 'pi dāhādiḥ śaktyādyarthāpatter nimittaṃ so
'pi yāvat katham idaṃ kadācit kāryam akasmāj jātam iti na vikalpyate, na
tāvadarthāpatter nimittaṃ bhavatīti || 89 ||
api
ca yatra deśāntaraprāptyā sūryasya gatim anumāya gatisādhanaṃ liṅgy anumīyate,
tatra kathaṃ pratyakṣapūrvakatvam ity āha -- yatra ceti. liṅgaṃ
sūryagatyādīti sambandhaḥ. liṅgi tu gatisādhanam atra darśayitavyam iti || 90 ||
pratyakṣapūrvakatve ca gṛhītagrāhitvād anumānādīnām aprāmāṇyaṃ prasajyata ity
āha -- pratyakṣeti. nanv anyadā pratyakṣaṃ pramāṇaṃ bhavati, anyadā
cānumānādīni pramāṇaṃ bhaviṣyantīty ata āha -- tair yadeti. yady
anumānādipravṛttikāle na pratyakṣaṃ pravartate, tadā so 'rtho 'kṣasya na gocaro
bhavatīti kathaṃ pratyakṣapūrvakatvam. pratyakṣāvagativelāyāṃ tu
gṛhītagrāhitvenāpramāṇam ity uktam eveti || 91 ||
athocyeta -- na brūmaḥ prameyam evānumānādīnāṃ pratyakṣeṇa gṛhyata iti
pratyakṣapūrvakatvam. api tu liṅgāder anyatarasyādau pratyakṣeṇa jñānāt, tad
idam āśaṅkate -- atha kasyacid iti. sarvasya hi jātamātrasya prathamaṃ
kiñcit pratyakṣaṃ, tato 'numānādīti sadṛśaṃ tatpūrvakatvam iti. etad api
dūṣayati -- tadeti. atra hi bhaviṣyaṃś caiṣo 'rtho na jñānakāle 'stīti
bhaviṣyattvaṃ dharmarūpasya pramāṇāntareṇājñāne kāraṇam uktam. tan na prāpnotīty
arthaḥ || 92 ||
kim
iti na syād ata āha -- vartamāna iti. evaṃ hi manyate --
pramāṇāntarāvedyatāsiddhyarthaṃ hi dharmasya pratyakṣatvaṃ vinivāryate, na punaḥ
pratyakṣamātreṇa{1,243}nivāritena kiṇcit prayojanam. tāvatāpi codanaiveti
pratijñāyā asiddheḥ. tad yadi kvacid eva pratyakṣeṇa gṛhīte 'numānādīni
pravartanta itīdṛśaṃ tatpūrvakatvam anumānādīnāṃ, tadā pratyakṣeṇa vartamāna eva
kvacid arthe vijñāte anumānenāvidhyamāna eva dharmo 'vagamyate. evaṃ
pramāṇāntarair api. tataś ca bhaviṣyattvena pratyakṣāgrahaṇam akiñcitkaram eva
syāt. yadi pratyakṣaviṣaya eva tāni pravartanta itīdṛśaṃ tatpūrvakatvaṃ bhavati,
tadā pratyakṣāviṣaye tāny api na pravartanta iti pramāṇāntarāvedyatā sidhyati.
codanaiveti ca pratijñātārthaḥ. liṅgād iti pradarśanamātram. tair anumānādibhir
ity arthaḥ || 93 ||
iṣṭavighātakā(?rī/ri) cedṛśaṃ tatpūrvakatvam ity āha -- pratyakṣeṇeti ||
94 ||
evaṃ dūṣitam anyeṣāṃ matena samarthayate -- kecid iti. kiṃ nāmedam ata
āha -- tatpūrveti. evaṃ hi manyate -- nātra tatpūrvakatvaṃ
pramāṇāntarāṇām animittatve hetur ucyate, kin tu pratyakṣānimittatve pratipādite
yat tāvat tatpūrvakatayā prāmāṇyasambhāvanam anumānādīnāṃ, tat tāvan nāstīty
etad anena bhāṣyeṇoktam iti || 95 ||
atra
cānumānādyanimittatve hetvanabhidhānād aparituṣyan samādhānāntaram āha --
pratyakṣeṇeti. ayam abhiprāyaḥ -- pratyakṣadṛṣṭagocarāṇy evānumānādīni.
tathā hi -- nāgṛhīte 'gnau dhūmasya tadvyāptir avadhārayituṃ śakyata iti
dhūmadṛśāpi nāgnir anumīyata eva. yāvannagare gaur na pratyakṣeṇāvasīyate, tāvad
vane gavayaṃ paśyatāpi nopamātuṃ śakyate. tad yadi dharmo 'pi
pratyakṣeṇāvasīyate, kadācit tatas tadvyāptaliṅgadarśanād anumīyeta vā,
upamīyeta vā. na{1,244}tv asau kadācid pratyakṣa ity upapāditam. ayaṃ cārtho
liṅgaśabdaṃ prayuñjānena vārttikakāreṇa darśitaḥ. na hy asati vyāptidarśane
dhūmo 'gner liṅgaṃ bhavati. na ca vyāptidarśanam asaty agnijñāne. evamupamāne
'pi darśayitavyam. ādiśabdena sadṛśam upādatta iti || 96 ||
yac
cānumitānumānaṃ na pratyakṣapūrvakam ity uktaṃ tad apy ayuktam. tatrāpi hi yāvad
gatitatsādhanayoḥ pratyakṣeṇa sambandho nāvagamyate, liṅgīyagatisādhanaṃ liṅgaṃ
ca samprati dṛśyamānā deśāntaraprāptir ādityasya na tāvadanumānaṃ pravartata ity
āha -- anumāneti || 97 ||
anumāne sarvatra dharmī dharmaviśiṣṭaḥ prameyo bhavati, na vastusattāmātram.
dharmānumāne tu dharmo 'stīti sattāmātram anumeyam āpadyate. na ca tad yuktam
ity āha -- sattā ceti. yadi tv ihāpi dharmaviśiṣṭaḥ kaścid dharmy eko
'numīyeta, taddharmaviśeṣaṇāsiddher ayuktam ity āśaṅkayā sahāha --
dharmeṇeti || 98 ||
evam
upapāditam ananumeyatvaṃ prayogeṇa darśayati -- tasmād iti || 99 ||
anupameyatve 'pi dharmasya prayogam āha -- adṛṣṭeti. yasya hi sādṛśyam
asti tat sadṛśam. avayavasāmānyānuvṛttiś ca pratiyogini sādṛśyam. na
cāsādhāraṇasya sāmānyānuvṛttiḥ sambhavati. tathā hi tasyāsādhāraṇataiva{1,245}na
syāt. tad ayam īdṛśa(?me/e)kaḥ prayogo bhavati. dharmo nopamīyate
adṛṣṭasadṛśatvād asādhāraṇavat. tathaiva vā nānumīyate nopamīyate svayam
anupalambhād gaganakusumavad ity ūhanīyam || 100 ||
āha --
astūpamānānumānayor animittatvam. arthāpattis tu prāyaśo 'tīndriyārthaviṣayā
dṛṣṭeti tayaiva jagadvaicitryadarśanaprasūtayā dharmo 'vagaṃsyate ity āha --
nanv iti. jagadvaicitryam eva darśayati -- sukhīti.
īśvaradaridrādibhedena hi sukhiduḥkhyādibhedabhinnaṃ jagad upalabhyate. tad evaṃ
jagato vaicitryam asati kāraṇe 'nupapadyamānaṃ kāraṇam avagamayati, tac ca
dharmādharmāv iti. nanu sukhaduḥkhayos tāvad yad anantaraṃ darśanasadbhāvaḥ, tad
eva kāraṇam. tatrāpi dṛṣṭam evāsīd iti kim adṛṣṭakalpanayā, ata āha --
dṛṣṭasyeti. saty api ca dṛṣṭe tan na sambhavati. avyabhicāri ca kāraṇaṃ
kāraṇavidām iṣṭam. ato 'dṛṣṭakalpanaiva prasakteti bhāvaḥ. na kevalaṃ sati dṛṣṭe
na bhavati, asaty api bhavaty eva. yad yasminn asati bhavati tad na tatkāraṇakaṃ
ghaṭa iva śaśaviṣāṇākāraṇaka ity āha -- tadabhāva iti. vyabhicāram eva
prapañcayati -- sevādhyayanatulyatva iti || 102 ||
etad
eva nirākaroti -- syād evam iti. nirākṛte svabhāvavāde 'dṛṣṭaṃ kalpayituṃ
śakyate. na ca svabhāvavādo nirākartuṃ śakyate. karmaśaktivaicitryasiddhyartham
avaśyābhyupagamanīya ity āha -- karmaśakter iti. avaśyaṃ hi
phalavaicitryasiddhyarthaṃ karmaṇāṃ śaktibhedo 'ṅgīkaraṇīyaḥ. na hi tatra
svabhāvād anyo hetur utprekṣitum api śakyata iti || 103 ||
atha
tatra svabhāvo hetur iṣyate, evaṃ tarhi[667]so 'pi jagadvaicitryārtham evāstu.
kim antargaḍunā karmaśaktikalpanayā. tad etad āha -- yathā ceti || 104 ||
__________NOTES__________
[667] rhi tad api (KA)
___________________________
athocyeta -- svabhāvo nāmānapāyī bhavati, yathā śītauṣṇye toyatejasor[668]iti.
iha tu dhanavānevākasmād daridraḥ. na tat svābhāvikatva upapannam iti kalpanīyam
adṛṣṭam iti, yadvināśād asya dhanavināśo jāyata iti. astu tarhy anirdhāritarūpā
adṛṣṭasiddhiḥ, kim atinirbandhena yas tv ayaṃ vibhāgaḥ idaṃ dharmaphalam idam
adharmaphalam iti, sa nāvagantuṃ śakyate. na ca tasminn anavagate kim api
kāraṇam astīti jñānaṃ kvacid upayujyata ity āha -- adharma iti || 105 ||
__________NOTES__________
[668] soḥ. i (GA)
___________________________
etad eva prapañcayati -- kin nv iti. na kevalaṃ dharmādharmaphalaviveko
na sidhyati. dharmaphalānām api svargaputrādīnāṃ kīdṛśāt karmabhedataḥ siddhir
ity etad api na jñāyata ity āha -- svargaputrādīti || 106 ||
na ca
vācyaṃ mā jñāyi karmaphalavivekaḥ. asti tāvat kāraṇasāmānyajñānam iti. tāvatā ca
pravṛttyabhāvād ity āha -- itīti. pravṛttyaṅgasya ca jñānasya
hānopādānārthibhir mūlaṃ parīkṣyata ity āha -- pravṛttīti || 107 ||
{1,247}
upasaṃharati -- tasmād iti. sūtrakāreṇāpi viśeṣajijñāsaiva pratijñātā,
upariṣṭād viśeṣāṇām eva jijñāsyamānatvāt. sa ca viśeṣo 'nanyapramāṇaka ity uktam
ity āha -- viśeṣasyeti || 108 ||
kāṇādās tu jagadvaicitryāt sāmānyataḥ siddher āgamena viśeṣato 'vagamyate. tad
ayaṃ dvābhyām eva pramāṇābhyāṃ parinitiṣṭhatīti vadanti, tatrāha -- gamyamāna
iti. evaṃ hi manyate -- sāmānyāvagatau tv iha viśeṣo na nirdhāryate
vyabhicārāt. viśeṣas tu sidhyan nānālīḍhasāmānya eva sidhyatīti kiṃ pṛthak tatra
prasiddhyā. tasmād akāraṇam arthāpattiḥ sāmānyasiddhāv iti || 109 ||
ye tu
vadanti -- neyam arthāpattiḥ, kin tu sāmānyatodṛṣṭānumānam idam. kāryasāmānyasya
kāraṇasāmānyena vyāpteḥ. ato jagadvaicitryārthāpattivādinām ivānumānam evedam
iti. te 'py arthāpattinirāsenaiva nirastā ity āha -- yatheti. ayam arthaḥ
-- jagadvaicitryārthāpattir iva sāmānyatodṛṣṭānumānaṃ pravartata iti
yānumānasyopamā kṛtā, sārthāpattinirākaraṇamātreṇaiva neṣyate nānumeṣyate
nopameṣyata iti tu ye vadanti, teṣām upamāyām abhāgī pratiṣedha iti. yadi tv
anumānam api viśeṣāvadhāraṇe śāstrāpekṣam ity ucyate, tad eva tarhi
sāmānyaviśeṣayor api nirapekṣaṃ pramāṇam āpadyata ity āha -- śāstraṃ ced
iti || 110 ||
evaṃ
tāvat pratyakṣeṇa liṅgādyanyatamaṃ gṛhītvānumānādi pravartata iti
pratyakṣapūrvakam ity uktam. idānīṃ tu yad uktaṃ na liṅgādipratyakṣam
avikalpanāt, pratyakṣasya liṅgādigrahaṇasya ca savikalpakatvād iti. tad
dūṣayitum anubhāṣate -- pratyakṣeti. evam anubhāṣya dūṣayati --
tanneti. kāraṇam āha -- iṣṭatvād iti. ayam abhiprāyaḥ -- nāyam
ekāntaḥ nirvikalpakam eva{1,248}pratyakṣam iti. taduttarakālaṃ hi
yadanuparatendriyavyāpāreṇa vikalpopakṛtam artharūpam anubhūyate, tad api
pratyakṣam ity upariṣṭāt prapañcayiṣyāmaḥ. ataḥ savikalpakapratyakṣapūrvakatvam
anumānādīnām upapannam iti || 111 ||
atra
kaścid apiśabdam asahamānaḥ pratyavatiṣṭhate. evaṃ hi manyate -- sarva eva
savikalpakaḥ pratyayaḥ, vāgrūpānuviddhabodhāt. na hi sa nāma loke pratyayo
dṛśyate yaḥ śabdānugamād vinā bhavati. vyavahārārthaṃ ca pramāṇam anudhriyate.
na ca nirvikalpakena kaścid vyavahāro 'sti, sarvavyavahārāṇāṃ
viśeṣaniścayādhīnatvād niścayasya ca vikalpam antareṇābhāvāt. yadi tūcyate asti
bālānāṃ tiraścāṃ cāvikalpaḥ pratyayaḥ vyavahāraś ceti. tan na. teṣām api
sūkṣmavāg upapatteḥ. tredhā hi vācaṃ vibhajante vaikharī madhyamā sūkṣmā ceti.
yathoktaṃ -
śabdabrahmaiva
teṣāṃ hi pariṇāmi pradhānavat |
vaikharīmadhyamāsūkṣmāvāgavasthāvibhāgataḥ ||
iti. kiṃ punar bālānāṃ
sūkṣmaśabdasadbhāve pramāṇaṃ, pratyayatvam eva. pratyayā hi te katham aśabdā
bhaviṣyanti asmadādipratyayavad eva. katham avyutpannā bālāḥ śabdenārthaṃ
yojayantīti ced, na. prāgbhavīyaśabdavāsanāvaśād upapatteḥ. asti hi teṣāṃ
bhavāntarīyaśabdavāsanā. sādṛṣṭavaśād abhivyaktā satī śabdasmaraṇam
upakalpayati. tataḥ sūkṣmaśabdasambhinnam arthaṃ bālā api pratipadyante ity ato
'yukto vikalpasyāpīty apiśabda ity ata āha -- astīti. ayam abhiprāyaḥ --
ayam apy anekāntaḥ yaḥ savikalpaka eva pratyakṣa iti. ālocanājñānam api
savikalpakāt pṛthagbhūtam asti. pratīmo hi vayam unmiṣitacakṣuṣaḥ sahasā
saṃmugdhaṃ dvyākāraṃ paramārthaṃ vastu, yat sāmānyaṃ viśeṣa iti ca paścāt
parīkṣakā vibhajante. yadi tu nādāv udīyate nirvikalpakaṃ vijñānam ity ucyate,
tataḥ savikalpakam api katham ātmānaṃ labhate. tad dhi
saṅketakālabhāviśabdādismaraṇapūrvakam. na cākasmād eva tatsmaraṇam āvirasti,
nirvikalpakodbodhitaprācīnabhāvanābījajanmān{1,249}astu vikalpā iti yuktaṃ
yadātmānaṃ labhata iti. yad api cāvyavahārāṅgatvaṃ nirvikalpakasyety uktam. tad
ayuktam. na hi vyavahārārtham eva pramāṇam āśrīyate. upekṣā hi pramāṇaphalam
iṣyata eva. api ca santi kecid vyavahārāḥ ye nirvikalpakamātrād eva bhavanti,
yathāgninā dahyamānasya sahasāpasaraṇam. tad dhi parāmarśānapekṣam eva jhaṭ iti
jāyamānam upalabhyate. tiryagbālānāṃ cāvikalpakenaiva sarvo vyavahāraḥ. na ca
teṣāṃ sūkṣmaśabdasadbhāve pramāṇam asti.
pratyayatvasyāsmadādisvasaṃvedyāvikalpakapratyayenānaikāntikatvāt. kathaṃ ca
teṣām agṛhītasambandhānāṃ śabdasambhinnārthabodhaḥ. yad uktaṃ
prāgbhavīyavāsanāvaśād upapattir iti, tan na. tasyāḥ prāyeṇa maraṇenocchedāt.
bhavāntarānubhūtasmaraṇe vā parastād api sambandhagrahaṇānarthakyam. yo hi
jātamātraḥ sūtikāśayante śayānaḥ kumārako bhavāntarīyaṃ smarati, sa katham
upariṣṭān na smariṣyati. atha mataṃ parastād asya saṃskāro naśyatīti. tan na.
yasya hi nidhanena yoniyantrapīḍayā ca saṃskāro na vinaṣṭaḥ, tasya katham
akasmād eva dvitrair eva varṣaiḥ saṃskāranāśo bhavati. tasmād asti bālānām
avikalpaḥ pratyayaḥ, tanmūlaś ca vyavahāra iti siddhaṃ nirvikalpakam api
pratyakṣam iti. ādiśabdena ca jātamātrasya badhirasya tiraścāṃ ca jñānam
upādatta iti || 112 ||
nanv arthendriyasāmarthyamātrajaṃ jñānaṃ nirvikalpakam. na tatrānuvṛttivyāvṛttī
pratibhāsete. na ca te antareṇa sāmanyaviśeṣau prakāśete. ataḥ kathaṃ tadviṣayaṃ
nirvikalpakaṃ bhaviṣyatīty āśaṅkyāha -- na viśeṣa iti. evaṃ hi manyate --
satyam āpātajaṃ nirvikalpakaṃ sāmānyaviśeṣau na prakāśayati. kim atrāniṣṭam
āpāditam iti. nanu yadi sāmānyaviśeṣau na pratīyete, kiṃ nāma tenāvagantavyam.
na hi tadatiriktaṃ vastv astīty ata āha -- tayor iti. ayam abhiprāyaḥ --
vyaktimātragocaraṃ nirvikalpakam. asti vā viśeṣātiriktā vyaktiḥ. bāḍhaṃ, yo
'rthaḥ sāmānyasya viśeṣāṇāṃ cāśrayaḥ sā vyaktiḥ. ke punar amī viśeṣāḥ.
khaṇḍādayaḥ, yair itaretaraṃ vyaktayo viśeṣyante. sāmānyaṃ tu{1,250}svaprakāśam
eva. idaṃ ca nirvikalpakena sāmānyaviśeṣayor agrahaṇaṃ sāmānyam idaṃ viśeṣo 'yam
iti ca vivicyāgrahaṇād uktam. tayor api tu svarūpaṃ prakāśata eva. tad etad
upariṣṭād vakṣyāma iti || 113 ||
advaitavādinas tu sanmātraviṣayaṃ nirvikalpakaṃ pratyakṣam ity ācakṣate, tad
etad upanyasyati -- mahāsāmānyam iti. evaṃ hi manyante -- nirvikalpakaṃ
pratyakṣaṃ vastusvarūpaṃ vidadhāti na vastvantarebhyo vivinakti. idam iti hi tat
prakāśate na punar nedam iti. na cāprakāśamāne viveke viśeṣāḥ pratibhātā
bhavanti. api ca gavāśvayor itaretaravyavacchedo viśeṣaḥ. tad iha kim
ekavyavacchedapūrvako 'parasya vidhiḥ, āhosvidekavidhipūrvako 'nyasya
vyavacchedaḥ, atha yugapadubhayam. na tāvad vyavacchedapūrvako vidhiḥ
sambhavati, nirāśrayavyavacchedānupapatteḥ. nirjñātasvarūpaṃ kutaścid
vyavacchidyate. anavagate tu kiṃ kuto vyavacchidyate. ata eva yaugapadyam apy
anupapannam. vidhipūrvakas tu vyavacchedo na kṣaṇāntaram adhriyamāṇe jñāne
sambhavati. na hi tadekaṃ vidhāya sahasā niruddhaṃ kṣaṇāntare 'nyaṃ
vyavacchettum utsahate. api ca itaretarābhāvo viśeṣaḥ. sa kathaṃ pratyakṣaviṣayo
bhaviṣyati, ṣaṣṭhapramāṇaviṣayatvāt. ataḥ sanmātragrāhi pratyakṣam. tad ayam
arthaḥ -- dravyaṃ sad ity evamādiparyāyavācyaṃ mahāsāmānyam anyaiḥ pratyakṣasya
grāhyam ucyata iti. evam anena prakāreṇa sāmānyaviṣayatvaṃ pratyakṣasya tair
āśritam ity āha -- sāmānyeti || 114 ||
nanv
evam apy apratibhāsamānā viśeṣā na santy eveti kathaṃ sāmānyam api setsyatīty
ata āha -- viśeṣās tv iti.
anādikālīnavāsanopaplāvitavicitravikalpavatībhir buddhibhir viśeṣāḥ prakāśyante.
atas tadāśrayaḥ sāmānyavyavahāro bhavati. paramārthatas tu na tat sāmānyam. ekam
eva tu pratyastamitasamastasāmānyaviśeṣādiprapañcaṃ tattvam āsthīyate
vedāntavidbhiḥ. tathā ca{1,251}sarvaviśeṣopasaṃhāra uktaṃ - sad eva somyedam
agra āsīt neha nānāsti kiñcaneti. ke punas te viśeṣāḥ ye savikalpakabuddhibhiḥ
pratīyanta iti tatsvarūpaṃ darśayati -- te ceti. dvidhā khalu viśeṣāḥ
sādhāraṇā asādhāraṇāś ceti. sādhāraṇā yathā dravyatvādayaḥ.[669]tarhi
pṛthivyādayaḥ sadantarebhyo guṇakarmabhyo viśi[670]ṣyanta iti viśeṣā ity
ucyante. tān eva tu bahuṣu saṃśritā iti || 115 ||
__________NOTES__________
[669] yaḥ sa (KA)
[670] śe
___________________________
āha
-- dravyatvaṃ hi navasu pṛthivyādiṣu saṃśritam asādhāraṇās tu ye pratidravyam
anye 'nye ca. ke punas te. yadi khaṇḍādayaḥ, tan na. teṣām api sādhāraṇatvāt.
khaṇḍamuṇḍādīnām api[671]hy anyā anyā vyaktayo bhavanti. evaṃ rūpādiṣv api
darśayitavyam. ato nāsādhāraṇā nāma viśeṣāḥ kecid avagamyante. ye tu
nityadravyavṛttayo 'ntyā viśeṣāḥ, te vyāvṛttibuddher eva hetutvād viśeṣā eveti
kaiścid uktam. tad ayuktaṃ, pramāṇābhāvāt.[672]tathā hi -- na tāvad arvāgdṛśām
asmadvidhānāṃ te buddhiviṣayāḥ. yoginas tu tān paśantīti na naḥ pramāṇaṃ
kramate. na caivaṃ tair adṛṣṭapūrvaiḥ kiñcid viditasambandhaṃ liṅgam asti yataḥ
pramāsyanta iti vaktavyāḥ pratidravyavartino viśeṣāḥ. ta ucyante. satyam
ekaikaśa ālocyamānā rūpādayo nāsādhāraṇāḥ yāvatā guṇajātyādigaṇenaikaikā vyaktiḥ
vyaktyantarebhyo viśiṣyate so 'sādhāraṇa eva. bahusādhāraṇye 'pi hi yad eva
kiñcid yasyām eva vyaktau nyūnam adhikaṃ vā bhavati, tenaivāsādhāraṇavyapadeśo
bhavati. tac caitad ākṛtyadhikaraṇe asādhāraṇaviśeṣā vyaktir iti vyākhyānāvasare
vārttikakāro vakṣyati.[673]tān imān
vyāvṛttyanugamā[674]tmanāvasthitānubhayavidhān api viśeṣānakalpayat. gavy aśve
vā pratyakṣam utpannaṃ na viśiṣyate. viṣayaviśeṣanibandhano hi
jñānaviśeṣaḥ.
na ced viṣayaviśeṣo nirbhāsate duradhigamo jñānaviśeṣaḥ. ataḥ
pratyakṣajñānaṃ sanmātragocaram eveti siddham. tad etad āha -- tān iti ||
116 ||
__________NOTES__________
[671] ṇḍā api (GA)
[672]
t. na (KA)
[673] tīti ta
[674] tā (GA)
___________________________
{1,252} etan nirākaroti --
tad ayuktam iti. ayam abhiprāyaḥ -- kim unmiṣitacakṣuṣo vicitrān
bhāvānupalabhamānasya buddhir viśiṣyate na vā. yadi nety āha, kim asyottareṇa.
atha viśiṣyate, saiva tarhi vilakṣaṇākārā buddhir upajātā asaṃśayitā deśādibhede
'py anupajātavyatirekā ekatvam iva nānātvam api sthāpayati. kathaṃ hy
ekabuddhigocarayor nānātvaikatvayor ekaṃ satyam itarac cālīkaṃ bhaviṣyati. yat
tu vidadhāti vastunaḥ svarūpaṃ pratyakṣaṃ na niṣedhatīty uktam. satyam. vidadhad
etad bhinnam eva vidadhāti tathā pratīteḥ. nanv itarapratiṣedhād vinā bhinnaṃ
vidhātum eva na śakyate. maivam. na hīdam itarapratiṣedhād vastubhinnaṃ, kiṃ
tarhi svarūpeṇaiva. atas tat prakāśate. bhinnaṃ na prakāśata iti durbhaṇam. ata
evetaretarābhāvasya pratyakṣatāpattir iti yad uktaṃ tad api pratyuktam. na hi
bhinnaṃ grahītum itaretarābhāvo grahītavyaḥ. so 'pi tatrāstu tāvat. na
pratyakṣeṇāvasīyate. paścāt tu pratiyogyādismaraṇapurassaraṃ bhāvavikalpenāsāv
adhyavasīyate. yo 'pi vidhivyavacchedayoḥ kramayaugapadyavikalpaḥ, so 'py
asadartha eva. na hy atra nirvikalpakodayakāle vyavacchedāvagatir asti. kiṃ
tatkramādiparicodanayā. svarūpamātraṃ tu vastunaḥ prakāśate. tac cānubhavabalād
eva vilakṣaṇam ity uktam. nanu yadi svarūpabhinnaṃ vastu kiṃ viśeṣaiḥ. na
prayojanavaśād vastv āśrīyate. kiṇ tu saṃvidvaśena. sā cāviśiṣṭā viśeṣeṣv iti
viśeṣāḥ kathaṃ nāśrīyeran. api ca asatsu viśeṣeṣu tad bhinnaṃ svarūpam eva na
saṃvartate. yathā asatsu citrāvayavanīlādiṣu citrarūpam. na caitāvatā tat tebhyo
bhinnaṃ bhavati. na ca tadgrahaṇam antareṇa gṛhyate. tadvad
viśeṣavaśaprabhāvitam eva dravyasya bhinnaṃ rūpaṃ tadgrahaṇasamakālaṃ
cānubhūyata iti tannirapekṣagrahaṇaprasaṅgo 'pi na codanīyaḥ. sarvaṃ caitat
saṃcidbalād evāsmābhir abhidhīyate. na punar alaukikaṃ kiñcid upakalpyate. etad
evābhipretya bhinnarūpopalambhanāt ity uktam. kim uktaṃ bhavati. rūpam eva tad
yad etad bhinnam. ato yuktaṃ yadanyavyavacchedādibodhanirapekṣeṇa
pratyakṣeṇāvasīyata iti. āha -- tat tarhi rūpaṃ vyākriyatām idaṃ nāmeti, ata āha
-- na hīti. ayam abhiprāyaḥ -- nopākhyā{1,253}vastunaḥ sattve kāraṇam.
api tarhi, prakhyā. asti cātra nirvikalpakadaśāyām api vilakṣaṇavastusaṃvid
bhinnarūpaviṣayā sā iti ca darśitam. tac ca nirvikalpakapratibhātaṃ rūpaṃ paścāt
tu dvitrādibhir viśeṣaiḥ parasmā apy adūrāntareṇa darśayituṃ śakyam eveti || 117
||
kim idānīṃ vyāvṛttarūpaviṣayam eva[675]nirvikalpakaṃ, nety āha --
nirvikalpaketi grahaṇamantena. sāmānyaviśeṣātmano 'pi vastuno
grahaṇam ity arthaḥ. tathā hi -- yadāyam ekadā nānātmano gopiṇḍānupalabhate,
tadāsya sahasaivāvikalpakena dvyākārā matir āvirasti. ekavyaktibodhe 'pi
cāsāvākāro 'vabhāsata eva. rūpaṃ hi tad vyakteḥ, kathaṃ tasyāṃ prakāśamānāyāṃ na
prakāśeta. tathā dṛṣṭaikavyakter aparadarśane sa evāyaṃ gaur iti pratyabhijñānam
udeti. na ca tadadṛṣṭapūrve sambhavati. āha ca --
__________NOTES__________
[675] ttaviṣayarūpam eva
___________________________
tatrārthāpattitaḥ pūrvaṃ dṛṣṭeyam iti gamyate |
naiva hi prāgadṛṣṭe 'rthe pratyabhijñānasambhavaḥ ||
iti. nanu na
viśeṣaḥ na sāmānyaṃ nirvikalpakenānubhūyata ity uktam. katham idānīṃ
dvyātmakasyāpi grahaṇam ity ucyata ity ata āha -- lakṣaṇākhyeyam iti.
ayam arthaḥ -- lakṣaṇākhyeyam idaṃ nirvikalpakasya rūpaṃ sāmānyaviśeṣātmakaṃ
vastu nirvikalpakena viṣayīkriyata iti. tac ca nirvikalpakalakṣaṇakārair eva
parīkṣakair ākhyāyate. pramātā tu sāmānyam idaṃ viśeṣo 'yam iti ca
vivekavidhuram idam iti saṃmugdharūpam eva vastūpalabhate. śuddham iti.
anuvṛttivyāvṛttiparāmarśarahitaṃ gṛhyata ity arthaḥ. śuddhavastujam ity atrāpi
śuddhaśabdasyāyam evārtho draṣṭavyaḥ || 118 ||
śuddhaṃ
gṛhyata ity etad eva prapañcayati na [676]hīti. ayam abhiprāyaḥ --
svarūpamātreṇa sāmānyaviśeṣau nirvikalpakena gṛhyete.
nāsādhāraṇatayā.{1,254}sāmānyatayā ca vyāvṛttyanugamavikalpābhāvāt. nanu kiṃ
tadanyad vyāvṛtter anugamāc ca viśeṣasya sāmānyasya ca svarūpaṃ yad gṛhyata ity
ucyate. sa eva tayor ātmā. kathaṃ tadagrahe tayor agrahaṇam upapatsyate. aho
vivekakauśalaṃ tatrabhavatām. anugamavyāvṛttidharmāṇau sāmānyaviśeṣau na
punaranugativyāvṛttī eveti yat kiñcid etat || 119 ||
__________NOTES__________
[676] tv i (GA)
___________________________
evaṃ nirvikalpakaṃ vyākhyāyedānīṃ tadbalabhāvinaḥ savikalpakasya
pratyakṣatvapramāṇatve darśayiṣyan pratyakṣatāṃ tāvad āha -- tataḥ param
iti. asyāyam arthaḥ -- tato nirvikalpakāt paraṃ jātiguṇakarmanām abhiryayā
buddhyā vikalpya vastu gṛhyate yathā gaur ayaṃ śuklo 'yaṃ ḍittho 'yam iti, sāpi
pratyakṣatvena sammateti || 120 ||
nanūktam indriyārthasāmarthyamātrajaṃ hi jñānaṃ pratyakṣam iti
smṛtyākṛṣṭasamastanāmajātyādibalabhuvaś ca vikalpāḥ. na cendriyāṇām arthasya ca
smaraṇasāmarthyam ity apratyakṣaṃ savikalpakam ity ata āha -- karaṇaṃ
ceti. ayam arthaḥ -- yadīndriyāṇi smṛtvārthaṃ vikalpayantīty asmābhir
ucyeta, tad evam upālabhyemahi yat tāni smartuṃ na śaknuvantīti. na tv etad
evam, indriyāṇāṃ karaṇatvāt. kartari cātmani smaraṇasamavāyāt.
atas[677]tatsmṛtyādyaśaktir adoṣa eveti || 121 ||
__________NOTES__________
[677] taḥ smṛ (KA)
___________________________
kim āśritaṃ tarhi jñānam ata āha -- ātmany eveti. ātmā hi cetayate. sa ca
prāgbhavīyadharmopārjitendriyopanītam arthaṃ budhyate smaraty anusandhatte ceti
na kiñcid anupapannam iti || 122 ||
{1,255} nanv evam
indriyasamprayogasya śabdādismaraṇena vyavahitatvād apratyakṣam āpadyetety
uktam, ata āha -- teneti. ayam abhiprāyaḥ -- nātrendriyārthasambandho
vicchinnaḥ. vidyamāne ca tasmin śabdādi smarann api yenaiva jātyādinā vastu
vikalpya gṛhṇāti tatra pratyakṣavān naro bhavaty eva. smaraṇenendriyāṇām
adūṣitatvād iti bhāvaḥ || 123 ||
nanv
indriyamātraprabhāvitaṃ pratyakṣam ity ucyate. tatra
śabdādismaraṇasahitānīndriyāṇi kāraṇam iti kathaṃ pratyakṣaśabdavācyatvam ata
āha -- tac caitad iti. indriyādhīnaṃ jñānaṃ pratyakṣam ākhyāyate. gaur
ayam ity aparokṣābhāsaṃ jñānam anuparatendriyavyāpārasya jāyamānam indriyādhīnam
eveti tair indriyair vyapadiśyata eva, smṛtisahāyānām api teṣām eva kāraṇatvād
iti bhāvaḥ. ye tv anapekṣitākṣavyāpārā eva gaur ayam ityādismaraṇavikalpāḥ te
'smābhir api smṛtimātrahetutvān na pratyakṣatayeṣyanta ity āha --
tadasambandheti || 124 ||
indriyasambandhānusāriṇas tu bhūyāṃso vikalpāḥ pratyakṣaśabdavācyā evety āha --
punar iti || 125 ||
yat tūktaṃ -
yadīndriyāṇi vikalpodaye kāraṇaṃ kiṃ na sahasaiva janayantīti, tatrāha -- na
hīti || 126 ||
athāsphuṭāvabhāsamāpātajaṃ tatraindri(?ya/yi)kaṃ jñānam astīty ucyate, tad
atrāpi samānam ity āha -- yatheti || 127 ||
yat
tūktaṃ - kiñcid dṛṣṭavato nimīlitanetrasyāpi vikalpaḥ indriyavyāpārāsattimātreṇa
pratyakṣo bhaved iti, tan na. anabhyupagamād evety āha -- yadi tv iti.
ayam abhiprāyaḥ -- nendriyavyāpārāsattiraindri(?ya/yi)katve kāraṇaṃ, kiṃ tarhi,
indriyavyāpārānuparati. ata indriyasambandhānusārābhāvāt tatra pratyakṣatā na
syād iti || 128 ||
nanv
anekātmākṣādikāraṇaṃ savikalpakaṃ, kathaṃ tadakṣeṇaiva vyapadiśyate ata āha --
asambandheti. ayam arthaḥ -- asādhāraṇaṃ hi śabdapravṛttau kāraṇam.
ātmādi ca kāraṇam indriyāsambandhārtheṣu[678]vikalapeṣu smaraṇānumānādiṣu
tulyam. akṣam eva tv aparokṣāvabhāsinaḥ[679]savikalpaka[680]syodaye
'sādhāraṇakāraṇam iti tenaiva vyapadiśyate. kalpana iti savikalpakajñāna ity
arthaḥ.
__________NOTES__________
[678] mbandhavi
[679]
ni
[680] kodaye
___________________________
nirvikalpakapratyakṣavādinām apīdaṃ codyaṃ samānam ity āha --
nirvikalpaketi. yadi tv indriyajanmano hi nirvikalpakasyānantaraṃ
sambhavad etat savikalpakaṃ tatkāraṇa[681]kam eva, indriyaṃ tu
nirvikalpakotpattāv evopakṣīṇavyāpāram ity ucyate, tathāpi
paramparayākṣakāraṇatvena pratyakṣaṃ vyapadekṣyate. yathā kusumaṃ paṅkajam iti.
na hi tat paṅkāj jāyate. kiṃ tarhi paṅkabhuvaḥ kandāt kevalam. idaṃ
paramparayākṣajatvam aviśiṣṭam anumānādīnām iti teṣāṃ
pratyakṣaśabdavācyatānirākaraṇārthaṃ rūḍhim apy eṣiṣyāmaḥ. yathā
paṅkaja[682]śabda eva vyavahitasya yogasya saugandhikādisādhāraṇyān niyāmikā
rūḍhir iṣyate. seyaṃ yogarūḍhir iti vārttikakārīyair ākhyāyate. tad etad āha --
tatpāramparyeti. idaṃ tv iha vacanīyam -- rūḍhiś ced āśritā kiṃ
yogābhyupagamena. samudāyaśaktyaiva hi tadāśvakarṇādivat kvacid eva śabdo
vartiṣyate kvacic ca neti kiṃ{1,257}yogavyasanena. na vyasanitayā yogam
āśrayāmaḥ, pratītaṃ tu yogaṃ na hātuṃ kṣamāmahe avaghāta iva dṛṣṭam. yathā
tatraiva niyamānyathānupapattyā dṛṣṭakalpanā, tathātrāpi
prayoganiyamāya[683]samudāyaśaktikalpaneti kim anupapannam. nanv aprayogād
evānyatrāprayogo bhaviṣyatīti. kim idam aprayogād aprayoga iti. yadi
pūrvapūrveṣāṃ prayoktṝṇām aprayogād uttarottareṣām aprayoga iti. tad ayuktam.
aprayogābhāvāt. prayogamātre hi pravṛttihetutā, avayavayoḥ svārthe prayogo
dṛśyata eva. samudāyas tu nānyaḥ kaścid yasyāprayoga iti śakyate vaktum.
samudāyaśakter anabhyupagamāt prayogamātrād eva paṅkajādiśabdapravṛtteḥ.
prayukto hi paṅkaśabdaḥ paṅke. janiḥ prādurbhāve. tadatiriktaṃ vastu samudāyo
nāsty eva. kasyāprayoga iti vaktavyam. arthānvayo hi tathā pravṛttau hetuḥ. sa
ca saugandhikādiṣv api samāna iti teṣv api paṅkajaśabdapravṛttiḥ. ato 'vaśyam
anyatrāprayogārthaṃ rūḍhir āśrayitavyā. yad uktam anyatrāprayogas tu rūḍhim
āpādayatīti, tad iṣyata eva. yogo 'pi dṛṣṭo na hātuṃ śakyata ity uktam.
aśvakarṇādau tv avayavānugamābhāvāt kvacid eva rūḍhir ātmānaṃ labhate. ato neyaṃ
rūḍhir eva kevalā nāpi kevalayogaḥ. yogarūḍhir iti manyante vṛddhā iti ||
__________NOTES__________
[681] ṇam i
[682] ja e (KA)
___________________________
[683] ya śa
___________________________
atha vyavadhānād akāraṇaṃ yoga iti manyase, tathāpi rūḍhyaiva kevalayā
pratyakṣaśabdaḥ savikalpake vartiṣyate. bhūmnā hi tatraiva laukikāḥ
pratyakṣaśabdam upacaranti. alpaṃ nirvikalpaka ty āha -- animittaiveti ||
131 ||
yadi
tūcyate satyaṃ vṛddhāḥ prayuñjate. lakṣaṇakārās tu nirvikalpakam eva pratyakṣam
ātiṣṭhante. yathāhuḥ -- kalpanāpoḍham abhrāntaṃ pratyakṣam iti. ata āha --
vṛddhaprayogeti dvayena. ayam abhiprāyaḥ -- laukiko hi
śabdārtha{1,258}sambandhaḥ. tena parīkṣakair api yathālokam eva vartitavyam.
anyathākaraṇe teṣāṃ lokabādha eveti || 133 ||
api
ca kalpanāpoḍhavādinām api kalpanājñānaṃ svasaṃvedane pratyakṣam iṣṭam eva. yad
evam āhuḥ --
kalpanāpi svasaṃvittāviṣṭā nārthe vikalpanāt
iti. evaṃ hi manyante -- na
kalpanā svasaṃvittir ātmānaṃ vikalpayati, bahirarthavikalpāvabhāsitvāt.
asādhāraṇasya ca kalpanātmano 'pi kalpanāspadatvāt. atrāpy āhuḥ -- nainam iyam
abhilāpena saṃsṛjati tathā vṛtter ātmani virodhāt iti.
teṣām ataḥ svasaṃvittir nābhijalpānuṣaṅgiṇī
iti ca. tad idaṃ
kalpanāsvasaṃvedanaṃ pratyakṣaṃ nopapadyeta. tad api hi
nirvikalpakapratyayāntaritākṣavyāpāram eva. atha tatra rūḍhyā pratyakṣaśabdo
vartata ity ucyate, tad gotvādibahirviṣayaprakāśe 'pi samānaṃ, na paraṃ
svasaṃvittāv ity abhiprāyeṇāha -- kalpaneti. yadi matam asti
tatrendriyajaṃ nirvikalpakajñānaṃ samanantarapratyayaḥ. tad eva mana ity
ācakṣate. yathāhuḥ -- tac caturvidham indriya(?ja)m indriyajaṃ
samanantarapratyayodbhavaṃ mānasam iti. mano 'pi cendriyam iti manodhīnatayā
pratyakṣaṃ bhaviṣyatīti. tad gotvādibodhe 'pi samānam. tadbodhe 'pi vayaṃ
manovyāpāram ātiṣṭhāmaha eva. manaḥsvarūpe tu vivadāmaḥ. tat tāvad anyad evety
āha -- mana iti || 134 ||
nanv
āntaraṃ manaḥ kathaṃ bahirviṣayabodhe vartiṣyata iti, tat tāvad āśaṅkate --
svasaṃvittāv iti. pariharati -- loka iti. ayam abhiprāyaḥ
-{1,259}satyam iṣṭaṃ kalpanājñānaṃ svasaṃvedane pratyakṣam iti bhavadbhiḥ.
laukikās tu viparītaṃ manyante. ayaṃ gaur iti pararūpanirūpaṇaṃ savikalpakaṃ
laukikā manyante na punar ahaṃ gaur ity ātmanirūpaṇam. yad api bāhyeṣu mano na
vartata iti. satyam. bahirindriyānapekṣaṃ na pravartate. gotvādayas tu
saṃyuktasamavāyena cakṣuṣā sannikṛṣyanta ity asti teṣu manovyāpāra iti
tannibaddham akṣavyapadeśaṃ labhata iti bhāvaḥ. ato 'vaśyaṃ svasaṃvedane
kalpanāpratyayaṃ pratyakṣam ācakṣāṇair mano vā akṣam abhyupagantavyaṃ rūḍhir vā
paribhāṣā vā. sarvathā vayam api pratyavasthātuṃ śaktā ity abhiprāyeṇāha --
tasmād iti || 135 ||
sukhādisvasaṃvedane 'pi mana evākṣam āśritaṃ bhavadbhiḥ. tadvad ihāpi
jātivikalpo bhaviṣyatīty āha -- manasas tv iti ||136 ||
atha
samāne 'pi manodhīnatve svakīyakalpanāpoḍhalakṣaṇānusāreṇa kiñcid eva pratyakṣam
āśrīyate. tathā satīcchānusāreṇa vyavasthāyām iṣyamāṇāyāṃ vayam api yathāśayaṃ
kiñcid eva pratyakṣaṃ vakṣyāma ity āha -- tadadhīnatveti || 137 ||
pāriśeṣyād api pratyakṣāntarbhāva evāsyāḥ savikalpakadhiyo yukta ity āha --
liṅgādīti. nanu sati prāmāṇye pāriśeṣyaṃ bhavati, na tv iyaṃ pramāṇam ata
āha -- bādhaketi || 138 ||
idaṃ tv iha vaktavyam
-- satyaṃ neyam apramāṇaṃ, mṛgatṛṣṇādijñānavad vyavahārāvirodhāt. na ca pramāṇam
asadarthagocaratvāt. nirvikalpapariplāvitasvalakṣaṇaprāpakatayā smṛtir ity
ākhyāyate. na ca smaraṇaṃ pramāṇam ata āha -- na ceti.
pūrvadṛṣṭārthaviṣayaṃ smaraṇaṃ bhavati. na ca nirvikalpakena
sāmānyadarśanam{1,260}asti, apratyakṣaviṣayatvāt tasya bhavatsiddhānte. asmākam
api svalakṣaṇāntarasambhedaḥ pūrvam adṛṣṭa eva. na cāsadarthatvaṃ,
vakṣyamāṇanyāyena jātyādīnāṃ sthāsyamānatvāt. ato nāgṛhītagrahaṇād aprāmāṇyaṃ
nāsadarthatayā veti, ataḥ pramāṇaṃ sat pāriśeṣyāt pratyakṣe 'ntarbhavatīty
upasaṃharati -- tasmād iti. bhavanto 'pi vāṅmanasavisaṃvādenaivāsyāḥ
buddher aprāmāṇyam ācakṣate. sarvavyavahārāṇāṃ savikalpakādhīnatvād ity āha --
vyavahāra iti || 139 ||
nanu kim idaṃ
nāprāmāṇyaṃ ca yujyata iti. viśiṣṭāvagāhino hi vikalpāḥ. bhinnaṃ ca viśeṣyād
viśeṣaṇam. abhede viśeṣaṇaviśeṣyānupapatteḥ. ato 'rthāntarabhūtair jātyādibhir
viśiṣṭe vastuni gṛhyamāṇe atasmiṃs tadgrahaṇād bhrāntir eva savikalpakajñānam
ity āha -- jātyādīti || 140 ||
pariharati -- naitad iti. kāraṇam āha -- sthitam iti. pararūpeṇa
hi parasmin nirūpyamāṇe bhrāntir bhavati. na ca jātyādīnāṃ pārarūpyaṃ, teṣām
anatibhedād iti bhāvaḥ || 141 ||
nanv
abhede viśeṣaṇaviśeṣyabhāvānupapattir uktā, ata āha -- yadi hīti. na
viśeṣaṇam ekāntato jātyādi viśeṣyād bhidyate, sarvadaiva tadākārāvabodhād ity
arthaḥ || 142 ||
nanv
atyantabhinnam eva lākṣādirūpaṃ sphaṭikādi svākāreṇa viśiṣṭaṃ bodhayad dṛṣṭaṃ,
tadvad eva hi jātyādiviśiṣṭabodho 'pi bhavan mithyā syād iti, ata āha --
sphaṭikādāv iti. ayam abhiprāyaḥ -- uktam asmābhiḥ{1,261}sadaiva
jātyādiviśiṣṭaṃ vastu gṛhyate. kasyacit kadācid vivekānavagamāt. ataḥ kathaṃ
mithyā bhaviṣyati. lākṣopahitaṃ tu sphaṭikaṃ kaścid evāvyutpanno 'jātaviveko
'ruṇam iti budhyate. atas tajjñānaṃ bhrāntir bhavati. tadaiva hītare dṛṣṭavivekā
jānanti nedam aruṇam aupādhiko 'yam aruṇabhrama iti. avyutpanno 'pi
copādhivigame jānāty eva yathā nedam aruṇam iti. ato yuktaṃ bhrāntitvaṃ
bādhotpādād iti || 143 ||
jātyāditadvatāṃ tu parasparaviveko na dṛṣṭapūrvaḥ. ato na bhrāntitvaṃ yuktam ity
āha -- na hīti. nanu bhavatv evaṃ jātau. na hi tayā nirmuktaṃ vastu
kadācid upalabhyate. guṇakarmabhyāṃ tu viyuktavastubodho dṛṣṭa eva. dhriyamāṇa
eva hi dravye kutaścit kāraṇāt pūrvaguṇavināśo guṇāntarotpādaś ca dṛśyate. evaṃ
karmaṇy api darśayitavyam. ataḥ kathaṃ tayor avyatirekaḥ, ata āha -
tadvimokeneti. ayam abhiprāyaḥ -- yady api tadvimuktaṃ vastu dṛśyate,
tāni tu tadvimuktāni na jātu dṛśyante. yac ca nāma yato bhinnaṃ tat tato
vimuktam api kadācid upalabdhaṃ maṇer ivaupādhiko 'ruṇimā. na ceha tathā. ato
vyāpakanivṛttyā vyāpyasyātyantabhedasya nivṛttiḥ. katham idānīṃ pūrvāparayor
guṇakarmaṇor nāśotpādau. pratyabhijñāyate hi tad evedam iti dravyaṃ, guṇakarmaṇī
ca vinaṣṭe. tad idam abhede nopapadyate. na nopapadyate,
sthityutpattivināśātmakam eva no vastv iti rucakādyudāharaṇe vakṣyāmaḥ. tad iha
vastv api guṇakarmanāśe naśyaty eva. rūpaṃ hi tad vastunaḥ, kathaṃ tadvināśe na
naśatīti śakyate vaktum. tayor api nātyantiko vināśaḥ, vastvātmanā
vidyamānatvāt. jātāv api caiṣaiva gatiḥ. tatrāpi hi sthityupattivināśā dṛśyanta
eva. viyuktabodho 'pi dṛśayate. dṛśyate hi vinaṣṭapiṇḍaviyuktā puṇḍāntare jātiḥ.
sā kathaṃ tato bhinnā bhaviṣyati. atha tatra kathañcid bhedam āśritya
samādhir{1,262}abhidhīyate, śakyo 'sau guṇakarmaṇor api vaktum iti kena viśeṣeṇa
jātāv abhedam āśritya guṇakarmaṇor bhedaṃ varṇayāñ cakruḥ. ato yadā jātyādayo
dṛśyante, tadā[684]piṇḍād abhedenaivāvagamyanta ity abhedo 'pi teṣām. yaiva tu
kācid anupapattir āpādyate sānekāntavādināṃ nāsajyata ity astu tāvad idam iti ||
144 ||
__________NOTES__________
[684] tra
___________________________
yadi tu jātyādibodhavidhānuvidhāyinaḥ sphaṭikādāv api cāruṇādibodhā bhaveyuḥ,
kas teṣām api prāmāṇyaṃ vārayed ity āha -[685]tatrāpīti || 145 ||
__________NOTES__________
[685] a (GA)
___________________________
evaṃ jātyādīnām abhedaṃ pratipādyedānīm aikāntikabhedavādinaḥ kāṇādān pratyāha
-- na cāpīti. evaṃ hi manyante -- bhinnayor eva jātyāditadvatoḥ
samavāyalakṣaṇaḥ sambandha iti. tathā ca paṭhanti -- ayutasiddhānām
ādhārādheyabhūtānām ihapratyayahetur yaḥ sambandhaḥ sa samavāyaḥ iti.
tadayutasiddhayoḥ sambandhitvāsambhavād anupapannam iti. kathaṃ punar
ayutasiddhānāṃ sambandhitvam[686]anupapannaṃ bhavatīty ata āha --
nāniṣpannasya sambandha iti. ayam abhiprāyaḥ -- keyam ayutasiddhaḥ.
kiṃ[687]yutasiddhyabhāvamātram, athavā[688]pṛthaksiddhiḥ. yadi
yutasiddhyabhāvaḥ, kasya kena sambandha iti siddhayor hi sambandhinoḥ sambandho
bhavati, nāsiddhayoḥ. athāpṛthaksiddhiḥ, tatrāpy etad evottaraṃ nāniṣpannasya
sambandha iti. apṛthaṅniṣpannayos tādātmyād iti bhāvaḥ.
athaitaddoṣaparihārārthaṃ pṛthaṅniṣpattir iṣyate, tathā sati yutasiddhir
evāpadyata ity āha -- niṣpattāv iti || 146 ||
__________NOTES__________
[686] tvaṃ na sambhava
[687]
yadi yu (KA)
[688] thāpṛ
___________________________
kiṃ punar[689]aniṣṭam āpāditam. nanv iṣyata eva jātitadvator asambaddhayor eva
kiyān api kālabhedaḥ. tāṃ ca tayor avasthāṃ yoginaḥ paśanti nānye.
na{1,263}tāvatā rajjughaṭayor iva tayor yutasiddhayor eva sambandhaḥ saṃyogaḥ
syād iti vācyam. na hi naḥ pṛthaksiddhir yutasiddhilakṣaṇam. api tarhi.
bhinnāśrayatvaṃ pṛthaggatimattvaṃ ca. dvayor anyatarasya vā yutasiddhiḥ
tadabhāvo 'yutasiddhiḥ. ca na jātes tadubhayam astīty ayutasiddhayoḥ samavāya
eva sambandho bhaviṣyati, ata āha -- tathā ca satīti. ayam abhiprāyaḥ --
na tāvat pṛthaksiddhe jātivyaktī vayam upalabhāmahe. yogigamyaś ca
jātyādirahitaḥ kṣaṇo dussādha eva. upetyāpi brūmaḥ. hetvabhāvāt sambandho na
syād iti. na hi rajjughaṭayor iva pṛthaksiddhayor devadattādijātivyaktyoḥ
saṃyojako dṛśyate. samavāyas tu na tāvat sambandhahetuḥ,
sambandharūpābhyupagamāt. athāpi taddhetuḥ, naivam api yutasiddhau sambadhnāti.
nanūktaṃ yutasiddhir eva jāter nāstīti bhinnāśrayasamavāyābhāvād
apṛthaggatimattvāc ceti. na, yutasiddhiśabdasya pṛthaksiddhimātravacanatvāt,
nañā tadabhāvamātram ayutasiddhir ākhyāyate. sā cet pṛthaksiddhir asti katham
ayutasiddhir bhaviṣyati. athāpi pāribhāṣiko 'yutasiddhiśabdaḥ, tathāpi vyakteḥ
svāvayavasamavāyitvāj jāteś ca vyaktyāśrayatvād bhinnāśrayāśrayitvam astīti
yutasiddhiprasaṅgaḥ. na ca yutasiddhisambandhe samavāyo hetuḥ. na ca hetvantaram
apy astīti sūktaṃ na sambandhe hetuḥ kaścid iti. sambandhahetvabhāvāc ca ṣaḍ api
dravyādayaḥ padārthāḥ asambandhā bhaveyur ity āha - ṣaṇṇām iti || 147 ||
__________NOTES__________
[689] r idam ani (GA)
___________________________
api ca, ayaṃ samavāyaḥ sambadhya vā samavāyinau sambandhāti asambadhya vā. na
tāvad asambadhya, asambaddhasya sambandhahetor adṛṣṭatvāt. sambandhas tu
sambandhahetvantaram antareṇa na sambhavati, na ca tad upalabhyate. ataḥ
samavāyibhyaḥ samavāyasya viyogād viśleṣāt samavāyinām api parasparaviśleṣaḥ
syād ity āha -- samavāyeti. sambandhahetvantarakalpanāyāṃ tv avyavasthā
syād ity āha -- tatkḷptāv iti || 148 ||
{1,264} yadi
tu samavāyinor ātmarūpaṃ svarūpam eva samavāyaḥ nāsāv anyena sambandhanīya ity
ucyate, evaṃ tarhy aṅgīkṛto 'bhedavāda iti dharmadharmiṇor eva svarūpaṃ samavāyo
'stu yady avaśyaṃ samavāyanāmnā prayojanaṃ, kiṃ samavāyāntaragraheṇety āha --
atheti || 149 ||
atra
kāraṇam āha -- na hīti. uktam idaṃ vyatiriktasya
sambandhahetvantarābhyupagame 'navasthā. abhede tu param ubhayavādisiddhayor
dharmadharmiṇor evābhedo 'bhyupagantavyaḥ. kiṃ samavāyagraheṇeti || 150 ||
nanv astu
jātyādidharmāṇām abhedaḥ, dharmy eva tu bhinno nopalabhyate yaḥ
savikalpakajñānair viṣayīkriyate, tat tāvad upanyasyati -- nanv iti. evaṃ
hi manyante -- nāyaṃ dharmī dharmebhyo 'tirikto 'ṅgulībhya ivāṅguṣṭho dṛśyate.
na cāsya vyavasthāpane pratyakṣaṃ prakramate. tasyendriyajatvādindriyāṇāṃ
pañcānāṃ pañcasu rūpādiṣūpakṣīṇatvāt. ṣaṣṭhasya ca manasaḥ svātantryeṇa
bahirviṣayavyavasthāpane 'sāmarthyāt. yathāhuḥ --
kṣīṇāni cakṣurādīni rūpādiṣv eva pañcasu |
na ṣaṣṭham indriyaṃ tasya grāhakaṃ vidyate bahiḥ ||
iti. ato
rūpādisaṅghātamātram evedaṃ bahir upalabhyate na tattvāntaraṃ vṛkṣasaṅghāta iva
vanabuddhir iti || 151 ||
atra parihāram āha --
āvirbhāveti dharmyantena. ayam abhiprāyaḥ -- pratīmo hi vayaṃ
viṣphāritākṣā rūpādivad ekaṃ dravyaṃ na ca viparyeti tat{1,265}katham anyathā
bhaviṣyatīti. yattvabhedena nopalabhyata iti. satyam, kena vā dharmebhyo
'tyantabhedo dharmiṇa upeyate. grāhakābhāvas tu rūpādivadanvayavyatirekābhyāṃ
darśanasparśanayor eva sāmarthyapradarśanena parihartavyaḥ. api ca yadi
dharmātirikto dharmī na syāt ko 'yam āvirbhāvatirobhāvadharmakeṣu rūpādiṣv
anugataḥ pratyabhijñāyate. pratyabhijānīmo hi vayam
agnisaṃyogapracyāvitaprācyarūpam upajātarūpāntaraṃ so[690]'yaṃ ghaṭa iti ghaṭam.
na ca tadatyantābhede ghaṭate sthityutpattivināśānām ekatrāpātāt. ato 'sti
dharmebhyo bhinnaṃ teṣv anugataṃ, dharmirūpaṃ yadvaśād evaṃ vibhāga iti. api
cātyantābhedapakṣe dharmagrahaṇam antareṇa dharmī na jñāyetaiva. dṛśyate ca
dharmagrahaṇāt prāg eva santam asādau dharmijñānam ity āha -- yatra veti.
ataḥ siddham asti dharmi dharmāś ca tadanatirekiṇo jātyādaya iti || 152 ||
__________NOTES__________
[690] sa gha
___________________________
tadviśiṣṭabodhe pararūpanirūpaṇābhāvān nāprāmāṇyaṃ savikalpakajñānām ity āha --
ata iti || 153 ||
astu
vātyantabhedaḥ, tathāpi na mithyety āha -- yasyāpīti dvayena. ayam
abhiprāyaḥ -- nānyarūpasaṃvedyatāmātreṇa mithyātvaṃ, kin tu punar
anyathāsaṃvedanena. bādhakapratyayeneti yāvat. iha ca sarveṣāṃ sarvadā ca
tadrūpā buddhir iti bhāvanāyā iva dhātvarthaviśiṣṭabodho na mithyeti || 155 ||
nanv
evaṃ kāyacakṣur gocaro dharmī bhidyate grāhakabhedād rūpādivat. tāni vā tadvad
eva saty api grāhakabhede na bhidyeran anekendriyagrāhyam
ekaṃ[691]sad{1,266}dṛṣṭaṃ sattvam iti cet, na. vikalparūpasyendriyeṇāgrahaṇāt.
api cendriyāṇāṃ saṅkīrṇaviṣayatve 'kṣānekatvavaiyarthyam api. ekam eva hi
tadendriyaṃ nānāviṣayān paricchetsyatīti kim indriyabhedena. tad uktaṃ -
__________NOTES__________
[691] kaṃ sattva (GA)
___________________________
naikaṃ
rūpādyabhedo vā dṛṣṭaṃ cen nendriyeṇa tat |
akṣānekatvavaiyarthyaṃ
svārthe bhinne 'pi śaktimat || PS 1.21c-22d (cf. NR 131,27-28)
iti,
atrāha -- na cāneketi. yat tāvad uktaṃ grāhakabhedād bheda iti. tad
ayuktaṃ, bhinnaśarīrasthacakṣur grāhyasyābhinnatvena hetor anaikāntikatvād iti
|| 156 ||
yadi tu
cakṣuṣṭvenaikatvād indriyabheda eva tatra nāstīty ucyate, tad ihāpīndriyatvena
samānam. ato buddhibhedanibandhana eva bhedo na grāhakabhedanibandhana ity
abhiprāyeṇāha -- jātyabhedād iti. ata eva bhinnendriyagrāhyāpi sattā
ekabuddhiviṣayatayā na bhidyata ity āha -- tulyeti. sarvendriyair hi
sattāguṇatvayor jñānam iti bhāvaḥ || 157 ||
rūpādyabhedo
veti yad uktaṃ tatrāha -- buddhibhedād iti. siddhasādhanatvaṃ vā dvayor
api prayogayor ity āha -- eketi. sadrūpeṇa rūpādīnām ekatvaṃ rūpādirūpeṇa
ca dharmiṇo nānātvam ity arthaḥ || 158 ||
akṣānekatvavaiyarthye parihāram āha -- kvacic ceti. na kvacid dharmiṇi
tvakcakṣuṣoḥ saṅkaro dṛṣṭa ity ekam evākṣaṃ yuktam ity arthaḥ. atra kāraṇam āha
-- dārḍhyeti. yadi hi saṅkaradarśanād ekatvam āśrīyate,
taddārḍhyadaurbalyabhedena vyavasthā nopapadyeta. dṛḍhe hi cakṣuṣi durbale ca
śrotre rūpam upalabhyate. evaṃ balavati{1,267}śrotre durbale ca cakṣuṣy api
śabdaḥ śrūyate. seyaṃ cakṣuś śrotrayor viṣayavyavasthā nākṣaikatve ghaṭata iti
|| 159 ||
nanv
iyaṃ vyavasthānupapannaiva, sarvatraiva prasaṅgāt. yadi hīndriyāntaram
indriyāntaraviṣaye na pravartate, kvacid api na pravarteta. pravṛttau
vāvyavasthayā sarvatraiva pravarteta atikramadarśanād ata āha -- yathā
hīti dvayena. nedam adṛṣṭāntaṃ pakṣīkriyate yat kvacid vyavasthā kvacit
saṅkara iti. saṅkīryate hi manaścakṣurādibhiḥ rūpādibodhe. sukhādisaṃvedane ca
vyavatiṣṭhate. ataḥ kāryadarśanānusāriṇau vyavasthāsaṅkarau nānupapannau. na tv
ekatra vyavasthādarśanāt sarvatraiva saṅkaro nirvartate. kvacid vā dṛṣṭa iti
sarvatraiva prasajatīti || [160] ||
kiṃ
punar anayor vyavasthāsaṅkarayor manasaḥ kāraṇam ata āha -- śrotrāder
iti. upahataśrotrādir api śabdādi smarati ity ata āntare smṛtisukhādāv
anyanirapekṣaṃ, vartamānaṃ ca rūpādi na jānāti. atas tatra bahiḥkāraṇāpekṣaṃ
manaḥ.[692]ataḥ kvacit saṅkaraḥ kvacic cāsaṅkara iti vyavasthā sidhyatīti || 162
||
__________NOTES__________
[692] naḥ kva (KA)
___________________________
evaṃ kāryavyavasthayā vyavasthāsaṅkarau pratipādyedānīm akṣaikatve doṣam āha --
ekam iti. nanv ekatve 'pi śaktibhedād vyavasthā setsyati, ata ekam eva
sarvaśarīravyāpi tvagindriyaṃ kalpyatāṃ, śaktayas tasya dehabhāgeṣu bhinnā
bhavantu kim indriyabhedenāta āha -- kalpyata iti. śaktibhedo vā kalpyate
indriyabhedo vā. ko viśeṣaḥ. nanv indriyakalpanāyāṃ{1,268}śaktimadbhedo 'py
aparaḥ kalpanīya iti gauravam. astu vā pramāṇavanty adṛṣṭāni kalpyāni subahūny
api, santi deheṣu pṛthivyādibhūtabhāgāḥ kḷptagandhādiprakāśanaśaktayaś ceti
varṇitam. yat tu sakalaśarīravyāpina ekasyaiva vāyavīyasya tvagindriyasya
rūpādiprakāśanaśaktikalpanaṃ tadatyantāparidṛṣṭam apramāṇakam iti bhāvaḥ.
indriyaṃ bhaved iti. indriyasthāne śaktiḥ kalpanīyatayā nipated ity arthaḥ ||
163 ||
evaṃ
dārḍhyadaurbalyabhedena kāryavyavasthāṃ pratipādyākṣānekatvaṃ samarthitam.
idānīṃ vyavasthānāśrayaṇe doṣam āha -- śṛṇuyād iti. yadi nendriyāṇi
vyavasthitaviṣayāṇi bhaveyuḥ, badhiro 'pi cakṣuṣmān śabdaṃ śṛṇuyāt. cakṣuṣo 'pi
tadviṣayavyāpārāt. ato naikatra saṅkaradarśanena sarvatra tatkalpanā kāryā. tad
idaṃ dārḍhyadaurbalyabhedenety asyaiva vyatirekapradarśanam. vyavasthā tāvad
dṛśyate. yadi tu sarvatraiva saṅkaraḥ syād ayaṃ doṣaḥ syād iti. manasa idānīṃ
yathā hi manasa ity anena nidarśitayor[693]vyavasthāsaṅkarayor uktayor vyatireke
doṣaṃ darśayiṣyan saṅkaravyatireke tāvad āha -- manaso veti. ayam arthaḥ
-- yadi mano bahirviṣayavedane svatantraṃ bhavet, tatrāpy ayam eva doṣaḥ
badhiraḥ śabdaṃ śṛṇuyād iti. tasyāpi manaso bhāvāt. ayaṃ ca vartamānasya
cājñānād ity anena yo bahirviṣayavedane manasaḥ saṅkaro darśitaḥ tasya vyatireka
iti || 164 ||
__________NOTES__________
[693] tasya vyava
(KA)
___________________________
antarviṣayavedane ca yanmanasaḥ svātantryam uktaṃ tadvyatireke doṣam āha --
na smared iti. yadi hy āntare 'pi bahirviṣayavedanavanmano bāhyāpekṣaṃ
bhaved, badhiraḥ śabdaṃ na smaret śrotrābhāvāt. athāsaty api kāraṇe{1,269}smṛtiḥ
syād, evam eva vartamānopalabdhir api bhavet. ayaṃ ca śrotrāder upaghāte 'pīty
anenoktāyā āntareṣu manaso vyavasthāyā vyatireka iti || 165 ||
paratantraṃ bahirviṣayavedane mana ity uktam. kiṃ punaḥ kāraṇaṃ bāhyabodhe mano
vyāpriyata iti. santi cakṣurādīny eva tatra kāraṇāni ata āha -- smṛtiś
ceti velāyāmantena. ayam abhiprāyaḥ -- evaṃvādinā[694]mana
evākṣipyate. tatra caitad eva tāvad vaktavyam. ātmendriyārthasannikarṣe
jñānasyābhāvo bhāvaś[695]ca manaso liṅgam iti. asti khalv ātmā. sannikṛṣyate ca
nānārthair nāyanaṃ tejaḥ. kiñcid eva tu jñāyate na sarvam. tat kasya hetoḥ
kāraṇavaikalyena kāryapratibandho dṛṣṭaḥ yathā satsu tantuṣu paṭo notpadyate
tantusaṃyogānām abhāvāt. evam ihāpy asti tadanyad jñānakāraṇaṃ yasminn
avyāpriyamāṇe na jñānam utpadyate vyāpriyamāṇe ca bhavati. tac ca mana ity
ucyate. api ca śrotrādibhiḥ śabdādyupalabdhikāle yadi mano na vyāpriyate, katham
uttarakālaṃ smaraṇam upapadyeta. mano hi smṛtyutpattau kāraṇam. tad yadi
śabdādyupalabdhivelāyāṃ mano vyāpṛtaṃ bhavati, tataḥ pūrvam asāv artho manasā
prakāśita iti parastād api smaryata ity upapannaṃ bhavati.
bāhyendriyamātrakāraṇake tu pūrvajñāne teṣāṃ smṛtisamavāye vyāpārābhāvāt smṛtir
na syāt. na hy akāraṇikā jñānotpattiḥ sambhavati. ato 'sti bahirviṣayabodhe
manovyāpāraḥ. sukhādisaṃvedanaṃ cāsattve manaso nopapadyeteti. api cāsattve
manaso yad idaṃ pūrvānubhūtānāṃ sarveṣām asmaraṇaṃ tannopapadyate. kiñcid eva tu
kadācit kaścit smaratīti dṛśyate. tad evam upapadyate yady asti kiñcid
antaḥkaraṇaṃ, tadātmasaṃyogaviśeṣeṇa hi tadā smṛtir vyavatiṣṭhate. na ca
saṃskārodbodhānudbodhakṛtā vyavasthā. anugrāhako hi karaṇānāṃ saṃskāraḥ na
svatantraḥ karaṇam. itarathā tu sa evāntaḥkaraṇam āpadyetety āha -- na
ceti || 166 ||
__________NOTES__________
[694] nā yadi ma
(GA)
[695] ve ma (KA)
___________________________
āha
-- setsyaty ayaṃ bāhyāntaḥkaraṇavivekaḥ. karaṇasadbhāva eva tu kiṃ kāraṇaṃ,
bodhasvabhāvo hi puruṣaḥ. tadayam anyanirapekṣa eva śabdādīn{1,270}bhotsyate,
ata āha -- bodheti. yadi hy ayaṃ bodha[696]svabhāvo 'nyanirapekṣo
budhyate, yugapad eva viśvaṃ jānīyāt. ato 'vaśyamasya niyāmakāni kāraṇāny
abhyupagantavyānīti || 167 ||
__________NOTES__________
[696]
svarūpo 'nya
___________________________
prakṛtāv idānīṃ vyavasthāsaṅkarau[697]grāhyagrāhakaśaktidvāreṇopavarṇitāv
upasaṃharati -- tasmād iti. kāryadvāreṇa hi grāhyagrāhakaśaktayaḥ. tābhyo
vyavasthāsaṅkarasiddhir iti || 168 ||
__________NOTES__________
[697] rau grāhaka (KA)
___________________________
nanu kāryānusāreṇendriyabhede varṇyamāne
nīlādibhedabhinnānekadarśanāt
tadanusāriṇīndriyakalpanā na vyavatiṣṭhetaiva, ata āha -- cakṣūrūpādīti.
nānāvidham api hi rūpaṃ viṣphāritākṣā budhyanta ity avāntarabhedam anādṛtya
rūpamātraprakāśakam eva cakṣur iti niścīyate. evaṃ śrotre 'pi darśayitavyam. ato
nendriyānantyam. cakṣūrūpādīti. cakṣurādibhedo rūpādibhedavaśeneti. ādiśabdasya
pratyekam abhisambandha iti || 169 ||
sukhagrahaṇārtham idānīṃ vyavasthāsaṅkarau saṃkṣipya darśayati -- tasmād
iti. sparśavaddravyaparimāṇaṃ mūrtiḥ. asarvagatadravyaparimāṇaṃ vā,
tadviśiṣṭāni bhūmyaptejāṃsi dravyāṇi dvābhyāṃ darśanasparśanābhyām upalabhyante.
rūpādipañcakaṃ vaikaikaśaś cakṣurādibhiḥ. evaṃ dravyāntaraguṇāntarakarmaṇāṃ
jāteś ca yathādarśanaṃ vyavasthāsaṅkarāv anusandhātavyāv iti || 170 ||
{1,271} evaṃ tāvad asti dharmī grāhakabhede cābhinnaḥ.
jātyādayaś ca tadanatirekiṇo dharmā iti pararūpanirūpaṇābhāvān na
savikalpakajñānānāṃ mithyātvam ity uktam. idānīm aśabdarūpāṇām eva bhāvānāṃ
savikalpakajñāneṣu śabdākāreṇa nirūpyamāṇatvād asti pārarūpyam iti ye vadanti,
teṣāṃ matam upanyasyati -- nanv iti. ayam arthaḥ -- yady api jātyādirūpo
dharmī, tathāpi teṣām eva śabdātiriktānām abhāvāt tadrūpeṇa vastuni nirūpyamāṇe
śabdātmanaiva nirūpaṇam āpadyate. tataś cāśabdātmanāṃ śabdātmanā nirūpaṇe punar
api pārarūpyam āpannam iti mṛgatṛṣṇādijñānavad eva pañca vikalpā mithyā syur iti
|| 171 ||
pariharati -- na śabdeti. kāraṇam āha -- prāg iti. buddhir evātra
śabdākārā nāstīti bhāvaḥ || 172 ||
atra
codayati -- nanv iti dvayena. ayam arthaḥ -- kim idaṃ prāg śabdād yādṛśī
buddhir ity ucyate. na hi śabdārthasambandhajñānāt prāg gotvaśuklatvādirūpeṇa
gavākārādibhāvaviṣayā buddhayo bhavanti. śabdasambandhottarakālam eva tadrūpā
buddhir utpadyate. tad yadi śabdātirekiṇo jātyādayaḥ santi teṣāṃ ca tadrūpatvaṃ,
tataḥ prāg api śabdasambandhād aśabdajño 'pi tadrūpaṃ lakṣayet. na ca lakṣayati.
ataḥ śabdānvayavyatirekānuvidhānāc chabdasyaiva tadrūpatvam iti niścīyata iti ||
174 ||
{1,272}
pariharati -- yatheti. yathaiva hi rūparasagandhasparśaśabdā evākṣajāyāṃ
buddhau vibhaktā bhāsante vināpi śabdam, evaṃ gotvādijātayo gamanādīni karmāṇi
prāg api śabdān nirvikalpakenāpi vilakṣaṇena rūpeṇa pratīyanta eva.
sambandhagrahaṇottarakālaṃ tu kevalaṃ saṃjñāsaṃjñisambandhagrahaṇam evādhikaṃ
nāparaṃ kiñcit. yadi tu śabdādayo na santīty ucyate, kasyādhyāsa iti vaktavyam
iti || 175 ||
sidhyaty api śabdātmakatā yadi śabdasambhedāt prāg gotvādayo na pratīyanta eva.
na tv etad asti, agṛhītasambandhasyāpi tadbodhotpādād ity āha -- na ceti
|| 176 ||
parastād
api nābhedopacāro 'stīty āha -- śrutīti. kāraṇam āha -- vivekād
iti. dvābhyām[698]indriyābhyāṃ dvāv arthaśabdau gamyete ity arthaḥ || 177 ||
__________NOTES__________
[698] bhyāṃ dvā
___________________________
anyataradharmaniṣkarṣamātre tu śabdasya vyāpāraḥ, na svarūpāropa ity āha --
ananteti || 178 ||
syād
etat -- upāyaḥ śabdo 'rthabodhe. upāyadharmāś copeye 'dhyāropyamāṇā dṛṣṭā
darpaṇādidharmā iva mukhādau, ata āha -- na ceti. anaikāntiko hetur iti
bhāvaḥ || 179 ||
{1,273}
atrāpare vadanti -- na vayaṃ jātyādīn apalapāmaḥ. kiṃ tarhi. gaur ayam iti
sāmānādhikaraṇyena śabdarūpānuviddhabodhād rūpasamāropam ācakṣmahe iti. tān
pratyāha -- nityam iti. ayam abhiprāyaḥ -- yadi śabdarūpānuviddha eva
sarvadā gotvādibodhaḥ rūpāntaraṃ tu teṣaṃ kadācid api na dṛṣṭaṃ, kathaṃ tarhi
śabdarūpāt tadrūpabhedasiddhiḥ, asati bhede kutra kim adhyastyata iti || 180 ||
abhedābhyupagame ca pārarūpyābhāvān na savikalpakajñānānāṃ mithyātvam ity āha --
yady abheda iti. pāramārthike tu svarūpabhedābhyupagame
'dhyāropavācoyuktir anarthikā. na hy asaṅkīrṇasvabhāvaṃ vastu vastvantarātmanā
bhrāntivarjitair āropayituṃ śakyate. na ca sarvadā sarveṣāṃ bhrāntiḥ sambhavati,
tad etad āha -- bhedaś ced iti. ato bhrāntyaiveyam adhyāsakalpanā
tadvādinām ity āha -- bhrāntyeti || 181 ||
bhrāntau bījam āha -- śabdeneti. gṛhīto hy artho na śabdam antareṇa
nirdeṣṭuṃ śakyata iti bhāvaḥ. tathāpi kim ata āha -- gaur iti. trayāṇām
api vācyavācakajñānānāṃ samāno nirdeśaḥ gaur[699]iti śabdo gaur ity artho gaur
iti jñānam iti. vācyaṃ ca sa ca buddhiś ca vācyatadbuddhayaḥ. tadvādināṃ
puruṣāṇāṃ gaur iti samāno nirdeśaḥ pratīyata ity arthaḥ || 182 ||
__________NOTES__________
[699] gor artho (KA)
___________________________
tathāpi kiṃ jātam ata āha -- nirdeśeti. ayam arthaḥ -- evaṃ hi śrotā
vikalpayati yato 'yaṃ vaktā triṣv api samānaṃ śabdaṃ prayuṅkte,
ato{1,274}'syānubhavas triṣv api samāna eva. tadvac ca svayam api
savikalpakajñānaprameyam arthaṃ budhyamānas trigocarasya jñānasya
vaktṛsvarūpatām adhyavasyati. yādṛśaṃ vaktrā pratipannaṃ tādṛg eva pratipadyata
iti yāvat. evaṃ pūrvapūrvavaktranusāreṇottarottareṣāṃ śrotṝṇāṃ
nirdeśasādhāraṇyād adhyāsabhrama iti || 183 ||
yadi nirdeśasādhāraṇyād
bhrāntiḥ, arthādhyāsa eva kiṃ na śabdabuddhyoḥ pratipādyate. samānaṃ hi
bhrāntibījam ata āha -- bhrāntīti. upāyo hy arthasya jaḍātmanaḥ svayam
aprakāśasya matiśrutī. upāyapūrvikā copeyasthitir iti tatpūrvam arthaṃ
budhyamānās tadadhyāsaṃ manyante. śrutiś ca śrūyata iti śabdo 'bhidhīyate.
matyadhyāsaś ca pūrvam anupakṣipto 'pi kaiścid āśritaḥ. sa ca
śabdādhyāsanirākaraṇenaiva tulyanyāyatayā nirākṛto bhaviṣyatīty upanyastaḥ. evaṃ
bauddhagandhivaiyākaraṇā manyante -- jātyādir artho
vyatirekāvyatirekavikalpadūrīkṛtanirūpaṇaḥ.[700]śūnyāṅkurajanmādau tu
bāhyā[701]sambhavād aśakyo 'bhyupagantum, ato jñānākāra evārtha iti. tad api
jñānāt prāg evārtharūpopalambhāt taddvāreṇaiva jñānāvadhāraṇān nirākṛtaṃ
veditavyam. vikalpaparihāras tv ākṛtigranthe vakṣyate. śūnyādau tu
bāhyārthasambhavo nirālambanavāda iti || 184 ||
__________NOTES__________
[700] rākaraṇaḥ (KA)
[701]
hyārthasaṃ (GA)
___________________________
nipuṇaṃ tu
cintayatāṃ triṣv api vilakṣaṇā buddhir upajāyata ity āha -- gotva iti.
ubhayor jñānam anākāram anumīyata ity arthaḥ || 185 ||
ayam aparaḥ
śabdādhyāse doṣa ity āha -- yadi ceti. śabdena sahābhedarūpeṇety arthaḥ.
akṣādau śabde 'dhyasyamāne śabdaikatvāt tadrūpatvāc cārthasya devanāder ekatvaṃ
prasajyata iti || 186 ||
{1,275} nanv asty evānakṣanivṛttyā triṣv
apy ekatvaṃ, na. śabdāt prāganavagateḥ. agṛhītasambandhasya ca
śabdasyāpratyāyakatvāt. tad etad āśaṅkayā sahāha -- syād iti. adhyāsavādī
svābhiprāyeṇa codayati -- gavādiṣv iti. itaraś ca[702]svamatatvenottaram
āha -- neti. kāraṇam āha -- eketi. dṛśyate hi prāg eva śabdān
nirvikalpakenāpy ekaṃ rūpam anugatam iti prāg evoktam iti || 187 ||
__________NOTES__________
[702] vastutve (GA)
___________________________
vibhītakādiṣu naikarūpānugamo 'stīty āha -- traya iti. śabda evātra
sādhāraṇo gavādijātiśabdavilakṣaṇo nārtha iti || 188 ||
kiṃ
punar atrāpy ekaśabdavācyatayā śābaleyādivadekadharmānvayo neṣyate. ata āha --
paraspareti. ayaṃ ca viviktākṛtibodho 'dhyāsapakṣe na yuktaḥ.
śabdarūpasyāvibhāgād ity āha -- tadadhyāsa iti || 189 ||
nanu na
varṇaḥ śabdaḥ. kiṃ tarhi. sphoṭaḥ. tad iha bhinnārthapratyayāvaseya eva bhinnaḥ
sphoṭa ity āśaṅkate -- bhinnāḥ syur iti. tatra parihāram āha --
neti. kāraṇam āha -- artha iti. saṃśayo hy artha uccarite śabde
bhavati. sa śabdabhede na bhaved iti bhāvaḥ. yadi saṃśayaḥ tataḥ kim ata āha --
na sāmānyād iti. sāmānyadarśananibandhano hi saṃśayaḥ. sa śabdabhede
'nupapanna iti. śabdasādṛśyāt tarhi saṃśayo bhaviṣyatīty ata āha -- rūpābheda
iti. ayam abhiprāyaḥ -- na varṇātiriktaḥ padasphoṭo 'stīti vakṣyāmaḥ. varṇā
eva hi padaṃ, te cābhinnarūpāḥ pratīyanta iti || 190 ||
{1,276} durbhaṇaḥ śabdabheda iti dūṣaṇāntaram āha --
bhavatyādāv iti || 191 ||
ayaṃ
cāparo doṣa ity āha -- śabdeti kathamantena. abhinnā hi śabdasya
niṣpannarūpatā nāmākhyātayor iti. idaṃ ca nopapadyata ity āha -- kathaṃ
ceti. kaḥ punar mūrto 'rthaḥ. na tāvaj jātiḥ amūrtatvāt. vyaktis tv
adhyāsavādibhir api nāpalapitaiva. sā ca mūrtaiveti. ko doṣaḥ. satyam. idaṃ tu
pariṇāmavivartavādinaḥ pratyuktam. pariṇāmavādino hi vāg evārthātmanā
pariṇamatīti manyante, ta upālabhyante. katham amūrtasya mūrtaḥ pariṇāmaḥ.
mūrtānāṃ hi mṛdādīnāṃ mūrto ghaṭādipariṇāmo bhavatīti yuktam. evaṃ vivartavāde
'pi vācyam. mūrtaṃ hi mukham ādarśe vivṛttaṃ yuktaṃ yad mūrtam upalabhyate.
amūrtavivarte tu kathaṃ mūrtanirbhāsā buddhir iti || 192 ||
tathā
yac cedaṃ gavāśvādayo jātiśabdāḥ śuklādayo guṇaśabdā iti vibhajyante, tad api
vācyarūpānapekṣaṇe nopapadyata ity āha -- gavāśveti ||
viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo 'pi bāhyārthānapekṣayā na vyavatiṣṭhata ity āha --
vṛkṣaplakṣādīti || 194 ||
sāmānādhikaraṇyaṃ ca nīlotpalādiṣu śabdabuddhyor ivārthabuddhyor api nādhyāsa
upapanna ity āha -- sāmānādhikaraṇyam iti. api ca{1,277}ekatropasaṃhṛte
buddhī samānādhikaraṇe bhavataḥ. tad ihādhyāsavādināṃ kutraikatropasaṃhāro
vācyaḥ. na tāvad asādhāraṇe, tasyāpi kalpanīyatvād ity āha -- ekatreti.
asmanmate tu vācyabhāgānupraveśadvāreṇāsty ekatropasaṃhāra iti vivecanīyam iti
|| 195 ||
yadi
tv asādhāraṇa eva vastutvasāmānyagocara upasaṃhāra iṣyate, tataḥ sarveṣām eva
gavāśvādiśabdānāṃ vastugocaratvāviśeṣāt sāmānādhikaraṇyaṃ prāpnotīty āha --
vastumātra iti. iha vastutvābhyupagamam anāpādyaiva vārttikakṛtā
doṣabāhulyād atiprasaṅgo 'bhihita iti || 196 ||
abhyupagamyāpy asādhāraṇopasaṃhāraṃ vyaktyānantyān nīlopalapadaprayogo na syāt,
dṛśyate cāsāv iti dūṣaṇāntaram āha -- na ceti || 197 ||
na
cānekanīlotpalavyaktisādhāraṇī nīlotpalatvajātir bhavadbhir iṣyate yatra śabdo
vartetety āha -- na ceti. na kevalaṃ neṣyate, yuktiś ca tadabhyupagame na
bhavatīty āha -- śabdārthayor iti. dvau hy atra nīlotpalaśabdāv
adhyasyete. ataḥ śrutaśabdabhāgānugatau dvāv eva śabdādhyāsarūpāv arthau
gamyete. na hi śabdadvayādhyāse pratyāyyaikatvaṃ sambhavatīti || 198 ||
yadi
sahaprayogamātrāt sāmānādhikaraṇyam ity ucyate, sa tarhi paryāyaśabdayor api
kadācid avyutpannabodhārthe prayogo dṛṣṭa iti tayor api sāmānādhikaraṇyaṃ syād
ity āha -- śabdadvayasyeti || 199 ||
{1,278} api ca
nānavagatasambandhaṃ padaṃ pratyāyayati. na cānavagate 'rthe sambandho
'nubhavituṃ śakyate. tad ihādhyāsavāde sambandhānubhavavelāyāṃ kīdṛśo 'rthaḥ
pratyetavya iti vācyam ity āha -- na ceti. na kenacid rūpeṇa pratyetuṃ
śakyata iti bhāvaḥ || 200 ||
kim iti na śakyate, ata
āha -- tadānīm iti. śabdarūpo hy arthaḥ. na cāvyutpannas
tādrūpyāvadhāraṇe samarthaḥ. tad ihādhyāsāt sambandhabuddhiḥ tataś cādhyāsa iti
tatretaretarāśrayam iti bhāvaḥ. asādhāraṇena ca sambandhagrahaṇaṃ nāśaṅkannīyam
eva, piṇḍāntare 'prayogaprasaṅgād ity āha -- na ceti || 201 ||
tad
idānīṃ sambandhānapekṣasyaiva śabdasyātmādhyāsaśaktatvaṃ balād āpatitaṃ, tatra
ca prathamaśrāviṇo 'pi tadrūpārthabodhaprasaṅga ity āha -- tatreti ||
na ca
vākyaṃ tavāpi śabdo nityam arthena sambaddhaḥ tat kimarthe smaraṇaṃ nādadhātīti.
mama hy asti vācyaṃ vyatiriktaṃ tad, yena vācyavācakasambandho 'vagataḥ sa
śabdadarśanād arthaṃ smarati. yas tv asyedaṃ vācyam iti na jānāti na
tasyārthasmaraṇam iti nānupapannaṃ kiñcid ity āha -- mameti. bhavatas tu
vācakarūpātiriktavācyarūpābhāvāt prathamaśravaṇe 'py adhyastarūpatā syād iti
pūrveṇa sambandha ity āha -- bhavata iti || 203 ||
na tv
etad astīti vyatirekeṇa darśayati -- yatheti || 204 ||
{1,279} yataś ca gṛhītaśabdo 'pi nārthaṃ pratipadyate, tato
naiva vācakādhīnaṃ vācyam ity āha -- tasmād iti.
pramāṇāntarāvagatārtharūpasmārakatvāt tu śruter eva tatpāratantryaṃ yuktam ity
āha -- smārakatvād iti || 205 ||
upasaṃharati -- teneti || 206 ||
pravṛttinivṛttyupadeśeṣu kuryād na kuryād ity evamādiṣu śabdasyātadātmakatvāt
tadātmakārthabodho 'nupapanna ity āha -- pravṛttāv iti || 207 ||
paryāyaśabdeṣu ca śabdabhedād artha(?bhedopa/bhedā)pattir ity āha --
karahastādīti || 208 ||
api
cāyam adhyāsaḥ sādṛśyād vā bhavati śuktāv iva rajatasya, uparāgād vā maṇāv iva
japāruṇimnaḥ. na caitad ubhayam api śabdādhyāse sambhavati.
dūrasthenānurāgāsambhavāt sādṛśyānavagateś ceti. tad etad āha -- ātmādhyāsa
iti sārdhena. yad api vivartavādināṃ pratyavasthānaṃ dūrastham api candrādi
jale vivarta(?m u/u)palabhyate, tadvacchabdo 'pi pratyeṣyata iti. tad ayuktam.
arūpasya pratibimbāsambhavād ity āha -- dūrastheti || 210 ||
{1,280} nanu yad idam uktaṃ dūrasthatvāc chabdenānurāgo na
sambhavatīti. tad ayuktam. vaibhavena śabdasya sarvatra sannidhānād ata āha --
śabdeti || 211 ||
kiñcāyam anurāgaḥ samānendriyagrāhyeṇaiva dṛṣṭaḥ yathā cākṣuṣasya maṇer aruṇimnā
cākṣuṣeṇaiva. na hi tvacā sphaṭike 'nubhūyamāne cākṣuṣo 'ruṇimā tam
anurañjayati. evaṃ śrautraḥ śabdo na cākṣuṣam artham anurañjayituṃ śaknotīty āha
-- na ceti || 292 ||
evaṃ
tāvad aśabdātmanaḥ śabdātmakatayā vedane pārarūpyaprasañjanena yat
savikalpakajñānānāṃ mithyātvam uktaṃ tannirākṛtam. adhyāsavādināṃ tu
savikalpakajñānamithyātvenānumānādīnāṃ prāmāṇyaṃ durlabham ity āha --
anumāneti. na kevalam anumānādīnāṃ prāmāṇyaṃ na sidhyati,
sarvanirūpaṇānām eva tu vikalpādhīnatvāt sarvalokavedavyavahārocchedaprasaṅga
ity āha -- nirūpaṇasyeti. nirūpaṇaṃ nirṇaya iti || 213 ||
nanu
sarvaṃ mithyaiva vāco 'tiriktaṃ vāṅmayatvād viśvasya, tad yathā śaṅkunā sarvāṇi
parṇāni santṛṇṇāny evamoṅkāreṇa sarvā vāk santṛṇṇā oṅkāra evedaṃ sarvaṃ vāg eva
viśvā bhuvanāni jajñire iti śruteḥ. ata āha -- tathāstv iti.
sarvamithyātve pratijñāyā eva mithyātvād na sarvamithyātvaṃ sidhyatīti || 214 ||
{1,281} api cāyam adhyāsāparanāmnā bāhyāpalāpaḥ. bāhyāpalāpo māhāyānikaḥ
pakṣaḥ. sa ca śūnyavādottareṇaiva nirākārya ity āha -- śūnyavādeti.
buddhigrahaṇaṃ buddhyadhyāsanirākaraṇārtham. idaṃ ca prāg api vyākhyātam iti ||
215 ||
prakaraṇārtham upasaṃharati -- tasmād iti. bhinnaikatvādibuddhibhir iti.
anugatavyāvṛttibuddhibhir ity arthaḥ || 216 ||
evaṃ
tāvat pramāṇāntarapratipannārthagocaraḥ śabdaḥ na tat tantram artharūpam ity
uktam. idānīṃ tu yady api śabdopāyako 'rtho 'sati śabde nāvagamyate, tathāpi na
tasya svarūpanāśo bhavati. na hi cakṣurāder abhāve rūpādipañcakaṃ na pratīyata
iti tad asad bhavati. tad etad āha -- śabdābhyupāyaka iti dvayena. iha
copāyāpekṣatvenāsattvaṃ nirākṛtaṃ, na hi dīpendriyādīnām ity atra hetor
anaikāntikatvam uktam iti viveka iti || 217-218 ||
nanv
astu śabdātiriktam artharūpam. tat tu sambandhagrahaṇāt prāk śabdākāreṇa
nāvagatam. uttarakālaṃ tu tadākāram avagamyata ity atadākārasya tadākārapratīter
mithyātvam ata āha -- sambandhasyeti. nityo hi vācyavācakasambandha iti
pūrvam api tacchabdavācyaśaktir āsīd eva. parastāt tv abhivyaktā.{1,282}etāvac
ca tadānīm api śabdākāratvaṃ na tadātmatā. ato nātadākāraṃ tadākāratayā gamyata
iti kuto bhrāntiḥ. śabdasambandhamātreṇa cedaṃ śabdākāratvam ucyate. na tu
śabdātmakatayā, nityaṃ yadi ca gotvādīty atra śabdātmakatvam aṅgīkṛtya
bhrāntitvaṃ nirākṛtam iti vivekaḥ. arūpatā aśabdarūpatety arthaḥ. kathaṃ punar
idam avagamyate sambandhagrahaṇāt prāg api tadrūpam āsīd iti, atrāha --
yugapad iti. na hi yugapad eva sarve śabdāsambhinnam arthaṃ budhyante.
yadaiva hy eko 'śabdākāram arthaṃ pratyeti, tadaiva vyutpanno gaur ayam iti
vikalpayati. ato nātadrūpasya tadrūpatayā grahaṇam iti || 219 ||
atra
codayati -- tadākāra iti.
yathaiva hy atadākāro na sarvair avagamyate |
tadākāro 'pi na tathā sarvair iti kathaṃ tathā ||
iti. pariharati --
dvaye satīti. parīkṣāsvarūpaṃ darśayati -- kin nv iti || 220 ||
nirṇayam āha -- sadasadbhāvayor iti. tadākāratvam asti nāsti ceti
nopapadyate, vidyamānasya tu śaktyaśaktibhedād upalambhānupalambhau yuktau.
śaktisadasadbhāvāv api tadādhārabhedād upapannāv eveti vidyamānaiva tadākāratā
aśaktair nānubhūyata iti nirṇaya iti || 221 ||
atraiva dṛṣṭāntam āha
-- yatheti. rūpasya grahaṇe grahītṛbhedāt śaktāśaktatvaṃ yathety arthaḥ.
etac ca sambandhaparihāre 'bhidhāsyata ity āha -- ityabhidhāsyata iti.
itir idam arthe. śaktāśaktatve vibhajate -- teneti. yeneyaṃ{1,283}śaktito
vyavasthopapattimatī tena śabdopāyakasya grahītuḥ śabdākārā dhīrnetarasyeti
vivekaḥ || 222 ||
atra
codayati -- devadattādīti. tuśabdaḥ pūrvoktanivṛttau. nityas tu syād
itivat. yad etad uktaṃ prāg api śabdākāra evāsāv artha iti tadavyāpakaṃ,
devadattādīnāṃ kalpanāsvasambhavāt, tatra hy ādimān sambandhaḥ. artho 'pi
devadattādir anityaḥ. ataḥ pūrvāparayoḥ koṭyoḥ prasaṃkhyānāt tādrūpyaṃ
śabdarūpatvam anityam. ato 'vaśyam eva tatrātadākāraṃ tadākāratayā kalpyata iti
mithyātvam iti || 223 ||
pariharati -- tatrāpīti. devadattaśabdo 'pi devā enaṃ deyāsurityāśiṣā
labdham arthaṃ nijayaiva śaktyā vadati. evaṃ caitrādiśabdā api
nakṣatragrahādinimittā gavāśvādiśabdavannityasambandhā eveti tadvad eva
nātadākāratā tadrūpapratyayaṃ pratīti devair datto yo 'rthaḥ sa tasyārthaḥ atas
tadartharūpapratyayaṃ prati grāhyagrāhakayor vācyavācakayor autpattiky eva
śaktiḥ, niyogamātraṃ tu yadabhinave piṇḍe tadanityam. na ca tadanityatayā
śabdārthasambandhasyānityatā bhavati. śabdasyātadarthatvād iti || 224 ||
yatra
tarhi piṇḍe niyogavaśād eva devadattādiśabdā a(?na)nvarthā evam vartante.
ḍitthādiśabdāś cānugamaśūnyāḥ tatra kathaṃ satyatvaṃ, tatra hi śabdātmanaivārtho
vikalpyate na tv arthasamavāyi kiñcid viśeṣaṇam asti. saiva ca nāmakalpanety
ucyate. anvarthatve tu yathāsambhavaṃ karmādikalpanaiva darśayitavyā. ataḥ punar
api nāmakalpanaṃ mithyety āpatitaṃ tad ihaikeṣāṃ matenābhyupagamenaivottaram āha
-- tatreti || 225 ||
{1,284}
svamatena parihāram āha -- yadā tv iti. satyam atadrūpa evāsau piṇḍaḥ
parastād api na śabdākāreṇāvasīyate. kin tu tadavasthaiva saṃjñā, yādṛśo 'sāv
arthaḥ pūrvam avagatas tādṛśasyaiva tasya smaraṇe hetuḥ. ato nānyad anyākāreṇa
pratipannam iti kuto mithyātvam. kathaṃ tu nāmakalpanāyāṃ ḍittho 'yam iti
sāmānādhikaraṇyabuddhiḥ. arthasamavāyinā hi viśeṣaṇena nīlotpalādiṣu
sāmānādhikaraṇyaṃ dṛṣṭam. ekāntabhinnagocarayos tu śabdārthabuddhyoḥ kathaṃ
sāmānādhikaraṇyam iti vaktavyam. ato bhrāntir eveyam. maivam. uktaṃ hi -- nātra
śabdākāraṃ vastu cakāstīti. ḍittho 'yam iti nāyam arthaḥ ḍitthaśabdātmako 'yam
iti. na hīyam īdṛśī pratipattir iti. api tarhi ḍittha iti nāmāsyeti. ato na
nāmakalpanā bhrāntir iti || 226 ||
anyan
mataṃ - prāg api nāmaniyogān nāmākāragrāhyaśaktir arthasyāsīd iti. atyantāsatyā
gaganakusumavad bhāvayitum aśakyatvāt. niyoge tu kṛte 'sau śaktir abhivyajyate
param. ataḥ prāg api tadrūpasadbhāve 'sti pramāṇam iti na pārarūpyaṃ, tad etad
āha -- niyogād iti || 227 ||
etad
eva prapañcayati -- sarvākāreti. asti hi
sarvaśabdaparicchedya[703]tāśaktir arthasya. yatra hi ḍitthaḍavitthayor
anyatamaḥ śabdo niyujyate sa eva taṃ gamayati. śabdo 'pi
sarvākārārthavijñānasamartha eva yatraiva niyujyate tam eva gamayati. tad evam
aniyamaprasaktau niyamamātraṃ niyoktrā pitrādinā kriyata iti || 228 ||
__________NOTES__________
[703] dyaśa (GA)
___________________________
{1,285} evaṃ tāvat
sarvaprakāraṃ pārarūpyayuktir utsāritā. idānīṃ smṛtisaṅkareṇāprāmāṇyasambhāvanāṃ
vārayati -- tatreti sārdhena. śabdārthasambandhaṃ smarato 'pi vā pramātur
yā buddhir bhavati nāsāv apratyakṣaṃ, cakṣuṣā sannikṛṣṭe 'rthe yā buddhir
bhavati sā pratyakṣaṃ tadānīm api cakṣussannikarṣo 'nuparata eva. evaṃ sa evāyaṃ
gaur iti pūrvagṛhītānusandhānād api jāyamānā neyam apratyakṣaṃ,
pratyakṣakāraṇasya cakṣuṣo 'nuparatatvāt. tad atra
śabdārthasambandhasmaraṇapūrvagṛhītānusandhānābhyāṃ pratyakṣatvaṃ na vāryata iti
pratijñātaḥ (?)parastād upapādayiṣyata iti. na cātra tenendriyārthasambandha ity
anena gatārthatvaṃ tatra smarann api svadharmeṇa vikalpayannaraḥ pratyakṣavān
iti pratijñātaṃ kevalaṃ, na tūpapāditam. atra śabdādhyāsanirāsaparyantena
sandarbheṇa svadharmavikalpaḥ prasādhitaḥ. idānīṃ tu smarann apīty asyārthaḥ
prapañcyate. tena tad grahaṇakavākyam. uttaras tu tatprapañca ty anavadyam. idaṃ
cānavahitānāṃ cittam anurañjayati netareṣām iti. kathaṃ punaḥ
smṛtisambhedenāprāmāṇyam ata āha -- viviktā eveti || 230 ||
vivekam eva darśayati -- smaryete iti. śabdasambandhau hi smaryete atas
tāv apratyakṣau na tv arthasya pratyakṣatā vārayituṃ śakyata iti || 231 ||
nanv artho hi
pūrvagṛhīta eva gṛhyate. sa evāyam iti ca pratisandhīyate. ataḥ kathaṃ pratyakṣo
bhaviṣyatīty ata āha -- gṛhītam apīti. vyatirekeṇa ādhikyenety arthaḥ ||
232 ||
{1,286} ādhikyam
eva darśayati -- vyaktīti. pūrvaṃ hi vyaktyantare jātir avagatā idānīṃ
vyaktyantare 'vagamyate. tathā pūrvedyur avagatā aparedyur avagamyate
nirvikalpakakṣaṇe 'vagatā savikalpakakṣaṇe 'vagamyata ity
adhikaparicchedyābhāvād asti miter avasaraḥ. kālaś ca
yadindriyasambandhārthagocaro 'vagamyate tadindriyajanmanaiva
pratyakṣeṇāvagamyata iti tatsambandhasya pratyakṣatvam upapannam iti.
tadapratyakṣavādināṃ tu cirakṣiprādipratyayā anālambanāḥ syuḥ. nanu ta eva
kālasya liṅgam astu viṣayas tv amīṣām abhidhātavyaḥ. yadi dravyādayaḥ, na, tat
svarūpamātre 'nutpādāt, tadgocaratve kālānumānāsambhavāt. svāṃśaparyavasānasya
ca vijñānavāde nirākariṣyamāṇatvād na svāṃśālambanatvam. ato yad amīṣām ālambana
(?sa/tat) pratyakṣād avasīyata eva. kāleti. ādiśabdenāvasthābhedo gṛhyata iti.
nanu na kevalam adhikaṃ gamyate kin tu prāgavagatam apīti kathaṃ prāmāṇyam ata
āha -- yaḥ pūrveti. savilapake hi śabdārthasvarūpasambandhakālasambandhāḥ
prathante. tatra śabdādir aṃśo 'smṛtiviṣaya iti mā nāma pramāṇaviṣayo bhavatu.
idānīn tanī tu vastunaḥ sattā na pūrvam avadhṛtety asti tatra pramāṇāvasara iti
sthitaṃ prāmāṇyam indriyavyāpārānuvidhānāc ca pratyakṣatvam iti. ekaṃ cedaṃ
pūrvavijñānajanitasaṃskārapratyutpannendriyādikāraṇakaṃ grahaṇasmaraṇātmakaṃ
pratyabhijñānābhidhānaṃ pramāṇam iti veditavyam iti || 233 ||
nanv
idaṃ bhavaty adhikaviṣayaṃ, smaraṇottarakālaṃ bhavat kathaṃ pratyakṣam. na hi
nirvikalpasya pratyakṣasyaiṣa dharmo dṛṣṭaḥ. ata āha -- na hīti. na hi
smaraṇāt prāgbhāvitā pratyakṣalakṣaṇam. api tarhīndriyajatvam. tac cātrāpy
aviśiṣṭam iti bhāvaḥ || 234 ||
{1,287} yadi
smaraṇenendriyapravṛttir eva vāryate tadā dūṣyate. tatas taduttarakālaṃ
jāyamānaṃ savikalpakaṃ pratyakṣaṃ bhaved api. na tv etad astīty āha -- na
ceti || 235 ||
yataḥ smṛtyā nendriyaṃ virudhyate na vā dūṣyate. tena prāgūrdhvaṃ vā smṛter yad
indriyārthasambandhād jñānaṃ jāyate sarvaṃ tat pratyakṣam abhyupagantavyam ity
āha -- teneti || 236 ||
nanu
viditaśabdārthasambadhāḥ satyevendriyārthasambandhe kecid eva tam arthaṃ
jātyādinā vikalpayanti nāpare. atas tāvatsāmagrīkasyaiva kasyacid abhāvād
apratibandhakakāraṇaviśeṣā bhrāntir eva savikalpakapratyaya ity ata āha --
vimanaskā iti dvayena. ayam abhiprāyaḥ -- na
vyutpattīndriyasamprayogamātrajaṃ jñānaṃ savikalpakaṃ, tad api sarvasādhāraṇaṃ
manaḥpraṇidhānādy apekṣate. ato yadi nāma kasyacid vimanaskasya
dūrasūkṣmasādṛśyādiviṣayadoṣād vyāmūḍhasya nāmuko 'yam iti viśadataram avabhāso
bhavati, naitāvatā kuśalasya sūkṣmasādṛśyādivivekacaturasyāpi vibhrameṇa
bhavitavyam iti yuktam iti || 238 ||
atraiva dṛṣṭāntam āha -- yathā ṣaḍjādīti dvayena. tatsaṃskṛteti.
ṣaḍjādyabhyāsasaṃskṛtety arthaḥ || 240 ||
{1,288} yathā
ṣaḍjādiṣv akuśalasyāpi viviktākārabodho bhavati vinā ṣaḍjādiśabdaprayogam, evaṃ
gotvādyaviditāsmṛtaśabdair viviktam upalabhyata evety āha -- te hīti ||
241 ||
nānājātiguṇādisaṅkīrṇaṃ tu tadaśabdajñasya vijātīyapiṇḍaviviktam avabhāsate.
śabdasmaraṇasaṃskṛtānāṃ tu piṇḍaviviktajātyādimātraṃ nirbhāsata ity āha --
saṅkīrṇam iti || 242 ||
yata
eva smaraṇatantrā vikalpāḥ, ato yadā yacchabdasmaraṇamāvirasti tenaiva tadā
vastu vikalpyate. yathā cakṣuṣmadādinā rūpādi netareṇa, cakṣuṣmatāpi badhireṇa
rūpamātraṃ na śabdaḥ anupāyatvād iti. tad etat sarvam āha -- yatheti
dvayena. vivekahetūnām. śabdānām ity arthaḥ || 244 ||
ataḥ
siddhaṃ savikalpakam api pratyakṣam. yāvat tu vivekopāyā na śabdā buddhā
bhavanti tāvannirvikalpakaṃ na tu tad evety āha -- teneti || 245 ||
{1,289} ato yat kalpanāpi svasaṃvittāv iṣṭā nārthe
vikalpanād iti bauddhair uktaṃ tat paradharmavikalpe 'numanyāmahe na
svadharmajātyādivikalpaneṣv ity āha -- tasmād iti || 246 ||
ato
liṅgaliṅgisāmānyayos tatsambandhasya ca savikalpakapratyakṣavedyatvād upapannam
anumānādīnāṃ pratyakṣapūrvakatvam ity āha -- pratyakṣatvam iti ||
kiṃ
punaḥ prayasyatā savikalpakasya pratyakṣatvaṃ sādhyate. nirvikalpakadvāreṇāpi
bauddhādīnām ivānumānādivyavahāro ghaṭiṣyate ata āha -- sarvaṃ ceti.
yathā na nirvikalpakapūrvakam anumānādyātmānaṃ labhate, tadanumāne 'bhidhāsyata
iti || 248 ||
atra
codayati -- nanv evam iti. yadīndriyavyāpārānuparamamātrāj
jātyādivikalpānāṃ pratyakṣatvam, evaṃ tarhi visphāritākṣo dūrād uṣṇo 'yam iti
vahniṃ vikalpayati. tad api pratyakṣam āpadyate indriyavyāpārāvirāmād iti || 249
||
pariharati -- pratyāsanneti. ayam abhiprāyaḥ -- agnisaṃvedana eva
tatrendriyavyāpāra upakṣīṇaḥ. agnitvād eva vyāptibalenānumānikoṣṇavikalpo
jāyate. gotve tu nendriyavyāpārataḥ pratyāsannam arthāntaraṃ
pratyakṣatvena{1,290}sammataṃ kiñcid asti yena tad eva pratyakṣaṃ netarad ity
ucyate. ato gotvam eva pratyakṣam iti || 250 ||
yad
api tatrāpi dūrād gomahiṣādisaṃśaye śabdaviśeṣādinā gotvādiniścayo bhavati, so
'kṣasambandha ānumānika eva na tu pratyakṣa ity āha -- tatreti || 251 ||
api
ca saṃvitparāhatam evārāduṣṇavikalpasya pratyakṣatvam. aparokṣā hi buddhiḥ
pratyakṣaṃ, tad yadā sparśendriyeṇoṣṇam anubhūyate tadā tv aparokṣākārā buddhir
iti bhavati pratyakṣaṃ, cakṣuṣā vahnau prakāśite bhavantī parokṣāvabhāsitvān na
pratyakṣam ity āha -- sparśaneneti || 252 ||
ataḥ
svendriyānusāreṇaiva pratyakṣatā. indriyāntaraṃ tv asatkalpam evety āha --
tasmād iti || 253 ||
kathaṃ punaḥ samānajanmanor uṣṇāgnivikalpayor ekaṃ pratyakṣam itarac
cānumānikam, evaṃ hi pratyakṣaṃ lakṣayatālaukikam eva pratyakṣaṃ lakṣitaṃ bhaved
ata āha -- evam iti. nedam alaukikaṃ yatra hy aparokṣāvabhāsabuddhiḥ tat
pratyakṣam iti lakṣaṇād vināpi laukikā manyante. akṣasambandho
'pi{1,291}cāparokṣāvabhāsaupayikatayaiva lakṣaṇakārair api
pratyakṣalakṣaṇatvenāśrīyate na svarūpeṇa. ato yatrāgnāvakṣasambandhaphalam
aparokṣāvabhāsitvam anusriyate tasya pratyakṣatā netarasyeti siddham || 254 ||
ity upādhyāyasucaritamiśrakṛtau kāśikāṭīkāyāṃ
pratyakṣasūtraṃ
samāptam
śubhaṃ bhūyāt
Part II
05autpattikasūtra
{2,1} atra bhāṣyakāreṇa
pratyakṣādyanimittatve pratipādite
saduplambhakapramāṇapratyastama(?ya/yād
abhā)vaprameyatāṃ dharmasyāśaṅkya
tannirākaraṇaparatayautpattikasūtram avatāritam abhāvo 'pi nāsti yataḥ
autpattikas tu śabdasyārthena sambandhas tasya jñānam upadeśo 'vyatirekaś cārthe
'nupalabdhe tatpramāṇaṃ bādarāyaṇasyānapekṣatvāt iti. tac ca codanaivety
avadhāraṇaṃ cākṣipati -- pratyakṣādāv iti. ayam arthaḥ --
bhāvagocaranikhilapramāṇābhāve hy abhāvaḥ pramāṇam. na ceha tathā,
lokaprasiddher evābhāvāt. na ca sā na pramāṇaṃ, brāhmaṇādivarṇavivekasya
tadadhīnatvāt. itarathā tadabhāvāt. na khalu sunipuṇam api vilokayamānā vayaṃ
kṣatriyādivilakṣaṇaṃ brāhmaṇaśabdavācyaṃ piṇḍānugatam aparaṃ rūpam aparokṣam
īkṣāmahe. tadavaśyaṃ varṇavivekāya lokaprasiddhiḥ svatantrā pramāṇam āstheyā.
api ca sakalaśabdārthāvadhāraṇam eva tadāyattaṃ, tām antareṇa
pramāṇāntarāsambhavāt. ato niṣiddhe 'pi pratyakṣādau nābhāvaśa(ṅkā). na ca
codanaivety avadhāraṇopapattir iti || 1 ||
{2,2}
prasiddhim eva darśayati -- dhārmiketi hyantena. anugrahakāriṇi hi
laukikā dhārmikaśabdaṃ prayuñjānā dṛśyante. pīḍākāriṇi cādhā(rmikaśabdam). yaś
ca dharmam ācarati sa dhārmikaḥ. tad yady anugraho dharmaḥ tad evam upapadyate
nānyatheti. etad eva bhagavato vyāsasyāpy abhimatam iti darśayati --
tatheti prayojanamantena. nir(viṣaya)prayogāsambhavāt tadviṣayam
idamā pratinirdiśati. tad ayam arthaḥ -- viśiṣṭaviṣaye puṇyapāpapadadvaye
ācaṇḍālaṃ manuṣyāṇāṃ vidyamāne tenaiva dharmādharmapramitisiddher anarthakaṃ
śāstram iti. nanv evaṃ puṇyapāpapramāṇakau dharmādharmāv uktau, na
lokapramāṇa(kau). naivam. tatprayogasyaiva lokāyattatvāt. tasmād ayam
anupālambha iti || 3 ||
evam
ākṣipya samādadhāti -- nirmūletītyantena. ayam arthaḥ --
prasiddhir hi prajñānam. tac ca (jñā)nadraḍhimā. na ca nirmūlaṃ jñānam ātmānaṃ
labhate prāg eva jñānadraḍhimā. tad evaṃ nirmūlāyāḥ prasiddher abhāvāt kutaḥ sā
pravṛtteti pramāṇair anviṣyata iti. nanu ca kāryadraḍhimnā mūlaṃ kalpayiṣyate,
smṛtidraḍhimneva śrutir ata āha -- pratyakṣādīti. satyam. samūlā
prasiddhiḥ pratyakṣādimūlatayā pratyakṣasūtre nivāritā codanā (mūlaṃ) bhaviṣyaty
eveti || 4 ||
nanu
sannikṛṣṭārthagocaram eva sarvaṃ pramāṇam. ataḥ prasiddheḥ
pramāṇāntarāgocarārthatvaṃ guṇaḥ na doṣāya, ata āha -- na ceti. na ca
pratyakṣādīni parityajya loko nāma pramāṇagaṇe pramāṇam upasaṃkhyāyate.
varṇavivekasambandhāvadhāraṇayos tu pratyakṣādipramāṇatvaṃ
vanasambandhaparihārayor abhidhāsyāma iti.{2,3}api ca bhaved api prasiddhiḥ
pramāṇaṃ, yadi vyavasthitaiva prasiddhiḥ syāt. sā tv avyavasthitā. tathā hi --
saṃsāramocakā nāma nāstikā bāhyahiṃsām eva dharmam āhuḥ. anye tu tapaḥ
(?pra/prā)jāpatyādi pīḍātmakatvāt parapīḍāvat adharma.......stu
vidhiniṣedhapramāṇakau tadviparītau dharmādharmau saṅgirante(?.) tad evaṃ
mlecchāryāṇāṃ parasparavigānān na lokaprasiddhatvaṃ dharmādharmayor upapadyata
ity āha -- saṃsāreti sārdhena || 6 ||
nanv
anumānābhāsasaṅkareṇa pramāṇam apramāṇībhavati. na hi pratyakṣābhāsasaṅkarāt
pratyakṣam apramāṇaṃ bhavati. atha tatra kāraṇadoṣasadasadbhāvanibandhanaḥ
pramāṇatadābhāsavivekaḥ, so 'trāpy aviśiṣṭaḥ. atrāpi smṛtikārair vivekopāyo
darśita eva. ācāraś caiva sādhūnām ityādinā. sādhavaś cāryāḥ.
svābhāvikakṛṣṇamṛgacaraṇopalakṣitāryāvartanivāsinaś cāryaśabdavācyāḥ. atas
tadācāro dharmo 'nyo 'dharma iti viveko bhaviṣyati, ata āha -- na ceti.
śāstrasadasadbhāvanibandhano hy āryamlecchavibhāgaḥ tada(nāśrayeṇa) tv
āryamlecchavibhāgo durbhaṇaḥ. ata eva śāstrasthā vā tannimittatvāt (1.3.9) iti
vakṣyatīti. astu tarhi śāstramūlārthaprasiddhiḥ pramāṇam ata āha
tanmūleti. na svatantrāyāḥ prasiddher eva prāmāṇyaṃ sidhyatīty abhiprāyaḥ
|| 7 ||
ataḥ
sakalabhāvapramāṇanirākaraṇāt śaṅkitābhāvanirākaraṇena codanaiva dharmādharmayoḥ
pramāṇam ity upapannam ity āha -- tasmād iti. paśyatām iti. ṣaṣṭhī
cānādare (2.3.38) ityanādare ṣaṣṭhīti || 8 ||
{2,4} atra bhāṣyakāreṇa aupattikas tu
śabdasyārthena sambandhas tasyāgnihotrādilakṣaṇasya dharmasya nimittam ity uktvā
(katham) iti praśnānantaram upadeśo hi bhavatīti sautram upadeśapadaṃ
vyākhyātaṃ, tatra na jñāyate kenāsya sambandha iti yogyapadānvayaṃ darśayati --
upadeśa iti. tasya dharmasyopadeśo jñānaṃ pramāṇam iti. nanūpadeśo
granthasandarbhātmā, jñānaṃ cārthāvagrahaḥ. katham anayoḥ sāmānādhikaraṇyam ata
āha -- jñāyata iti. bhāvasādhano hi jñānaśabdo nopadeśaśabdena
sāmānādhikaraṇyaṃ labhate. ayaṃ tu jñāyate 'neneti karaṇasādhana iti yuktaṃ
sāmānādhikaraṇyam iti || 9 ||
kathaṃ punar upadeśo dharme pramāṇam ata āha -- autpattiketi.
bādhakāraṇadoṣādhīnaṃ hy aprāmāṇyam. tatra sambandhautpattikatvapratipādanena
taddvārā puruṣānupraveśābhāvāt, puruṣāśrayatvāc ca śabde doṣāṇāṃ
kāraṇadoṣanivāraṇaṃ tāvat kṛtam. tannirākaraṇena sahāprāmāṇyam anapoditam ity
avyatirekapadaprayojanam āha -- abādha iti. avyatirekapadenābādhaḥ
pratipādyate na hi deśakālayor ubhayor api codanājanitaṃ jñānaṃ viparyetīti. tad
evaṃ bādhakāraṇadoṣanirākaraṇe kṛte 'napoditam autsargikaṃ prāmāṇyam iti tat
pramāṇam ity anenoktam iti darśayati -- svata iti || 10 ||
atra
cārthe 'nupalabdha ity ucyate. tad ayuktam. upalabdhārthaviṣayam api pramāṇaṃ
bhavaty eva. anubhūtir hi pramāṇaṃ pratyutpannendriyaliṅgādijanitā ca
saṃvidanubhūtiḥ. ata evonmīli(tākṣa)syaikabhāvagocarāṇāṃ dhārāvāhikasaṃvidāṃ
prāmāṇyam upapannaṃ bhavati. anyathā tan na syāt. na hi tatrānavagataṃ kiñcid
anubhūyate. deśakālāntarasambandho 'nubhūyata iti ced, na. ekadeśasthe 'pi
bhāvāt.{2,5}kālas tu parokṣaḥ. na ca parokṣāparokṣasambandho 'parokṣo bhavati,
tarumarutsaṃyogavat. ato ('vagatārtham) anadhikārtham api grahaṇaṃ iti vācyam.
na caivaṃ smṛtitvāpātaḥ. smṛtir hi
pūrvānubhavaprabhāvitabhāvanāvaśalabdhasiddhir nādhikam apekṣate (?grahaṇa +
tva) nendriyasāpekṣam ity uktam. ata eva gṛhītam api punargṛhyamāṇaṃ dṛśyata iti
laukikā vyapadiśanti, na tu smaryata iti. ato na vidmaḥ kimarthe 'nupalabdha ity
anena nirasyata iti (ata āha -) sarvasyeti. ayam arthaḥ --
anupalabdhārthaviṣayam eva sarvaṃ pramāṇam. anyathā smṛtitvāpātāt. na hi
grahaṇasmaraṇayor gṛhītāgṛhītagocarayor gṛhītāgṛhītagocaragato viśeṣa
upalabhyate. yat tu kāraṇabhedād bheda ity uktam satyam. svarūpabhedaupayikaḥ
kāraṇabhedaḥ. svarūpaṃ tu gṛhītāgṛhītaviṣayatvād eva bhinnam. anubhūtir grahaṇam
iti ced, yady api so 'nubhūtiḥ anumānādiṣu smṛtitvaprasaṅgaḥ. ato 'avaśyaṃ
gṛhītāgṛhītāgocaratvam eva grahaṇasmaraṇayor bhedaḥ. kim idānīṃ
dhārāvāhikasaṃvido na pramāṇam. na hi kā .......ktam. atrocyate. tatrāpy
uttarottarakālākalitabhāvapratyākalanād upapannam evādhikagantṛtayā prāmāṇyam.
na ca vaiśeṣikādivat parokṣaṃ kālam ācakṣmahe. pratyakṣam eva hi
.....vartamānakālasambandhān bhāvānupalabhāmahe. katham arūpaṃ pratyakṣam iti
cet. ākāśavad bhaviṣyati. na hi rūpi pratyakṣam iti naḥ pratyakṣalakṣaṇam api
tarhi saṃvid eva parokṣāparokṣanirbhāsodīyamānedaṃ pratyakṣam idam apratyakṣam
iti vibhajate. tad evaṃ visphāritākṣasya
vyaktānupalakṣitottarottarasūkṣmakṣaṇabhedabhinnaikabhāvavi....kāparokṣanirbhāsāvabhāsodayāt
upapannā pratyakṣatā pramāṇatā ca. ataḥ
pramāṇāntarānupalabdhasvagocarapratyākalanād upapannam upadeśaprāmāṇyam iti
sūktam arthe 'nupalabdha iti. atra bhāṣyam upadeśa iti viśiṣṭasya
śabdasyoccāraṇam iti. tatra codanā vidhipadaparyāyaḥ śabdaviśeṣo
bhāṣyakārasyābhimataḥ ity āha -- codaneti. etad uktaṃ bhavati --
vidhāyakaśabda upadeśa iti || 11 ||
atra
codayati -- vākyāntara iti dvayena. ayam arthaḥ -- yad idaṃ
śabdaviśeṣasya vidher dharme pramāṇatvam āśritam, anena vākyāntaram api
hi{2,6}vartamānopadeśakaṃ dharmapramitau pramāṇam eva. śreyas sādhanaṃ hi
dharmaḥ. sa ca śreyasaḥ svargādeḥ sādhanena yāgādinā sādhyasādhanasambandhaḥ
sarvākhyāteṣu sambhavati. svargakāmo yajetety ato 'pi hi yāgena svargaḥ
sidhyatīti gamyata eva. yathā loke odanaṃ pacatīti pākaudanayoḥ
sādhyasādhanasambandhabuddhiḥ. syād etat -- ākhyātam antareṇa
sādhyasādhanasambandho na siddhyet, tadartho vidhir iti. tan na.
anākhyātavākyaprayogāsambhavāt. prayojanāya hi vākyam uccāryate. nirākāṅkṣaṃ ca
vacaḥ prayojanakṣamam ākāṅkṣānivartanaṃ cākhyātādṛte na sambhavati. itarathā
vidher apy asambhavāt. stutyāpi hy ākhyātam eva khādirādivākyeṣu vidhāyakaṃ
parikalpyate. athocyeta -- anuṣṭhito yāgādir dharmaḥ, na cānuṣṭhānaṃ
(prava)rtakādṛte sambhavati. na ca vidhim antareṇānyaḥ pravartayatīti. tan na.
icchānibandhanatvāt pravṛtteḥ. aniṣṭeṣu vidhiśatenāpy apravṛtteḥ. ato 'nenedaṃ
sidhyatīti saṃvidi vopāyārthī sa tatra pravartata iti. na cādharmavarjanārtho
vidhiḥ. pratiṣedhād eva nañas tatsiddheḥ. rāgādiprāptakartavyatānuvādena nañ eva
niṣedhādhikāre nivartakaḥ. eṣā hi tatra vacanavyaktiḥ yaddhanyāt tan neti. ato
'narthako vidhiprāmāṇyapratipādanaprayāsaḥ. apauruṣeyaḥ śabdaḥ dharme pramāṇam
ity etāvad eva vacanīyam iti || 13 ||
pariharati -- vidhāv iti. ayam abhiprāyaḥ -- satyam icchātaḥ pravṛttiḥ.
icchaiva tu prekṣāvatāṃ puruṣārthasādhanaviṣayā. na ca vidhinā vinā
puruṣārthasādhanatvaṃ yāgādīnāṃ śakyate 'vagantum. ata evaudumbarādīnāṃ saty api
phalapadasambandhe vidhivirahāt phalārthatvaṃ nety audumbarādhikaraṇe vakṣyate.
nanu laukikapākaudanādivat sādhyasādhanasambandhasiddhir uktā.{2,7}satyam uktā.
ayuktā sā. loke pramāṇāntarāvagateḥ sidhyaty api. na tu vede.
pramāṇāntarābhāvāt. nanu svargakāmapadasamabhivyāhāraḥ pramāṇaṃ, na. tasya
śrutyā bādhāt. iha hi yajata iti sādhyākāṅkṣiṇī bhāvanāvagatā satī
samānapadopādānaśrutyupanītayo ...........rdhātvarthasambandhanirākāṅkṣā satī na
vyavahitakartṛviśeṣaṇatvopayuktasvargādibhāvyasambandham anubhavati.
sannikṛṣṭālābhe hi viprakrṣṭo 'pi vaidiko bhavati na sannikṛṣṭa,
..........cyate. labhyate ceha dhātvarthaḥ sannikṛṣṭa iti na
viprakṛṣṭaphalapadasambandho yukta iti || 14 ||
kṛtividhau tarhi kathaṃ puruṣārthasādhyasiddhir ata āha -- vidhāv iti.
ayam abhiprāyaḥ -- vidhir hi cetanapravartanātmakārthe phale vyāpāre śakyate
puruṣaṃ pravartayitum. ataḥ samānapratyayopāttavidhyavaruddhā bhāvanā vidheḥ
pravartanāśaktir mā vyāghānīti sannihitam apy apuruṣārthatvādaya............rvam
atikramya vyavahitenāpi puruṣārthena svargādinā sādhyena sambadhyate.
dhātvarthas tu sādhyatvāt pracyāvito bhāvanāyām eva sādhanākāṅkṣiṇyāṃ
sādhanatayā niva........tamāvākyārtho bhavati yāgena svargaṃ kuryād iti. ataḥ
puruṣārthasādhanasya yāgāder dharmatvasiddhir iti yuktam
upadeśaprāmāṇyapratipādanam iti.
idaṃ
tv iha vaktavyam -- kā(rya)vidhau puruṣārthaḥ sādhyo labhyate. vidhir hi
śabdabhedo vā liṅādiḥ, tadvyāpārātiśayo vā, ko 'pi tadarthabhedo vā. sarvathā ca
na yujyate. śabde hi pravartayitari puruṣārthasambandhe pramāṇam asti. āpte hi
buddhipūrvakāriṇi pravartake hitakāryayaṃ māmaphale na pravartayatīti buddhvā
bhavati pravṛttiviṣayavyāpāraphalavattā(dhya)vasāyaḥ. śabdas tv acetano nāsmin
pravartayaty api puruṣārthaphalapratilambhaḥ. na hi prabalapavanābhihato 'vaṭe
nipatat phalaṃ pratilabhate. api ca pramāṇaṃ śabdaḥ. pramāṇānāṃ
prameyopadarśanād anyatra vyāpāraḥ. pratyakṣaṃ hi rūpādīn upadarśayati na tu
pravartayati. tredhā hi prāmāṇikāḥ pramāṇaphalaṃ vibhajante. hānam upādānam
upekṣā ceti. tad idaṃ pramāṇānāṃ pravartakatve nopapadyate. tadā hy upādānam
evaikaṃ pramāṇaphalam āpadyeta. kaṇṭakapratyakṣeṇa hi kaṇṭakeṣu pravartyamāno
jihāsann api tān{2,8}mṛdnīyāt. syād etat -- śabdapramāṇadharmo 'yaṃ na
pramāṇāntarāṇām iti. na, pramāṇatvāviśeṣāt. evaṃ hi prayogo bhavati. śabdo na
pravartakaḥ pramāṇatvāt pratyakṣādivat. astu vā pravartakaḥ. niyamena
.......pravṛttiprasaṅgaḥ. na ca liṅādiśrāviṇo niyamena pravartamānā dṛśyante.
prathamaśrutād apravṛtteḥ. aviditasamayatvād apravṛttir iti cet, kim idānīṃ
sambandhasaṃvidapekṣayā yadi śabdaḥ pravṛtteḥ kārakaḥ. na hi kārakāṇi
svarūpasaṃvidam apy apekṣante. (prāg eva samayasaṃvidaṃ?) mṛtsalilapracchannaṃ
hi bījam aviditasvarūpasāmarthyam api svakāryam aṅkuram ārabhamāṇaṃ dṛṣṭam. evam
eva śabdavyāpāro vidhir ity api nirasanīyam.
syān
matam -- abhidheya eva liṅādīnāṃ vyāpāro vidhiḥ. ato na pūrvoktadoṣaprasaṅgaḥ
iti. na, anirūpaṇāt. sa khalu preṣaṇādilakṣaṇo vā syād, anyo vā. na tāvad
preṣaṇādilakṣaṇaḥ śabde sambhavati. acetanatvāt. na cānyas
tatsamarthācaraṇalakṣaṇaḥ, tasya kārīṣādivadanirūpaṇāt. kārīṣasya hi vahneḥ
śītāpanodano 'dhyayane dṛṣṭa(?mu/u)pakāraḥ. na śabde tathā sambhavati.
pramāṇāntarābhāvāt. śabdasya cāgṛhītasambandhasyāpratyāyakatvāt. yadi brūyād
vyāpārāntarakalpane syād ayaṃ doṣaḥ, kḷpta eva tu liṅādīnām
abhidhābhidhānalakṣaṇo vyāpāraḥ śabdāntarāṇām iva
svārthaprakāśanānyathānupapattipramāṇakaḥ
pravṛttihetutvapratilabdhapravartanāparanāmā vidhir iti pratibrūyād enam. sa
khalu vyāpārabhedo 'bhidheyo vā syād anabhidheyo vā syāt. anabhidheye
aśabdā.......syabhāvanāsamabhivyāhārānupapattiḥ. kiñ ca sarvaśabdānām
evānumānena svārthagocaro vyāpāra unnīyate. na ca tathāvagataḥ.
pravṛttihetubhāva......pārāḥ pravartayantīti ced, viśeṣahetur vācyaḥ. yady
arthaviśeṣagocaratā viśeṣahetuḥ, sa tarhy arthabhedo vidhiḥ,
tadanvayavyatirekānuvidhānāt. pravṛ.......varthabhedaḥ. yadi bhāvanā na, tasyā
vartamānāpadeśeṣv apy aviśeṣāt. anyaś cet nainam upalabhāmahe pramāṇābhāvāt.
abhidhīyata eva liṅādibhir ātmīyam abhidhānam iti cet. ..........sarvaśabdebhyaḥ
pravṛttiprasaṅgaḥ śakyate vārayitum. na ca kāryonneyam abhidhānam abhidhīyata
iti sāmpratam. ananyalabhyaṃ hi śabdābhidheyam upāgaman dhīrāḥ. kiñ ca yadi
vyāpārasvarūpābhidhānaṃ sa ................pravartakatvaprasaṅgaḥ. sopaśleṣo
viśeṣa iti ced, na. svarūpābhidhānaprasakteḥ. na hy anabhidhāya viśeṣaṇaṃ
viśeṣyābhidhānaṃ sambhavati. api{2,9}cābhidhābhidhānābhyupagamena
pa......viśeṣahetor abhāvāt. astu tarhy arthabhedo vidhiḥ. kaḥ. kāryam. kiṃ
punaḥ kāryam. kāryam eva hi kāryam. na hīdaṃ rūpāntareṇānubhūyate. nanu na
kriyātireki kāryaṃ pramāṇāntarair avagamyate. satyam. ata eva
śabdaprāmāṇyasiddhiḥ. anyathā pramāṇāntaragocaratvena sāpekṣatvād aprāmāṇyaṃ
codanāyāḥ. api ca kālatrayaviparivṛttyarthagocarāṇi mānāntarāṇi. kāryaṃ ca
parāmṛṣṭakālabhedaṃ svapramāṇād avagamyata iti na pramāṇāntaragocaraḥ.
kārakavyāpāro hi yāgādiḥ kālatrayāvacchedyo nādhikāraḥ. yady evam asatkāryaṃ
kālatrayāparāmarśāt śaśaviṣāṇavad āpadyeta. na. kālenānekāntāt. kālo hi na tāvat
kālāntaraparicchinnaḥ. na ca nāsti kālaḥ. kālāntarāvacchede tv anavasthāpātaḥ.
alabdhakālāntarasambandho 'pi kālaḥ pramāṇasāmarthyād astīti cet. samānaṃ hi
kārye 'pi. tad api svapramāṇebhyo liṅādiśabdebhyaḥ kālānavacchinnam
avagamyamānaṃ katham asad bhaviṣyati. pramāṇasambandho hi sattā, na
kālasambandhaḥ. kāryam eva tu manasi vartamānaṃ niyuṅkta iti niyoga ity ucyate.
nanu niyogo niyuktiḥ. sa ca
niyoktṛvyāpāraḥ. na ca vede niyoktāsti apauruṣeyatvāt. śabdasya cāniyoktṛtvān na
tadvyāpāro niyogaḥ. adūraviprakarṣeṇa tu niyogādipadaprayogaḥ.
yāthātmyavedanāyāṃ tu liṅ eva paṭhitavyaḥ. sā hy asya pramāṇam. kim ātmakas
tarhy ayam. uktaṃ kāryātmeti. na ca dravyādyanātmakatvād abhāvaḥ, tadvad eva
kāryam api tadvibhaktam eva deśakālanarāvasthāntarāviparyayāt svasaṃvitsaṃvedyaṃ
nāstīti śakyate 'vagantum. udīyate khalv api liṅādiśrāviṇāṃ kāryasaṃvit. na
ceyam anālambanā, na ca svāṃśālambaneti vijñānavāde varṇitam. ato nirviṣayā
saṃvidātmānam alabhamānā svaviṣayabhūtaṃ kāryam upakalpayati. na ca
pratibhāmātram idam iti vācyam. aniyatanimittā hi pratipattiḥ pratibhā. na ceyam
aniyatanimittā, śabdanimittatvāt tadanantaram utpatteḥ. katham ananyagocare
kāryātmani vyutpattiḥ. tadabhāve vā śabdāt pratipattiḥ kalpyatām. liṅādīnāṃ
sakaletaraśabdavilakṣaṇaḥ ko 'pi mahimā, yadaviditasama(?yā/yā a)pi svārthaṃ
gamayanti. athavā sarvasyākumāramāsthaviraṃ ca kāryāvagatiḥ pravṛttihetur iti
prasiddhiḥ.{2,10}tadanyam api liṅādiśabdaśravaṇānantaraṃ ceṣṭāviśiṣṭam
upalabhyākalayati nūnam itaḥ sakāśād asya kāryasaṃvidāsīt katham aparathā
pravartata iti. nanv evaṃ kriyām eva kāryatayā ajñāsīd iti parasyāpi tadgocarām
eva kāryadhiyam unnayati. na. vartamānāpadeśeṣu saty api kriyājñāne
pravṛttyadarśanāt, kriyātmanaḥ kāryasya vyabhicārāt pravṛttāvahetutvāt. etad eva
phale 'pi darśayitavyam. ato nirmuktākhilaphalādivikalpam
avyabhicaritapravṛttisambandhaṃ kāryamātraṃ liṅādibhyaḥ prayojyavṛddhenāvagatam
iti vyutpadyamāno jānāti. na hi kāryāvagatir bhavati pravṛttiś ca neti
sambhavati. ataḥ kāryam eva kāryavidhir ity ācāryāḥ pratipedire. nanu ca
preṣaṇādayo liṅarthāḥ. na, svasantāne pravṛttihetutvena teṣām anupalabdheḥ. vede
ca vyabhicārāt. (nanu tar)hīṣṭābhyupāyatā liṅādīnām artho bhaviṣyati. sarvo hi
samīhitopāyam ākalayya tatra tatra pravartata iti param api ceṣṭamānam upalabhya
jānāti nūnam iṣṭo .......mavyāpāraḥ śabdaśravaṇānantaraṃ cāyaṃ ceṣṭata iti
śabdeneṣṭābhyupāyatā pratipāditā bhavati. sa eva vidhiḥ. pravartanārūpo hi saḥ.
pravṛttihetuṃ dharmaṃ ca pravadanti ...... . ataḥ
preṣaṇādhyeṣaṇābhyanujñātiriktam apravṛttapravartanaṃ niyojyārthakarmagocaraṃ
lokavedasādhāraṇaṃ codanopadeśaparyāyapadavācyaṃ liṅādīnām artho vidhir iti
yuktam. hi ........tya jaimininoktam upadeśa iti. bhāṣyakāreṇa ca upadeśa iti
viśiṣṭasya śabdasyoccāraṇam iti vivṛtam. puruṣārthopāyaṃ kilānavagatam
avagamayan śabdāntare dūram utkrṣṭo liṅādiśabdo 'viśiṣṭa ity uktam. ato
lokavedatantrāntarānugato 'yam eva siddhānta iti kaiś cid unnītam.
tad
idam anupapannam. tathā hi -- saṃvid eva tāvat paripanthinī. na hi
liṅādiśravaṇasamanantaram iṣṭābhyupāyo 'yaṃ vyāpāra iti bhavati matiḥ. api
tarhi, pravartanāvagatiḥ. nanu ceṣṭābhyupāyataiva pravartanā pravṛttihetutvāt.
tan na. evaṃ sati yasya parṇamayī juhūr bhavati ity atrāpi vidhitvaprasaṅgaḥ.
tarati mṛtyum ity atrāpi. bhavati hi tatrāpi parṇamayatā apāpaślokaśravaṇasya
aśvamedho vā brahmahatyātaraṇasya sādhanam iti pratipattiḥ. yadi matam --
asyedaṃ bhavatīty anvayamātram atrāvagamyate na vyatirekaḥ, na ca tam antareṇa
sādhyasādhanasambandho{2,11}'vagamyate iti. kathaṃ tarhi svargakāmo yajetety
atrāpi svargayāgayoḥ sādhyasādhanasaṃvit. na hi tatrāpi sati yoge svargo bhavati
asati neti matiḥ. yāgeneti hi tṛtīyā sādhanabhāvam avagamayatīti ced, na.
tṛtīyāśravaṇāt. vidher ayaṃ mahimā yadatṛtīyānto 'pi yajiḥ karaṇatayā
nirdiśyate. sa ced anyo nābhyupagamyate kathaṃ svabhāvasādhyo yajiḥ karaṇatayā
nirdiśyate. api ca yatra spaṣṭam iṣṭābhyupāyatvam avagamyate yāgasya
yatheṣṭābhyupāyo 'yaṃ yāgaḥ yāgena svargaḥ sidhyatīti vā, tatrāpi
vidhitvaprasaṅgaḥ. kiñ ca taddveṣīti tatkāri cāyam evaṃ bruvāṇo dṛśyate. tathā
hi pratibhā vidhir iti nirasyataitad uktaṃ -
na nirālambanaṃ jñānaṃ kriyā sādhanayoginī |
samānyasmin
iti. tad idaṃ tavāpi samānam iti varṇitam. api ca evaṃvādinā
sādhu samarthitaṃ vidhāv anāśrite iti. atra hi vidhyadhīnā yāgāder
iṣṭābhyupāyatā na tu saiva vidhir iti darśayati. tasmād atikuśalair
upadeśāpadeśayor aviśeṣa evopapādita iti nirmuktākhilopādhividhitattvam
atīndriyam anyadeveti pūrvoktam eva sādhīyaḥ.
atra
vadāmaḥ -- naivam api yāgasvargayoḥ sādhyasādhanasambandhasiddhiḥ. niyogo hi
tadā sādhyaḥ. na ca sādhyadvayam ekatra samavaiti, samatvād asambandhāt. nanu
niyogasiddhināntarīyakī svargasiddhiḥ. ata eva sādhyavivṛddhir iyaṃ na tu svargo
'pi svatantratayā sādhyaḥ. nirapekṣaṃ ca sādhyadvayam ekatra virudhyate,
nānuguṇam. yathāha -- niyogasiddhau sarvaṃ tadanuguṇam iti. kena neṣyate. tasmād
avirodha iti. tad asat. kiṃ hi svargasiddhim antareṇa niyogasya na sidhyati. na
hi nityādhikāreṣu niyogaḥ sādhyāntaram ākāṅkṣati. kāmādhikārāḥ kāmyaparyantā iti
cet, ko hetuḥ. kamisādhyatvāgavatiḥ. tathā hi svargakāmo yajeteti
sādhyasvargaviśiṣṭādhikārisādhyo niyogo 'vagamyate. sa katham asidhyati svarge
sidhyet. ataḥ svargasiddhir avagamyata iti naḥ sādhyasvargaviśiṣṭo
'dhikārī.{2,12}kas tarhi. kāmyasvargaviśiṣṭaḥ. ataḥ svargaṃ kāmayamānaḥ puruṣo
niyogaṃ sādhayiṣyati. anyadicchato 'nyatra kriyā nopapadyata iti ced, na.
niyogasāmarthyād upapatteḥ. niyogo hi pradhānabhūtaḥ sādhyatayāvagataḥ svargam
api kāmayamānam ātmany ākarṣatīti kim anupapannam. api ca sidhyann api svargo
yāgāt sidhyatīti na naḥ pramāṇam. svargayāgau hi
yugapadaruṇaikahāyanīvadekapradhānakāryānvayinau nānyonyānvayam anubhavataḥ. na
cāruṇimna iva dravyāvachedaśaktir yajer api svargasādhanaśaktir avadhṛtā
pramāṇāntareṇa. nanu kim atra pramāṇāntareṇa. svarge yāga eva pramāṇam. sa hi
svargakāmaṃ yāge niyuṅkte. na cākāmopāye kāmī niyoktuṃ śakyate. uktottaram idam.
kiṃ hi bhagavato niyogasyālaukikasyāsadṛśamahimno duḥ(khata)yā phale 'pi naraṃ
pravartayati. tasya hy anupāye kāminaṃ niyuñjānasya kim iva hīyeta. yāge niyogo
niyuṅkte iti vadatā nūnam idam avadhīritam. ārambhe hi puruṣo niyujyate na
karmaṇīti. tasmān na svargayāgayoḥ sādhyasādhanasambandhasiddhiḥ. yad api ca
kriyādikārye vyabhicārād anupādhike vyutpattir ity uktaṃ, tadayuktam.
pratītaviṣayatvād vyutpatteḥ. na hi kriyādivyabhicārāt śaśaviṣāṇaṃ liṅādyartha
iti śakyate vaktum. yad api manyate kriyākārya eva loke vyutpannaḥ
phalasamabhivyāhārād vede 'nyadavināśi kāryaṃ liṅādyartha iti pratyeṣyate. loke
tu saṃmugdhenāpi vyavahārasiddher na śabdārthatattvanirūpaṇam. bahava eva
gauṇalākṣaṇikaśabdanibandhanā loke vyavahārā dṛśyante. vede tu svargakāmo
yajeteti kriyātmanaḥ kāryasya bhaṅguratvād āmuṣmikasvargādiphalasādhanāśakteḥ
kālāntarasthāyikriyāto bhinnaṃ kāryam upeyate. vākyaśeṣāc caikatra samunnītaḥ
śabdārtho yavavarāhādyarthavadanyatrāsaty api vākyaśeṣe 'vagamyate.
nityādhikāreṣv asaty api phalapadasamabhivyāhāre tathāvidham eva kāryaṃ
liṅādīnām artho bhaviṣyatīti. tad idam anyad evābhyastam anyac copanipatitam.
kriyākārye (viṣpanna?) sthāyikāryaṃ pratipadyate. na ca kriyāyāḥ
phalasādhanatāśakter aśabdārthaḥ san yuktaḥ kalpayitum. kāmaṃ karmaṇa
evāphalaniṣpatteḥ samasti rūpam iti kalpayitum ucitam. na ca
pūrvāvagataśabdārthānyathākaraṇam. na hi karmaṇy anuśiṣṭā dvitīyā saktuṣu
tadasambhavād viparivartya karaṇam abhidhatta iti yuktam abhidhātum.
sarvaśabdeṣv anāśvāsapraṅgāt. ata eva{2,13}tatra tatra
yathāśrutārthasamanvayānupapatteḥ kvacid guṇavādaḥ kvacillakṣaṇā kvacid
viniyogabhaṅga iti tantre vyavahāraḥ. na tu viniyogabhaṅgād abhidhānam eva
śabdānām anyathā nīyate. api ca śrutakarmaphalasambandhānupapatter
anavagatapūrvam apūrvaṃ kāryaṃ liṅartham upayatā sādhu śrutam upapāditam. kiṃ hi
liṅāparāddhaṃ yat tasyālaukikam artham atikramya karmaphalasambandha upapādyate.
nanu nādyāpi liṅartho niścīyate. ayam eva hi nirṇayasamayaḥ. atra ca
śrutaphalapadāntarasamabhivyāhāropapattaye 'tīndriyam eva kāryam iti niścīyate.
ato na kiñcid virotsyata iti. kim idānīṃ svargakāmo yajeteti śruter apratītir
eva, liṅarthe saṃśayo vā. apratītau kriyātmanaḥ kāryasya
phalasambandhānupapattir ity etad eva durbhaṇam. saṃśayas tu pakṣadvayāvalambī.
na cālaukike kriyātirekiṇi kārye liṅādayo nirūpitaprayogāḥ. na
cātyantāparidṛṣṭāpūrvārthagocaraḥ saṃśayo dṛṣṭacaraḥ. yavādiṣu tv
āryamlecchaprayoganibandhano dṛṣṭapūrvārthagocaraḥ saṃśayo yukta eva. ata evātra
na vākyaśeṣān nirṇayaḥ. sandigdhe hi sa varṇitaḥ. na ca liṅarthe saṃśayaḥ. kin
tu loke vyutpattyanusāreṇa kriyātmany eva kārye niścayaḥ. yad apy ucyate
karmaphalasambandhopapattaye 'nyat kāryam upalabhyata iti. kena vā
karmaphalasambandho darśitaḥ. na hy ayaṃ vainiyogikaḥ. niyoga evātra pramāṇam.
sa cet tadadhīnasiddhiḥ duruttaram itaretarāśrayam, siddho hi niyogo
viṣayībhūtasya bhāvārthasya karaṇatām āha. tatsiddhyā ca niyogātmalābha ity alam
anenāpi.
yathāvārttikam anusandhāsyāmaḥ. evaṃ hi vārttikakṛtā bhāvārthādhikaraṇe uktaṃ
liṅādiśabdānāṃ puruṣaṃ prati prayojakavyāpāro 'bhidhātmikā bhāvanā vidhir iti.
dve kila bhāvane mīmāṃsakāḥ saṅgirante śabdātmikām arthātmikāṃ ca.
tatrārthātmikā sarvākhyātasādhāraṇī svargādiphaladharmikā
yāgādidhātvarthakaraṇikā
svavākyaprakaraṇānyaprakaraṇānārabhyavādasmṛtilokācāraprāptatattad iti
kartavyatāvatī tatra tatra sidhyati. śabdātmikā tu liṅādiśabdānāṃ prayojakānāṃ
prayojyapuruṣakarmikābhidhāsambandhajñānakāraṇikārthavādoditaprāśastyeti
kartavyatāvatīti vivecanīyam. kathaṃ punarabhidhā śabdātmikā. śabdavyāpāro hi
saḥ. na. vyāpāratadvator anatibhedād upapatteḥ. dravyam{2,14}eva hi
pūrvāvasthātaḥ pracyutaṃ parām avasthām aprāptaṃ pūrvāparībhūtaṃ
vyāpāraśabdavācyam. kathaṃ liṅādīnām abhidhā puruṣakarmikā. na hi te puruṣam
abhidadhati bhāvanāvacanatvāt. satyam. bhāvanaiva tair abhidhīyamānā na
svarūpamātreṇa vartamānāpadeśavad abhidhīyate. kin tu kuryād (iti)
pravṛttiviṣayatayā. na ca śabdaśaktayo 'nuyoktum arhanti. tathā hi --
liṅādiśravaṇānantaraṃ prayojyavṛddhaṃ ceṣṭamānam upalabhya tataḥ
pravṛttihetupratyayaḥ prayojyasyāvagamyata iti tāvat sarvavādisiddham avivādam.
pravṛttihetusvarūpe tu bahudhā vivādaḥ. tatra kriyāphalādīnāṃ vyabhicārād
apravṛttihetutvāt, pramāṇāntarāgocare tu pravṛttihetau vyutpattyasambhavāt,
karmaphalasambandhānupapatteś ca sakaletaraprakārāsambhavād avivādasiddham
abhidheyapratyayabalonnīyamānasvarūpaṃ liṅādīnām abhidhānam eva pravṛttihetur
iti sāmpratam. sā ca pravartaneti sthitam. sā ca pravartyakarmikā. pravartyaś ca
puruṣa iti yuktaṃ puruṣakarmatvam abhidhāyāḥ. liṅādivyāpāro 'py
abhidheyapratyayahetutvād abhidhety ucyate. puruṣaṃ ca pravartayan pravartaneti
gīyate. na ca sarvābhidhāsu prasaṅgaḥ, śabdaśaktivaicitryād ity uktam. śaktir hi
kāryadarśanasamadhigamyā. tad yataḥ pravṛttidarśanaṃ tadvyāpāraḥ pravartanā,
pravṛttihetutvāt. na ca śabdāntarebhyaḥ pravṛttir upalabhyata iti na
tadabhidhāyās tathātvaprasaṅgaḥ. yaś cābhidhāyā anabhidhāne doṣaḥ uktaḥ, so
'bhidhānapakṣābhyupagamenaiva parihṛtaḥ. yat tu kāryonneyatvād anabhidhānatvam
uktaṃ tad apy ayuktam. kiṃ hi kāryam anupapadyamānaṃ pravartanām avagamayati. na
tāvad bhāvanāvagatiḥ, vartamānāpadeśeṣv api prasaṅgāt. ato 'nanyapramāṇatvād
upapannam abhidheyatvam abhidhāyāḥ. yat tu ananyapramāṇake vyutpattyasambhava
ity uktam. na, arthāpattipramāṇakatvāt. nanv arthāpattyā
pravartanāpadeśasādhāraṇam abhidhāyā rūpam unnīyate. na ca tāvanmātraṃ
pravartanā laḍādibhyo 'pi pravṛttisaṃvedanaprasaṅgāt. asādhāraṇas tu ko 'pi
viśeṣo liṅpravṛtteḥ pramāṇāntarāgocara eveti duṣpariharo vyutpattivirahaḥ.
maivam. pravṛttihetutvenārthāpattitas tadavagamāt. tathā hi -- yatra tāvat
liṅādibhyaḥ pravṛttir upalabhyate, tatra mayā pravartitavyam ity
antaḥsaṅkalpamūlātmā liṅpravṛttiviśeṣa unnīyate. apravartamānā api pravartasveti
māmayamāheti liṅśrāviṇo vaktāraṃ nirdiśanti. tad avasīyate pravṛttihetur
abhihito liṅā. sa ca narte vāpārāt sidhyatīty uktam eva. na ca kim ātmako
liṅvyāpāra{2,15}iti vācyam. antaḥsaṅkalpamūlātmā hy asāv iti vakṣyati. nāsāv
udāsīnaḥ kadācid avagamyate. pravṛttijanana eva hi bhāvabhede vyutpattir āsīd
iti svayam api pravartitavyam iti pratipadyamāna eva hi liṅarthaṃ pratipadyate.
nodāsīnam ākhyātāntaravat. no hi phalādayaḥ svarūpeṇāvagatāḥ pravartayanti. asya
tvayam evātmā yat pravṛttidhiyaṃ janayati. aparyanuyojyatvād vastusvarūpāṇāṃ
nāmākhyātavibhāgavadupapatteḥ. so 'yam evamātmani liṅarthe vyutpannaḥ
svapratipattikāle na śabdādṛte tam arthaṃ budhyata ity ananyapramāṇakatvam. na
tu pravartanāsvarūpam evānyato nāvagataṃ, yena matāntaravad vyutpattivirahaś
codyeta. samprati tu na jāter iva vyaktim anyataḥ pravartanāṃ pratipadyāmaha iti
śābdīm abhidadhmahe. na cābhidhā nābhidhīyata iti vācyam.
abhidhāśabdavadupapatteḥ. yad eva hi śabdaśravaṇānantaram ananyalabhyaṃ buddhau
viparivartate tadabhidheyam. tathā ca liṅādīnām abhidhānam iti kiṃ nābhidhīyate.
uktaṃ hi liṅādibhyaḥ pravṛttiheturupalabhyata iti. na ca liṅādīnām abhidhātmano
vyāpārād anyaḥ pravṛttihetuḥ śakyate nirūpayitum iti. ata eva nānavasthā. na hi
pravartanāvat tadabhidhānam api śabdād avagamyate, yat tadgocaram aparam
abhidhānam upeyate. na ca liṅādisvarūpābhidhānaprasaktiḥ, svayam eva
tadvyāpāravailakṣaṇyāt. liṅupaśleṣe hi viśeṣake viśeṣaṇābhidhānam āpāditam.
svagate tu viśeṣe tadanavakāśam eva. sarve śabdavyāpārāḥ khalv api svarūpeṇaiva
vyatibhidyante. ata eva vilakṣaṇābhidheyapratyayahetubhāvabhājaḥ ekasyā api
vidhivibhakteḥ kriyākālādivannābhidhābhidhānam anupapannam. ato liṅādīnām
abhidhā pravartanā so 'yaṃ vidhiḥ. āha ca --
abhidhāṃ bhāvanām āhur anyām eva liṅādayaḥ |
iti. tad anenaivamātmanā
vidhinā sambaddhā bhāvanā pravṛttiviṣayatayāvagatā phalavattayā niścīyate,
svasantāne phalavataḥ pravṛttiviṣayatayāvagateḥ. tathā cāvagatānuṣṭhīyata iti
vidhiśaktim upakrāntām avasīdantīm uttabhnāti phalavattā, na tu saiva vidhir
iti. ata evāpuruṣārtheṣu sāgaraṃ tared ity evamādiṣu vidhyavagatiḥ. tathā tatra
na syād itarathā tatra na syāt apuruṣārthatvāt(?). liṅvyāpāras tu tatrāpy
aviśiṣṭaḥ, nirvāhikāyās tu phalavattāyāḥ pramāṇābhāvād na{2,16}nirvahati.
tadabhāvaś cānāptavākyatvāt. vede tv apauruṣeyatvān na puruṣadoṣāśaṅkāpīty
upapāditam. vidhau tu tam atikramyeti prapañcitaś ca vidhir api manāg ity
uparamyate iti || 15 ||
(apauruṣeyatvāt?)
anapekṣatvād iti sūtrāvayavaṃ vyācaṣṭe -- svapratyayeti. anāptavākye hi
dṛṣṭavyabhicāritvāt tajjanitāt pratyayāt pratyayāntaraṃ svīyam
arthāvadhāraṇāyāpekṣate. na ca tatrāpy anāptavacaḥ pramāṇam anuvādatvāt.
āptoktīnāṃ tu pramāṇaviṣayagocarāṇāṃ prāmāṇyāt tasyaivāptasya narasyāpekṣā kim
ayam artho 'nena pramāṇenopalabdho na veti. na ceyam ubhayy apy apekṣā codanāṃsu
sambhavati, apauruṣeyatvasya vedādhikaraṇe vakṣyamāṇatvāt. tata upapannaṃ
codanāyāḥ prāmāṇyam iti || 16 ||
atrānantaraṃ vṛttikāramatārambhabhāṣyaṃ - vṛttiāras tv anyathemaṃ granthaṃ
varṇayāñ cakāra tasya nimittaparīṣṭiḥ ityevamādim iti. tatrādiśabde tāvad
dvaividhye sādhvasādhuvivekārtham āha -- ādiśabda iti. makārānto
'yamādiśabdaḥ na luṅanta iti. kāraṇam āha -- likīti. sāmānyavivakṣāyāṃ tu
napuṃsakaliṅgatā. atra ca prathamam eva granthātmake viśeṣe 'vagate na
sāmānyavivakṣā yukteti. bhittvā tu vākyaṃ sāmānyavivakṣāyāṃ kleśo bhavatīti.
aparam api vṛttikāramatena parīṣṭisūtravyākhyānārthaṃ bhāṣyaṃ na parīkṣitavyaṃ
nimittam iti. tad ayuktam. sūtre naño 'śrutatvāt, ata āha -- nañ iti.
idaṃ hi sūtraṃ vidhiniṣedhaśūnyam aparipūrṇaṃ nañadhyāhāreṇa paripūryate.
prasiddhasyadharmanimittasya parīkṣāvidher ayogyatvād iti vyākhyāte tu
nañadhyāhāreṇa parīṣṭisūtre pratyakṣasūtram avatārayituṃ bhāṣyakṛtoktaṃ - nanu
vyabhicārāt parīkṣitavyaṃ nimittaṃ śuktikā hi rajatavat prakāśate yataḥ iti.
evaṃ hy atra{2,17}paricoditaṃ - na prasiddhatvaṃ nimittāparīkṣāyāṃ hetuḥ,
prasiddhatarasya pratyakṣasya śuktirajatavedane vyabhicārād iti. tad ayuktaṃ, na
hi pratyakṣaṃ vyabhicarati api tarhi tadābhāsam. na cābhāsavyabhicāre
pramāṇavyabhicāraparicodanā yujyate. ata āha -- saṅkarād iti.
pratyakṣatadābhāsayor akṣajatvena sādṛśyān mohād ābhāsavyabhicāre 'pi
pratyakṣavyabhicāraṃ codayatīti || 17 ||
tad
eva prapañcayati -- pramāṇeti.
vakṣyamāṇapāramārthikapratyakṣalakṣaṇājñānād vyabhicārāt parīkṣā kāryeti
codayati. etat paricodanottaratayā pratyakṣasūtram upavarṇitaṃ naitad evam. yat
pratyakṣaṃ na tad vyabhicarati. yad vyabhicarati na tat pratyakṣam. kiṃ tarhi
pratyakṣam. tatsamprayoge puruṣasyendriyāṇāṃ buddhijanma satpratyakṣam.
yadviṣayaṃ jñānaṃ tenendriyāṇāṃ puruṣasya samprayoge yad buddhijanma tat
satpratyakṣam. na cedṛśasya vyabhicāro 'sti. tad idaṃ vārttikakāro darśayati --
naitad iti. parīṣṭisūtreṇāparīkṣā pratijñātā
pratyakṣasūtreṇopapādyopasaṃhṛteti || 18 ||
kathaṃ punar evaṃlakṣaṇake 'parīkṣā sidhyatīty ata āha -- tatreti. tatra
hi pratyakṣalakṣaṇe. yad anevaṃlakṣaṇakaṃ tad ayathārtham. pratyakṣaṃ tu
yathārtham eva. ayathārthāśaṅkā tu parīkṣāyāṃ hetur iti yuktam aparīkṣyatvam
iti.
kiṃ punar
ayathārthajñānam. śuktau rajatam iti. sā khalu doṣavaśād anyākāreṇāvabhāsata iti
bhavati tadgocarajñānam ayathārtham. tad idam ayuktam. na hi śuktī rajatam iti
bhāsate. kiṃ tarhi idam iti śuktirajatasādharaṇātmanā purovarti dravyaṃ gṛhyate.
anantaraṃ ca sadṛśadarśanodbodhitaprācīnarajatānubhavaprabhāvitabhāvanābījajanmā
doṣavaśāl luptatadavamarśā rajatam iti smṛtir udeti. tad ete dve eva
grahaṇasmaraṇātmake vijñāne. tadgocarayoś ca doṣavaśād eva
bhedakadharmānavadhāraṇam. bhedāgrahaṇād eva vibhramavyavahāraḥ, na punar
anyasyānyathābhāsanāt. idam iha bhāsata iti pratītisākṣikam. ataḥ kathaṃ
rajatarūparūpitasya śuktir ālambanam. idam eva hy ālambanasyālambanatvaṃ
yadātmākārajñānajananam.{2,18}ato nātadākārasya tadālambanam iti jñānam eva
sākāram iti balād āpatitam. na khalu rajatam iti śukter ākāraḥ. rajataṃ tu
nāsannihitam akṣajajñānālambanam iti yuktam. ato bāhyarahitaṃ nirālambanam eva
jñānam iti balād āpannam. evañ ca mudhaiva
nirālambanānumānapratyākhyānaprayāsaḥ. api ca doṣanibandhano vibhramaḥ. doṣāś ca
svakārye śaktivighātahetavaḥ. ato yuktaṃ tadvaśena bhedakadharmānavadhāraṇaṃ, na
punar anyasyānyathā bhānam. api ca evam ayaṃ viparītakhyātivādī vaktavyaḥ
rajatadhiyaḥ śuktigocarāyāḥ kiṃ nibandhanam iti. na tāvad indriyaṃ
prāpyakāritvād, asannihitarajataprāptyasambhavāt. anyaprāptau cānyaprakāśane
'tiprasaṅgāt. pramāṇāntaraṃ tv asambhavād anupanyasanīyam. ato
grahaṇakāraṇābhāvāt smṛtir iyam iti niścīyate. asti hi smṛteḥ kāraṇaṃ
pūrvānubhavaprabhāvitobhayavādisiddhā bhāvanā. nanv asati tatparāmarśe smaraṇam
api nopapannam. na nopapannam. anubhūtaviṣayaṃ hi jñānaṃ smṛtiḥ. na tad iti
parāmarśaḥ. tasmād idaṃ rajatam iti grahaṇasmaraṇayor ubhayor api yathārthatvād
yathārthāyathārthajñānavibhāgo durbhaṇaḥ.
atra vadāmaḥ -- yadi
dve apy ete yathārthe, na tarhi bhrāntiḥ. ayathārthajñānaṃ bhrāntir iti laukikā
manyante. smarāmīty agraho bhrāntir iti cet. tan na. bhāṣyakāro hi sa
evāsamīcīnaḥ pratyaya iti pratyayam asamīcīnaṃ darśayati. api ca ko 'yam
agrahaḥ. grahaṇābhāva iti cet. abhāvo nāma na kaścid āyuṣmatāṃ yo bhrāntir ity
ucyate. nanu smaraṇam eva smarāmīty ullekhaśūnyam agrahaṇam ācakṣmahe na
tattvāntaram. evaṃ tarhi rajatam iti smṛtir bhrāntiḥ. na ca tad yuktam. mithyā
bhrāntir iti paryāyau, na smṛtir mithyā, yathāvasthitārthaviṣayatvāt.
pūrvānubhūtadeśakālāgraho bhrāntir iti cet. na. anyānavabhāso 'vabhāsāntaraṃ
mithyākaroti, sarvamithyātvaprasaṅgāt. na hy ekasmin bhāsamāne sarvaṃ bhāsate.
ato yady api rajatasya deśakālau na smaryete, rajataṃ tu yathāvasthitaṃ smṛtyā
viṣayīkṛtam iti na bhrāntiḥ. atha sāpekṣatvāt smṛter aprāmāṇyam, ato bhrāntir
iti cet. yady evaṃ sarvasmṛtīnāṃ bhrāntitvāpātaḥ, aviśeṣāt. na ca smaran
bhrāmyatīty ucyate. atha mataṃ - gṛhyamāṇasmaryamāṇayor vivekāgraho bhrāntir
iti, uktam asmābhiḥ nāgraho nāma kaścidṛte grahaṇasmaraṇābhyām. tayoś ca na
grahaṇaṃ bhramaḥ, pramāṇatvāt. na ca{2,19}smṛtiḥ. vyabhicārād atiprasaṅgāc ca.
vivekāgrahe ca vibhrame sarvasaṃvidāṃ bhrāntitvaprasaṅgaḥ. avaśyaṃ hi yena
kenacid viveko na gṛhyate. syān mataṃ - vyavahāravisaṃvādo mithyātvam iti, tan
na. taddhetor abhāvāt. yadi khalv idam iti grahaṇaṃ rajatam iti
deśakālānavacchinnaṃ rajatasmaraṇaṃ, ko vyavahārahetuḥ. no khalu rajatapadād
anadhiṣṭhānaṃ rajataṃ smaran rajatam iti vyavaharaty atredam iti tadvidvān. yo
yadarthī sa tadupāditsayā ceṣṭate. anadhiṣṭhānaṃ tu rajataṃ jānato na
vyavahārahetum upalabhāmahe. api ca ko 'yaṃ niyamaḥ smṛtarajatas tadarthī śuktāv
eva pravartata iti. yadi hy ayaṃ tām eva rajataṃ jānīyāt, tatas tatra pravartata
iti yuktam. itarathā loṣṭādāv api pravarteta. na hy ayaṃ śukter iva rajataṃ tato
'pi vivinakti. avaśyaṃ sthūlo 'pi viveko jighṛ(?kṣi/kṣa)to nānubhūyate.
athocyeta -- jñānadvayam apy etad vivekāgrahaṇāt satyarajatasaṃvido bhinnam iti
nāvabhāsate. sā ca vyavahārahetutayāvagatā. tato 'trāpi pravartata iti. aho
durūham idam ūhitam. idaṃ tu brūmaḥ -- kim iha satyarajatasaṃvido viveko
nāvabhāsate, tadabhedo vā bhāsate iti. pūrvasmin kalpe pūrvavat pravṛttyabhāvaḥ.
uttarasmin viparītakhyātivādaḥ. saṃvittī bhinne abhinne bhāsete vastunī ceti na
viśeṣaḥ. atha satyarajatabodhatulyatāṃ manyate na tattvaṃ, na tarhi tadvadbhāve
tadvyavahāraḥ. na hi gavā sadṛśaṃ gavayaṃ jānan gaur ayam iti vyavaharati.
vyavahāravisaṃvāde ca bhrāntihetāv atadarthino vyavahārābhāvād bhrāntyabhāvaḥ.
tasyāpi śabdaprayogo 'stīti ced, na. nirvikalpakabhrāntau tadadarśanāt.
svatantrasmṛtaṃ ca rajatam aprasaktaṃ kathaṃ śuktau niṣidhyate nedam iti.
prāptipūrvako hi pratiṣedho bhavati. sa katham asatyāṃ prāptāvātmānaṃ labhate.
nanu nātra kiñcid bādhyate. kin tv anavagato viveko 'vagamyate nedaṃ rajatam
iti. ko 'rthaḥ. śukter viviktaṃ rajatam iti. aho vyākhyānakauśalaṃ tatrabhavatāṃ
yat saṃvido 'py anyathā vyavasthitā anyathā vyākhyāyante. rajatavyavahāro
bādhyata iti ced, na. tasyāpy aprasakter uktatvāt. aprasaktavyavahārasya
bādhavirahaprasaṅgāt. vyavahārabādho 'pi na rājājñayā. api tarhi,
prasaktatādrūpyanivāraṇena. ato 'nyad anyākāreṇa prasaktaṃ bādhyata iti
sāmpratam. api ca spaṣṭīkṛtā tādrūpyaprasaktir idaṃ rajatam iti. nanv
anālambanatā prāpnotīty uktam. satyam. yad anyathāsantam anyathā pratipadyate
tannirālambanaṃ jñānam{2,20}iṣyate. kim ihādbhutaṃ bāhyānālambanatā hi yatnato
naḥ pratiṣedhyā, sarvatra deśāntarādigatabāhyālambanatābhyupagamāt. katham
asannihitaṃ jñānam utpādayatīti cet. kim ayaṃ pratyakṣadharmaḥ sarvajñāneṣv
āropyate. pratyakṣaṃ hi sannihitavartamānagocaraṃ, na jñānāntarāṇi. na cedaṃ
pratyakṣam ābhāsatvāt. yad apy uktaṃ - katham anyasamprayuktam indriyam
anyākārasya jñānasya hetur iti. uktam atra bhāṣye -- doṣo mithyājñānasya kāraṇam
iti. tadbhāve hi mithyājñānaṃ bhavati. asati tasmin samyagjñānadarśanāt. nanu
doṣāḥ kāryaṃ vighnanti, na kāryāntaraṃ janayanti. na. svapne manodoṣād
avartamānasyāpi vartamānavad bhānāt, kāraṇādhīnātmalābhaṃ hi kāryaṃ taddoṣe
duṣyatīti nānupapannam.
eṣa ca jñānasya doṣo yady anyagocarasyānyākāratvam.
ataḥ sannihitam asannihitarajatākāreṇāvalambate duṣṭakāraṇajaṃ jñānam ity
ubhayālambanasya jñānālambanatvam. ātmendriyamanorthasannikarṣo hi jñānasya
hetuḥ. so 'satsu doṣeṣu samyagjñānahetuḥ, satsu tu viparītajñānahetur iti sūkto
yathārthāyathārthajñānavibhāga iti. kiṃ punaḥ pratyakṣasya lakṣaṇaṃ yena tad
yathārtham ata āha -- yadābhāsam iti. yadākāraṃ jñānaṃ tenendriyāṇāṃ samprayoge
yat puruṣasya buddhijanma tat pratyakṣam iṣyate. kathaṃ tadayathārthaṃ
bhaviṣyatīti || 19 ||
nanu lakṣaṇaparatve sūtrasyātiprasaktir uktā. na cāpy etena sūtreṇa pratyakṣaṃ
lakṣyata iti vadatā katham idānīṃ lakṣaṇaparatayā sūtraṃ varṇyate. ata āha --
sampūrṇeti. yathāvasthitaṃ sūtram ābhāsasaṅkarād alakṣaṇam. vṛttikāramate
tu vyatyastaṃ śaknoti lakṣaṇaṃ lakṣayitum iti, kathaṃ punaḥ sampūrṇam ata āha --
tatsator iti. yathāśrute hi sūtre indriyasamprayogajatvamātraṃ
pratyakṣalakṣaṇam. tac cābhāse 'py aviśiṣṭam ity atiprasajyate. vyatyastena tu
tadā buddhyākāraparāmarśanād bhāsamānākārendriyasamprayoge yā buddhiḥ sā
pratyakṣam ity upaskāre śuktirajatajñāne bhāsamānendriyasamprayogābhāvān na
pratyakṣam atiprasajyata iti. utkṛṣṭasya sacchabdasyārtham āha -- śobhanārtha
iti. nanu pūrvaṃ{2,21} vartamānārthatayā samprayogaviśeṣaṇārthaḥ sacchabdo
vyākhyātaḥ. katham idānīṃ śobhanārtha ity ucyate. yuktaṃ ca samprayogaviśeṣaṇam.
aviśiṣṭe hi tasminn anāgatādisamprayogajaṃ yogipratyakṣam anirākṛtaṃ syād iti
prāg evoktam. tadvṛttenāpi vyavahitapraṭhitena samāso duṣpratipādataraḥ. punar
api cedṛśaṃ yat tatsamyakpratyakṣam iti tadapekṣā vidyata eveti vyatyaye
'parituṣyan prakārāntaram āha -- yadveti. dvayor api tatsator
atrādhyāhāraḥ. tatra bhāsamānākāraparāmarśārtho 'dhyāhṛtas tacchabdaḥ. paras tu
pratyakṣarūpaparāmarśārthaḥ. sacchabdas tu samprayogasannidhipaṭhitas
tadviśeṣārtha eva. adhyāhṛtas tu śobhanārtha iti vivecanīyam iti || 20 ||
nanu
ca ābhāsalakṣaṇākathanān na pratyakṣatadābhāsaviveko darśayituṃ śakyate, ata āha
- arthāpattyeti. īdṛśaṃ pratyakṣam ityukte arthād anīdṛśam ābhāsaṃ
bhavatīti. atra bhāṣyakāreṇa kathaṃ tadatadyogajatvaviveko 'vagamyata ity
āśaṅkyoktaṃ bādhakaṃ hi yatra jñānam utpadyate naitad evam iti
tadanyasamprayoge. viparītas tatsamprayoge iti. tad ayuktam. kiṃ hi kāraṇaṃ
yaduttareṇa pūrvaṃ bādhyate, pūrveṇaiva jaghanyam uttaraṃ bādhyata iti yuktam
ata āha -- bādhaketi. tad dhi bādhakaṃ yadanyābādhakam ātmānam eva na
labhate. tathācottaram. atas tat pūrvaṃ bādhata iti yuktam. jaghanyam api
pūrvānapekṣaṃ balavad iti ṣaṣṭhe vakṣyate. yatra pūrvāpekṣam uttaraṃ, tatra
pūrvaṃ balavad iti tṛtīya uktam iti || 21 ||
kiṃ
punaruttareṇa mithyā sataḥ pūrvasya bādhaḥ pramāṇasya vā. pramāṇasya bādhe
'tiprasaṅgaḥ. mithyātvaṃ tu narte bādhāt sidhyati, tadadhīno bādha iti
itaretarāśrayam ata āha -- sa ceti. na khalu pūrvamithyātvāvadhāraṇād
uttarasya janma, api tarhi. tannirapekṣam uttaraṃ svakāraṇād evotpannam. ato
notpattāv anyāpekṣatvam. na ca kāryakḷptau. avabodharūpatvād avabodhasya. tasya
ca svagocaraprakāśane 'nyānapekṣaṇāt. ato nānyonyāśrayatvam iti. yadi tarhi
pūrvānapekṣam uttaram iti tad bādhakaṃ, pūrvaṃ vā kim uttaram apekṣate yena
bādhyate.{2,22}tad api hi nirapekṣam eva, ata āha -- na ceti. yady api
taduttarānapekṣaṃ, tathāpy anāgatottarabādhakātmakatvenānavabhāsān na bādhakam
iti || 22 ||
yatra
tarhi naitad evam iti na bādhakodayaḥ, api tarhi nimittedāṣajñānaṃ,
tatretaretarāśrayam aparihāryam. nimittadoṣeṇa tatrotthāpyo bādhaḥ. sa ca
pūrvāpramāṇatve śakyata utthāpayituṃ, tadutthāpanāc ca tadapramāṇam iti
nāvakalpate, ata āha -- nimitteti. prāyeṇa hi śaṅkhādiṣu pītādivibhramāḥ
pittādidoṣebhyaḥ samutpannāḥ paścād bādhyante. nedaṃ pītaṃ śuklo 'yam iti hi
sampratipattiḥ sambhavati. ato na tatra nimittadoṣabodhamātrān mithyātvam. yatra
tu jñāte 'pi nimittadoṣe tadrūpapratyayānuvṛtteḥ paścād abādhanam eva, yathā
diṅmūḍhasya jānato 'pi nimittadoṣād diṅmoho na nivartate. tatrāpi
narāntaraviparyayād anyataḥ paricchedān netaretarāśrayam iti || 23 ||
yatra
tarhi na narāntarādiṣu viparyayaḥ tatra kathaṃ yathā jātyādivijñāne. na ca tat
satyaṃ, teṣāṃ vyatirekāvyatirekavikalpākṣamatvād ata āha -- sarveṣām iti.
yad dhi deśāntarādiṣu na viparyeti tadabādhyaṃ samyag eveti. nanu tatrāpy
anupapatter bādhikā dhīr utpādyā, kathaṃ samyaktvam ata āha -- na hīti.
pratyakṣo hy avikalakaraṇasya piṇḍāt piṇḍāntareṣu pūrvarūpāvamarśaḥ. sa kathaṃ
yauktikena bādhena bādhyate. yasya hy avyutpadyamānasya balavatā mukhaṃ
nirudhyate na tadātmānaṃ labhate. uktaṃ ca svayūthyair api -- na
pratyakṣaviruddhakāraṇaviṣayam anumānam ātmānaṃ labhate agnāv iva śaityānumānam
iti || 24 ||
ayam asāv
itaretarāśrayasya vyakto viṣaya ity āha -- jātyādiṣv iti. atra hi
jātyādijñānamithyātvād bādhakabuddhyudayaḥ. tadudaye tanmithyātvam. na ca
vyaktoditā śuktirajatajñānādiṣv iva bādhikā dhīr astīti.{2,23} yadi tarhi
bādhakajñānam antareṇa na kāraṇadoṣamātrān mithyātvam avagamyate, katham ucyate
yasya ca duṣṭaṃ karaṇaṃ yatra ca mithyeti pratyaya iti bhedena. tadā hi
mithyātvapratyaya evāsamīcīnatāyāṃ hetur uktaḥ syāt. tasmād vaktavyo viṣayaḥ. sa
ucyate -- yena tarhi prāg ekaś candro 'vadhāritaḥ sampratyaṅgulīnipīḍitalocano
dvau paśyati. tasya prācīnajñānānusāreṇa jātavicikitsasyādhunā ca vyaktaṃ
kāraṇadoṣam avagatavato bhavati nirṇayaḥ. yathā pūrvajñānam aduṣṭakāraṇajam.
idaṃ ca vyaktāvagatakāraṇadoṣaprabhavam. kāraṇadoṣaniyataś ca kāryadoṣaḥ. tasmād
asamīcīnam. tad iha pūrvānubhavo vicikitsodayahetuḥ. kāraṇadoṣāvadhāraṇād eva
mithyātvāvadhāraṇam. evaṃ bāhyāgamānām api kāraṇadoṣāvadhāraṇād eva
mithyātvāvadhāraṇam. na hi tadarthāḥ sākṣād bādhyante. pauruṣeyatvāt
kāraṇadoṣāśaṅkayaiva mithyātvaṃ bhavatīti yuktam eva dvaividhyam || 25 ||
nanu
mā bādhi jātyādijñānam. pramāṇatvaṃ tu tasya kathaṃ, pramāṇatadābhāsasādhāraṇaṃ
hi jñānatvam. ato vyabhicāradarśanāt saṃśayo yuktaḥ. vṛttyādivikalpāś
cāprāmāṇyam anāpādayanto 'pi tadvat prāmāṇyaṃ vighnanti. ata āha -- svata
iti. yadi jñānatvānubandhinī pramāṇatvāpramāṇatve dve api syātāṃ, syād
evānirṇayaḥ. svatas tu pramāṇam ity upapāditam. ato jātyādyastitvabodhād
anapodito nirṇayo yuktaḥ. sa cāyaṃ bodho na param asmākam eva. ye 'pi tu
jātyādīn apalapanti, teṣām apy asti. te 'pi hi na tadbodham anapalapanto
jātyādīn apalapitum arhantīti || 26 ||
ityupādhyāyasucaritamiśrakṛtau kāśikāṭīkāyāṃ
vṛttikāragranthavyākhyā ||
{2,24} atra bhāṣyakāreṇa nanu sarva eva
nirālambanaḥ svapnavat pratyayaḥ ityākṣepapurassaraṃ jāgrato hi buddhiḥ
supariniścitā kathaṃ viparyasiṣyatīti bāhyārthasadbhāvaḥ pratipāditaḥ. tasya
prakṛtavedārthavicāropayogaṃ darśayati -- pramāṇatveti caturbhiḥ. sarvo
hy ayaṃ mīmāṃsāprapañco bāhyārthāśraya eva. yathā tāvaccodanaiva dharme
pramāṇaṃ, yogipratyakṣabuddhāgamādyapramāṇam iti codanāsūtre pratijñātaṃ,
tadasati bāhye codanāpadārthe duḥsthitam eva. pramāṇatvopanyāsenaiva
tatparikaraprathamapādoktasambandhautpattikatvaśabdanityatvavākyārthapratipattimūlasadbhāvāpauruṣeyavedavākyaracanādiparigrahaḥ.
apramāṇatvopanyāsena ca pratyakṣasūtranirdiṣṭānyāpramāṇatvakāraṇopādānam iti
darśayitavyam. tathā yad api codanāsūtra eva śrutyārthena ca puṇyapāpāparanāmnor
dharmādharmayoḥ svarūpaṃ pratijñātaṃ, tad api nāsati bāhye 'rthe śakyaṃ
darśayitum. tatra hi vidhiniṣedhātmakacodanāpramāṇakaṃ puṇyapāpayoḥ svarūpam iti
varṇitam. ādiśabdena puṇyapāpobhayarūparahitam aśubhebhyo nivartanam upādatte.
yadarthasādhanaṃ vastu tadviparītaṃ vā tat puṇyapāpapadayor aspadam. aśubhebhyo
nivartanaṃ tu na sukhāya na duḥkhāyety ubhayarūparahitam. etad api
codanāsūtrasthenārthapadena pratipāditam. tatphalam iti ca trividhasya
puṇyapāpodāsīnātmano vedaprameyasyeṣṭāniṣṭātmakaṃ phalam upādatte. etad api
svarūpapratijñāntargatam eva. na hy anāśritaphalasambandhaṃ dharmādisvarūpam
anubhavituṃ śakyam iti. tad evaṃ{2,25}tāvad bāhyārthasiddher asti
prathamapādoktasamastopayogaḥ. tathā vakṣyamāṇopayogo 'pi. na hi
vidhyarthavādamantrāṇāṃ
sādhyasādhanasambandhavidhividheyastutuvihitasmṛtirūpārthā arthavādapādagocarā
bāhyārthaṃ vinā sidhyanti. audumbarādhikaraṇe hi audumbaro yūpo bhavaty
ūrjoparudhyā ity atra vidhyabhāvān na phalapadasmbandhaḥ sidhyaty
audumbaratvasyeti vakṣyate. tathārthavādādhikaraṇe 'rthavādānāṃ stutyupayogo
darśitaḥ. evaṃ hi tatroktam āmnāyasya kriyārthatvādānarthakyam atadarthānām
(1.2.1) iti. asyārthaḥ -- yāni hi kriyāṃ kriyāsambaddhaṃ vā kiñcidarthaṃ
pratipādayanti, tāni santu pramāṇam. yāni tv akriyārthāni so 'rodīd yadarodīd
ityādīni tāni na kañciddharmaṃ pramimate iti pūrvapakṣite uktaṃ vidhinā tv
ekavākyatvāt stutyarthena vidhīnāṃ syuḥ (1.2.7) iti. asyāyam arthaḥ --
vidheyānāṃ stutirūpeṇārthenārthavādāḥ pramāṇaṃ syur iti. kathaṃ punaḥ
stutyarthatā. na hy anapekṣitā stutir arthavādānām artho bhavitum arhati. na.
apekṣitatvāt. apekṣyate khalv api śabdabhāvanāparanāmadheyena vidhinā stutiḥ. sa
hi puruṣaṃ pravartayan pravṛttiviṣayaprāśastyajñānam apekṣate. arthavādāś ca
svādhyāyavidhyadhyāpitās tadbalenaivāprayojanasampado na paryavasyanti. tatraiva
kiṃ kartavyam ity apekṣite tacchaktinirūpaṇāyām akṣaragrahaṇādikrameṇa kathañcit
prarocanāyāṃ buddhāv utpannāyāṃ tatkāryatvam arthavādānāṃ niścīyate. vidhir hi
prarocanām apekṣate, te ca tāṃ śaknuvanti kathañcidutpādayitum ity
ananyaprayojanatayā manasi viparivartamānāsta eva tatprayojanatayā niścīyante.
tad eṣa śāstrārtho bhavaty arthavādair eva prarocitaṃ karmābhyudayāya ghaṭata
iti. vidhisvarūpaṃ ca prāg evoktam iti neha pratanyate. mantrārtho 'pi
mantrādhikaraṇe vakṣyate. tatra barhirdevasadanaṃ dāmītyādimantrānudāhṛtya
vicāritaṃ - kim amī uccāraṇamātrādevādṛṣṭārthāḥ, utārthaprakāśanārthā iti. tatra
tadarthaśāstrāt (1.2.31) ityādyupapattibhir adṛṣṭārthatayā pūrvapakṣitaṃ yam eva
hy arthaṃ mantraḥ prakāśayati tatraivāyaṃ brāhmaṇena viniyujyamāno dṛśyate.
yathā prathamamantraḥ uru prathasveti puroḍāśaṃ prathayatīti. yadi cāyam
arthaparaḥ, liṅgenaiva tatra viniyoge siddhe viniyogānarthakyam. ato
'vivakṣitavacanā mantrāḥ iti pūrvapakṣite abhihitam -- aviśiṣṭas
tu{2,26}vākyārthaḥ (1.2.40) iti. yathā hi brāhmaṇavākyānām arthaḥ pratīyamāno
nāvivakṣito bhavati tathā mantrāṇām api. te 'pi hy anuṣṭhānaupayikam arthaṃ
prakāśayantaḥ kim avivakṣitavacanā mantrā bhaviṣyanti. darśapūrṇamāsādayo hy
anuṣṭhānakāle 'smṛtānuṣṭhānāsambhavād anu(ti)ṣṭhāsitasvapadārthasmṛtihetum
apekṣante. mantrāś cārthavādavad eva
svādhyāyādhyayanavidhibalapratilabdhādhyayanasaṃskārasambandhāt kiṃsvid asmābhiḥ
kartavyam ity apekṣamāṇā vilambante. tatrāśaktike viniyogāsambhavāt
tacchaktinirīkṣaṇāyāṃ kratvapekṣitānanyasādhitavihitasmṛtiprayojanā niścīyante.
yathāhuḥ --
anuṣṭhāne padārthānām avaśyambhāvinī smṛtiḥ |
ananyasādhanānanyakāryair mantrair niyamyate ||
iti. yat tu
viniyogānarthakyam uktaṃ, tan na. arthavādārthatvād vākyasya. prathanaṃ hi tatra
śrūyate. īdṛśam idaṃ prathanaṃ praśastaṃ yat kriyamāṇam anena mantreṇa kriyata
iti. so 'yaṃ vidhyarthavādamantrāṇām artho nāsati bāhye 'rthe sidhyati. tathā
udbhidā yajeta paśukāmaḥ ity udāhṛtya vicāritaṃ kim ayaṃ guṇavidhiḥ uta karmanām
adheyam iti saṃśayya, pravṛttiviśeṣakaratayā guṇavidhir iti pūrvapakṣitam. guṇaṃ
hi vidadhatāṃ pravṛttiviśeṣakaratvam. itarathā nāmamātram anarthakam. śaknuvanti
codbhedanakriyāyogavaśena kiñcit khanitrādyartham abhidhātum iti guṇavidhaya iti
prāpte uktaṃ - na guṇavidhayaḥ. karmasamānādhikaraṇā hy ete, tṛtīyānirdeśāt.
karma khalv iha udbhidā yajeta paśukāmaḥ iti paśubhāvanākaraṇatvenābhihitaṃ
yajeta paśukāma iti. kim uktaṃ, yāgena paśūn bhāvayed iti. ata udbhidā yāgeneti
vyaktam eva sāmānādhikaraṇyam. guṇavidhau tu yāgasyodbhittvābhāvād udbhidvatā
yāgeneti matvarthalakṣaṇayā sāmānādhikaraṇyaṃ syāt. tatra ca lakṣaṇaiva doṣaḥ.
nanv evaṃ vrīhibhir yajetety evamādāv api bhāvanākaraṇena yajinā samabhivyāhṛtā
vrīhyādiśabdāḥ karmanām adheyatāṃ pratipadyeran. na. teṣāṃ nirūḍhārthatvāt.
ajñātasandigdhārthasya hi padasya prasiddhasāmānādhikaraṇyād evārtho niścīyate.
nirūḍhaṃ tu svārthān na pracyāvayituṃ śakyate. āha ca --
padam ajñātasandigdhaṃ prasiddhair apṛthakśruti |
nirṇīyate nirūḍhaṃ tu na svārthād apanīyate ||
{2,27}iti. ataḥ paśūnām
udbhedanaṃ prakāśanam anena karmaṇā kriyate iti yogād udbhicchabdena
karmābhidhīyate. guṇaphalasambandhavidhānenāmnātānām apy upayogo 'stīti
nānarthakyam. ataḥ siddhaṃ karmanām adheyatayaivañjātīyakānāṃ kriyopayoga iti.
citrādiśabdānāṃ nāmadheyatvahetavo vistarabhayān nānukramyante. kvacit karmaṇaḥ
prāpakaśabdāntarābhāvād guṇavidhitvam eva. yathā āgneyo 'ṣṭākapāla ity āgneya
iti saguṇakarmavidhāyinaḥ śabdasya. na hi tatra dravyadevatāsambandhavidhānāt
prāk karmaṇo rūpam avagamyate yasyāgneyaśabdo nāmadheyaṃ bhaved ityevamādi
nāmadheyapādoktam ādiśabdenānukrāntaṃ veditavyam adhyāyāntam.
yāvatsmṛtipādoktārtho 'py anenaivānuktānto veditavyaḥ.
pratyakṣavedopayogapratipādanaprasaṅgena cārthavādādyupayogānantaraṃ
nāmadheyapādārtho 'nukrāntaḥ. tatrādiśabdenānukrāntaḥ smṛtipādārthaḥ. tathā hi
-- aśrūyamāṇavedānaṣṭakādīn udāhṛtya teṣāṃ dharmādharmatvasaṃśaye, dharmasya
śabdamūlatvādaśabdam anapekṣyaṃ syāt (1.3.1.) iti pakṣaṃ parigṛhya vedamūlatayā
siddhāntitaṃ - sarvāḥ smṛtayo hi nāsati pūrvajñāne ātmānaṃ labhante. pūrvajñānaṃ
ca mūlabhūtaṃ vibhramo vā syāt, pratyakṣānubhavo vā, pauruṣeyāgamajanyaṃ vā,
vipralambho vā, codanājanitaṃ vā. tatra tāvad bhrāmyatām āptānāṃ manvādīnāṃ
smṛtinibandhanapraṇayanam ayuktam. te hi tāvad ṛṣayo bhrāmyantīty etad eva
durbhaṇam. bhrāmyatāṃ tu yanmahāprabandharacanaṃ tat smṛtibhyaś cādyayāvadāryaiḥ
paśyadbhiḥ pari(?graha/gṛhyate) iti naitad utprekṣitum api śakyam. anubhavaś
cātīndriyagocaraḥ pratyakṣasūtre nirākṛtaḥ. puruṣavākyam apy asambhavanmūlam
apramāṇam eva. vipralambho 'pi bhrāntivannirākāryaḥ. codanā tu
sambhavadvedasaṃyogināṃ traivarṇikānāṃ smṛtimūlaṃ bhavatīti tatkalpanaiva
laghīyasīti. nanv evam agnihotrādicodanāvadaṣṭakādicodanā api kiṃ nopalabhyante.
nedam anupapannam. viprakīrṇānekaśākhāśrayā hi śrutayaḥ
kratupuruṣārthopadeśasaṅkīrṇāḥ pramādyadbhir adyatanair na vivicyopalabhyanta
iti kiṃ nopapadyante. ato yad aśrūyamāṇam apy aṣṭakādidharmasya nimittaṃ
codaneti siddham aṣṭakādayo dharmā iti. tad evaṃ pratyakṣaśrutyaviruddhābhyaḥ
śrutyanumānam. pratyakṣaśrutivirodhe tu na śrutir anumātuṃ śakyata iti
virodhādhikaraṇe{2,28}uktam. upariṣṭāc cācāraprāmāṇyaṃ smṛtyā ca saha
balābalaparīkṣetyādi darśayitavyam. sarveṣu ca bhedādilakṣaṇeṣu svapramāṇagaṇaiḥ
śabdāntarādibhiḥ siddhāntasthiti(?ḥ/r) sati bāhye 'rthe na sambhavati. somena
yajeta dākṣiṇāni juhoti hiraṇyamātreyāya dadātīti yāgahomadānabhāvanānāṃ
śabdabhedād eva bhedo vakṣyate. tathā ca samidho yajatītyevamādīnāṃ pañcānāṃ
prayājānām asaty api śabdabhede 'bhyāsānarthakyaprasaṅgād bhedo darśitaḥ. tisra
āhutīr juhotīti pṛthaktvaniveśitvāt saṃkhyāyā āhutīnāṃ bhedo darśitaḥ. athaiṣa
jyotir etena yajeteti jyotiṣṭomāj jyotir iti saṃjñāntareṇa karmabhedaḥ.
vaiśvadevyām ikṣā vājibhyo vājinam iti ca utpattiśiṣṭaśrautām ikṣāvirodhād
vājinaṃ vaiśvadeve karmaṇi niveśam alabhamānaṃ svāśrayaṃ yāgāntaram
upakalpayati. so 'yaṃ vājinaguṇād bhedaḥ. kuṇḍapāyināmayane māsam agnihotraṃ
juhotīti naiyamikāgnihotrāt prakaraṇāntareṇa kauṇḍapāyinahomasya bhedaḥ. tad
evaṃ ṣoḍhā karmabhedo dvitīye. anyadupoddhātādinā.
tṛtīye tu pārārthyalakṣaṇasya śeṣatvasya ṣoḍhaiva viniyogasiddhir uktā. yathā
tāvadaruṇimnaḥ tṛtīyāśrutyā kriyāṅgabhāve sāmānyato 'vagate aruṇayā krīṇātīti
kriyāviśeṣalābho vākyāt. liṅgaviniyogas tu --
yathāprakaraṇāmnānasāmarthyāvadhṛtasāmānyāṅgabhāvasya bahirmantrasya
sāmarthyāparanāmno liṅgād barhirlavane viniyogaḥ. prakaraṇaviniyogas tu --
iṣṭiprakaraṇāmnātānāṃ prayājādīnāṃ sādhyākāṅkṣiṇām upakārākāṅkṣiṇyā tayā saha
sambandhaḥ. ubhayākāṅkṣālakṣaṇam eva hi prakaraṇam ācakṣmahe. kramaviniyogas tu
-- prākṛtopakāranirākāṅkṣāyāṃ vikṛtau sannidhisamāmnātānām aṅgānām. na hi tatra
prakaraṇaviniyogaḥ sambhavati. ubhayagāminī hy ākāṅkṣā prakaraṇam. anākāṅkṣā
ceha vikṛtiḥ prākṛtopakāradvārapariprāptapadārthapariṣvaktā vaikṛtam eva tv
aṅgānāṃ sannihitasamāmnānam anarthakaṃ mā bhūd iti tatsannidhipāṭhād eva teṣāṃ
tatra viniyogo niścīyate. samākhyāviniyogas tu -- ādhvaryavasamākhyāteṣu
padārtheṣv adhvaryor anenāmī kartavyā iti.
caturthe 'pi śrutyādibhir evāvadhṛtāṅgāṅgibhāvānāṃ dadhyānayanām ikṣādīnāṃ
prayojyaprayojakatve vakṣyete. yad dhi śrutyādibhir yaccheṣatayāvagamyate tat
tena{2,29}prayujyata iti sthāpitam. tad iha prayuktilakṣaṇe 'pi śrutyādir eva
pramāṇagaṇaḥ, śeṣalakṣaṇe 'pi śeṣiṇāṃ śeṣāṇām ubhayeṣāṃ vā kramaniyamaḥ
kiñcinmātraviśeṣabhinnaśrutyādibhir eva kriyate. yathā tāvad adhvaryur gṛhapatiṃ
dīkṣayitvā brahmāṇaṃ dīkṣayati iti ktvāśrutyā kramaniyamaḥ. agnihotraṃ juhoti
yavāgūṃ pacati iti pāṭhād anyādṛśe 'pi krame 'vagamyamāne 'rthāt
kramaniyamaviparyayaḥ. homottarakālaṃ hi pākaḥ kriyamāṇo 'narthakaḥ syāt. homo
'pi nāsati haviṣi saṃ(pra)vartata ity arthāt pākottarakālam eva niścīyate. tad
idaṃ liṅgam evārtha iti nāmamātrabhinnaṃ, sāmarthyam eva hi bhāvānāṃ liṅgam iti
niścīyate. ihāpi dravyakriyayoḥ śaktinirīkṣaṇād eva kramaniyamāvadhāraṇam.
pañcānāṃ tu prayājādīnāṃ samidho yajatītyevamādīnāṃ pāṭhāt kramaniyamaḥ. bahūnāṃ
hi padārthānāṃ yugapadekena kartrānuṣṭhātum aśakter avaśyambhāvini krame
'vagamādhīnatvād anuṣṭhānasya krameṇa tūcyamāneṣu tathaivāvagamād anuṣṭhāne
kramāpekṣāyāṃ sa eva kramo niścīyate. pratītahānāpratītopādānayor anupapatteḥ.
ayam api pāṭhāparanāmnā sthānenaiva kramaniyamaḥ. sthānāt kramaniyamo yathā --
sādyaske karmaṇi saha paśūnālabhate ity agnīṣomīyasavanīyānubandhyānāṃ
savanīyasthāne sahopalambhe codite kaḥ prathamaṃ prayujyatām ity apekṣāyāṃ
sthānāt savanīyo buddho bhavan prathamaṃ niyamyate. tasya tadanuṣṭhānasthānam.
so 'yam anuṣṭhānasādeśyalakṣaṇaḥ kramaḥ. pūrvaṃ tu pāṭhasādeśyalakṣaṇaḥ. dvedhā
ca tārtīyakramo vibhaktaḥ. yathoktaṃ -
tatra kramo dvidhaiveṣṭo deśasāmānyalakṣaṇaḥ |
pāṭhānuṣṭhānasādeśyād viniyogasya kāraṇam ||
iti. pravṛttyā ca
kramaniyamo yathā -- saptadaśa prājāpatyān paśūnālabhate iti coditeṣu paśuṣu
codakaprāptānāṃ prokṣaṇādīnāṃ yatrakvacid ekasminn ekasyānuṣṭhāne dvitīyādiṣu
kiṃ prathamapravṛttyaiva athāniyama iti saṃśaye niyamakāraṇābhāvāt
prathamapravṛtteś cāniyamātmakatvād aniyamaḥ iti pakṣaṃ parigṛhya
prathamapravṛttyaiva niyamo darśitaḥ. prayogavacanabalena hi paśūnāṃ yaugapadyam
avadhāritam. tac cāvarjanīyād vilambanān na vyavadhānāntaram aṅgānām anujānīte.
sāṅgeṣu hi paśuṣu yugapadanuṣṭhātavyatayā coditeṣv apīśvareṇāpi tathā
sambhāvayitum{2,30}aśakteḥ avarjanīyavyavadhānaṃ tu vidher anumataṃ bhavati.
tatra ca vaiṣamyakāraṇābhāvāt sarveṣāṃ sadṛśam evāṅgavyavadhānam.
prathamapadārthakartrānuṣṭhite tadaivāṅgāntarānuṣṭhānāya tenaiva pradhānena
codyamāne kartari prayogavacanapramāṇakayaugapadyabalena paśvantarair ākṛṣyamāṇe
tatpadārthamātrasya paśvantareṣv anuṣṭhānaṃ sa paśuḥ pratīkṣate. tadante ca
dvitīyapadārthānuṣṭhānāya kartāram ākarṣati. evaṃ saptadaśānāṃ paśūnāṃ
ṣoḍaśabhir ekaikasya vyavadhānaṃ vidhyanumatam. vyavadhānaviśeṣas tu
viśeṣāgrahaṇān nāśrayituṃ śakyam. ato dvitīyādīnām apy anuṣṭhānaṃ tata
evārabhyeti siddhāntāt kramaniyamaḥ. ayaṃ ca prakaraṇāntargata
evākāṅkṣaikapramāṇakatvād ekaiko 'pi paśur avyavadhānena padārthānuṣṭhānam
ākṣipati. padārthaś ca tatsannidhāvātmano 'nuṣṭhānam. ata ubhayākāṅkṣayā
kramaniyamo jāyamānaḥ prākaraṇiko bhavati. mukhyakrameṇa cāṃśānāṃ kramaniyamo
yathā -- sārasvatau bhavata iti yugapadutpannayoḥ strīpuṃdevatayoḥ karmaṇor
yājyākrameṇānuṣṭhāne 'vagate 'ṅgeṣu kramāpekṣāyāṃ mukhyakrameṇaiva kramo
niyamyate. na hy aṅgānāṃ pradhānakālād bahirbhāvo 'sti. sāṅgaṃ pradhānam
aikaśabdyād iti vakṣyati. so 'yaṃ vākyenaiva kramaniyamaḥ. sāṅgaṃ hi pradhānam
ekavākyacoditam ekopakramāvasānam iti pradhānakrameṇaivāṅgānāṃ kramaniyamo
jāyate. atrāpi śrutyādir eva pramāṇagaṇaḥ.
evamadhikāravicārādāv api śeṣaśeṣiprapañcārthatvāt śeṣalakṣaṇoktāny eva
śrutyādīni siddhāntasthitihetutayā darśayitavyānīti. yathā tāvadādya eva
svargakāmo yajeteti yāgasvargayoḥ kaḥ śeṣaḥ ko vā śeṣīti cintāyāṃ dravyāṇāṃ
karmasaṃyoge guṇatvenābhisambandhaḥ (6.1.1) iti svargasya yāgaśeṣatayā
liṅgabalena pūrvapakṣaḥ parigṛhītaḥ. tad dhi bhūtasya dravyasya sāmarthyaṃ yad
bhāvyaṃ karma niṣpādayati. dravyaṃ ca svarhaḥ, srakcandanavāsassu tatprayogāt
sūkṣmāṇi vāsāṃsi svarga iti yathā. ato dravyam eva karmārthaṃ,
kāmapadasambandhaś ca sādhanaviṣayatayā darśayitavyaḥ. yo hi yadarthī sa
tatsādhanam api kāmayata eveti liṅgabalena pūrvapakṣite vidhiśrutibalāt
siddhāntitam. vidhir hi cetanapravartanātmakaḥ. na cānarthe puruṣaḥ
pravartayituṃ śakyate iti yāgārthe svarge karmāsādhakam āpadyate. yathoktam
asādhakaṃ tu tādarthyāt (6.1.2) iti. ato vidheḥ pravartanāśaktir mā vyāghānīti
karmaiva svargārtham.{2,31}na ca dravyaṃ svargaḥ. anvayavyatirekābhyāṃ
prītivacanatvāvagamāt. tad eva hi dravyam aprītikaraṃ na svargaśabdenopacaranto
dṛśyante iti prītyanvayavyatirekānuvidhāyitvāt svargapadaṃ tadvacanam iti
niścīyate. na ca sarvasyeṣṭatamā prītir anyaniṣpattaye bhavatīti sāmpratam. ato
yad eva kiñcit prītyā samabhivyāhṛtaṃ tat tadartham eveti liṅgam api viparītam.
ataḥ siddhaṃ yāgaḥ svargārtha iti siddhaś cādhikāra iti. parastād api
śeṣabhūtasyaiva kartus tatrādhikāro darśayiṣyata iti
śrutyādibalenaivādhikāralakṣaṇe 'pi siddhāntasthitiḥ.
uttaraṣaṭke tu śeṣā eva kiṃ sarvatropadeśenaiva sambadhyante, atha yathā prakṛti
vyavatiṣṭhanta iti śrutyādibalenaiva nirṇeṣyante. aupadeśike hi dharmasambandhe
nātideśaḥ sidhyati, pāriplavā hi tadā dharmā bhaveyuḥ. tad
ihātideśopoddhātenaiva saptamādye yajyapūrvaprayuktatvaṃ vicāritaṃ yajyuddeśena
dharmavidhānāt yajeś ca sāmānyavacanatvāt sarvatreti prāptam, na ca
darśapūrṇamāsapadaṃ niyāmakaṃ, parisaṃkhyānād viśiṣṭoddeśena viśiṣṭānuvādād iti
prāpte nirūpitaṃ - nātra darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeteti
yāgoddeśenāṅgāni vidhīyante, kiṃ tarhi, sāṅgapradhānaviśiṣṭāpūrvabhāvanaiva
codyate. paścāt tv ekabhāvanāparigṛhītānām aṅgānāṃ pradhānānāṃ
cāruṇaikahāyanīvat parasparānvayasiddhiḥ. bhidhyante ca śabdāntarādibhiḥ
pratiprakaraṇam apūrvabhāvaneti kuto dharmasaṅkaraḥ. seyaṃ
śrutyādipramāṇakaviniyogaparāmarśād eva vyavasthā sidhyati. yadā hy
apūrvabhāvanānvayagarbho viniyogo dharmāṇāṃ na yāgasāmānyoddeśeneti siddhaṃ
bhavati, tadā vyavasthā sidhyati. tatsiddhyā cāśrutetikartavyatākeṣu sauryādiṣu
vidhyantāpekṣāyāṃ sāmānyātideśasiddhau
pratyakṣavacananāmāvyaktacodanātadavayavadravyadevatāsāmānyabāhulyena
viśeṣātideśasiddhiḥ. yatheṣṭau samānam itarat śyeneneti śyenavaiśeṣikāṇāṃ
vācaniko 'tideśaḥ. māsam agnihotraṃ juhotīti kuṇḍapāyināmayane homanāmnā
nityāgnihotradharmātideśaḥ. ekāhāhīnasatrāṇām avyaktacodanācoditatvena
somasādṛśyāt taddharmātideśaḥ ityādi darśayitavyam. sarvaś cāyam atideśaḥ śrutyā
viniyogānusāreṇaiva śeṣāṇāṃ sidhyatīti tatpramāṇagaṇakārita eva. ūho 'pi ṣoḍhā
vibhaktaḥ. prākṛtopadeśānusāreṇaiva mantrādīnāṃ sidhyatīti so 'pi
śrutyādipramāṇaka eva. so 'pi hy apūrvārtho dharmaviniyoga iti siddhe setsyati.
ata{2,32}evāpūrvaprayuktir ādye sādhitā. bādho 'pi śrutyādipramāṇānusāreṇaiva.
tatrāpi prākṛtaśāstrātideśāt sarvānuṣṭhānena pūrvapakṣite upakārapradhānatvād
atideśasya tadabhāve 'nyato vā tallābhe pratiṣedhena vā bādho vakṣyate. yathā
kṛṣṇalacarāv avaghātasya, khalevālīśarābhyāṃ yūpabarhiṣor ityādi darśayitavyam.
etad api prakṛtāv evopakāraparyantaśrutyādiviniyoga iti nirṇīyate. (?sidhyati)
etāvāṃs tu viśeṣaḥ -- prakṛtau padārthaparigrahapurassaryupakārakalpanā, prāk
tadasiddheḥ. vikṛtau tu prakṛtiparikalpitopakārasandarśanena
tatparigrahapurassaraṃ padārthaparigrahaḥ. sa eva hi vidhināpekṣyte. sa tu
prakṛtāvasiddho ('pi) kalpayitvā gṛhyate. vikṛtau ca prakṛtisiddha evopādīyata
iti. ata eva śāstrapadārthayor anatideśaḥ, tayor vidhyanapekṣitatvād iti.
tantrāvāpalakṣaṇe 'pi viśeṣā eva pradhānānāṃ kiṃ tantreṇopakārakā utāvṛttyeti
śeṣāṇām eva vicāryamāṇatvāt tatpramāṇagaṇānusārī nirṇayo darśayitavyaḥ. tatra hi
deśakālaphalādīnāṃ tantrasambandha āgneyādīn prati prayājādīnāṃ tantrānuṣṭhāne
hetur bhaviṣyati. sa ca śrutyādipramāṇaka eveti tatrāpi sa eva pramāṇagaṇaḥ.
prasaṅgalakṣaṇe 'pi paśvarthānuṣṭhitānāṃ prayājādiśeṣāṇāṃ
paśutantramadhyapātipuroḍāśopakārakatvaṃ deśāditantranibandhanam eveti pūrvavat
pramāṇagaṇaḥ. ata eva bhāṣyakāreṇa prathamasūtre daśādhyāya eva
śeṣalakṣaṇaśabdaḥ prayuktaḥ. yo 'pi vacanavyaktibhedena
pūrvapakṣasiddhāntavibhāgaḥ yathā svargakāmo yajeteti svargakāmo yāgaṃ kuryād
iti pūrvaḥ pakṣaḥ yāgena svargaṃ kuryād iti siddhānta iti, so 'pi nārthaśūnyāsu
buddhiṣu sidhyati. karmabhyaś ca darśapūrṇamāsakārīryādibhyaḥ paraloke ihaloke
bhavatsvargavṛṣṭyādiphalasambandho bāhyāśraya eva, asati tasmin
dvaividhyānupapatteḥ. ataḥ sarvam idaṃ bāhyārthasiddhāv asatyām ayuktam
āpadyeteti tadupapādanāya dharmārthibhir mīmāṃsakair lokaprasiddhaiḥ
pratyakṣādibhiḥ pramāṇaiḥ pūrvottarapakṣavibhāgenārthasya sadasadbhāvayor yatnaḥ
kāryaḥ. pūrvapakṣaviśuddhā hi buddhiḥ siddhāntakarī bhavati. ato
'numānenaivārthāpahnavapūrvapakṣaṃ kṛtvā pratyakṣeṇa tatsadbhāvasiddhānto
darśayitavyaḥ. sarvaś cāyaṃ prayāsaḥ sakalalaukikavaidikakriyāṃ{2,33}prati
tatsiddhyartham iti yāvat. anyathā sarvārthakriyāṇām ucchedo bhavet. ataḥ
prayojanavad bāhyārthapratipādanam. akriyāṅgasya tu pratipāditasyāpy
anartha(tva)m eveti kriyāṃ pratīti yuktam eveti || 4 ||
atra codayati --
yadeti. jñānamātrapakṣe hi bauddhānām iva sarvo 'yaṃ pramāṇādivyavahāraḥ
sidhyaty eva. te hi vadanti --
dve satye samupāśritya buddhānāṃ dharmadeśanā |
loke saṃvṛtisatyaṃ ca satyaṃ ca paramārthataḥ ||
iti. atas tadvad eva
vyavahārasiddhau kiṃ pāramārthikārthapratipādanavyasaneneti || 5 ||
atra dūṣaṇam āha --
saṃvṛter iti. satyam. saṃvṛtisatyena sarvam idaṃ bauddhair āśrīyate. na
tv etad yuktam. satyabhedānupapatteḥ. yaḥ khalv ayaṃ satyabhedo bauddhair
āśritaḥ saṃvṛtisatyaṃ paramārthasatyam iti, nāyam upapadyate. saṃvṛteḥ
satyatvābhāvāt. mithyāparyāyo hi saṃvṛtiśabdaḥ. kathaṃ tasya
satyaśabdasamabhivyāhāraḥ. na hy ayam akṣaśabda iva vibhītakādīnāṃ
saṃvṛtiparamārthayoḥ sādhāraṇaḥ satyaśabdaḥ. ataḥ satyabhedānupapattir iti.
virodham eva vyanakti -- satyaṃ ced iti || 6 ||
virodhād eva ca mṛṣārthaparamārthayoḥ sāmānyam api satyatvaṃ nābhyupagantuṃ
śakyam. samānānāṃ bhāvaḥ sāmānyam. kutas tasya virodhinor avakāśaḥ. na hi
bhavati dharmādharmayor dharmatvam adharmatvaṃ vā sāmānyam ity āha --
satyatvam iti virodhādantena. anyamātrayor api tatparāmarśābhāvād
durupagamaṃ sāmānyaṃ vṛkṣasiṃhayor iva vṛkṣatvam. kiṃ punarvirodhinos tat syād
ity āha -{2,34}na hīti. atra cākṣādivat sādhāraṇaśabdatā pūrvaṃ satyaśabdasya
nirākṛtā iha gavādivat sāmānyaśabdateti vivecanīyam iti || 7 ||
ato
lokaṃ vañcayituṃ mithyāparyāyo 'pi saṃvṛtiśabdo bauddhavidagdhair
anudvegakaratayā mithyātva eva vivakṣite svanāstikyaparijihīrṣayā prayukto
lālāyām iva vaktrāsavaśabda ity āha -- tulyārthatva iti
saṃvṛtirantena. vakṣyamāṇenetikaraṇena sambandha iti. kalpanāvācoyuktir
api svanāstikyaparihārārtham eva tair āśritety āha -- kalpaneti ceti.
kalpanāmātrakalpitena bāhyena sarvalaukikavyavahāra ity api nirvastuke jagaty
abhinnasya cinmātrasya kalpanāyā bhettum aśakyatvād durbhaṇam. kvacid dhi
bhinnam eva kiñcid rūpāntaraṃ kalpanās padaṃ bhavati śuktāv iva rajatarūpam.
yasya tu na kiñcid bhinnam asti, tat kena rūpeṇa kalpyatām. tad etad āha --
kalpanāpīti || 9 ||
nanu
tridhaiva tattvaṃ vibhajāmahe satyam asatyam saṃvṛtisatyaṃ ceti. saṃvṛtaṃ hi
nātyantam asad bhavati, vyavahārāvisaṃvādāt. nāpi sad eva, pramāṇāntaravirodhāj
jātyādivat. ato na saṃvṛtiḥ pramāṇaṃ nāpramāṇam iti vidhāntaram evedam iti
yuktas tadāśrayatayā vyavahāra ity ata āha -- tasmād iti. yataḥ khalu
saṃvṛtir mithyājñānaṃ na vastukḷptyai prabhavati, tasmād yat paramārthato
nāstīti nirūpyate na tat saṃvṛtyā tadrūpaṃ bhavitum arhati. nāsty eva tat. yat
tu tāvad vyavahārāvisaṃvādi tad asty eva, na hy asataḥ sarvadā
vyavahārahetubhāvaḥ sambhavati. yad evārthakriyākāri tad eva ca paramārthasad
iti vaḥ siddhāntaḥ. ataḥ katham arthakriyākāritve saty api jātyādīnām
asatyatvam. tasmād yadi vyavahārāṅgatayā bāhyam asti, tat tarhi paramārthata
evāsti.{2,35}tad eva satyam ity ucyate. anyat tu saṃvṛtir mithyeti. na tu
satyadvayakalpanātmānaṃ labhate. tantreṇa tadvṛttasya pūrvāparābhyāṃ sambandhaḥ.
paramārthata iti ca nāstīti pūrveṇa sambadhyata iti || 10 ||
api
ca svapnāvagatā apy arthāḥ kecicchokaharṣādivyavahārahetavo dṛśyante. atas te
'pi sāṃvṛtā eva. tadvac ca bāhyārthābhyupagame svapnādibhogatulya eva
śubhāśubhakarmaphalopabhogo bhavet. atas tannivṛttyartham api paramārthasatye
bāhye prayasyate ity āha -- svapnādīti || 11 ||
kaḥ
punaḥ svapnatulyatve doṣaḥ, ata āha -- na hīti. kim iti na pravartate ata
āha -- yādṛcchikatvād iti. na hi svapnasukhaṃ me bhavatīti vidvāṃsaḥ
prayasyanti. yādṛcchikaṃ hi svapnasukham agaṇitasāmparāyikaihikanimittaṃ, na tat
prayasyato bhavatīti buddhvā vidvadbhis tūṣṇīm udāsīnair evāsyeta, na kvacit
prayatnaḥ kriyetety arthaḥ || 12 ||
ato 'vaśyaṃ
pāramārthikīṃ phalaprāptim icchadbhir upapattyā bāhyavastuviṣayā pratipattir
vidhātavyety asti vicārasya prayojanam ity upasaṃharati -- paramārtheti
|| 13 ||
atra
bhāṣyakāreṇa bāhyārthasadbhāva eva pūrvapakṣapurassaraṃ pratipāditaḥ, na tu
jñānasadbhāvaḥ. tat kasya hetoḥ. asti hi tatsadbhāvavipratipattir api.
mādhyamikā hi jñānam apy apalapanti. atas tannirākaraṇam api yuktam.
yat{2,36}punastadupekṣyaiva bāhyārthāpalāpo nirākriyate, tatra kāraṇaṃ vaktavyam
ata āha -- tatreti trayeṇa. asyārthaḥ -- yogācārā hi jñānamātram
arthaśūnyaṃ pāramārthikaṃ manyante. mādhyamikās tu jñeyābhāvād
akarmakajñānānutpatter jñānasyāpy abhāvam icchanti. tatra dvayor api vādinos
tāvad bāhyārthaśūnyatvaṃ sādhāraṇam. arthanivṛttyadhīnatvāt jñānanivṛtteḥ. ato
dvayor api sādhāraṇo bāhyārthāpalāpa iti sa eva nirākriyate. api ca tanmūlo
jñānāpahnavaḥ. tatas tasmin nirākṛte nirākṛta eveti bāhyārthasadbhāve
pūrvottarapakṣavibhāgena bhāṣyakṛtā prayatnaḥ kṛtaḥ. ādyas tatraśabdo
vākyopanyāsārthaḥ. dvitīyas tu pūrvoktadarśanabhedaparāmarśārthaḥ. tatra
matabhede ity arthaḥ || 16 ||
nanu
bāhyārthāpahnavo dvidhaiva bauddhair āśritaḥ pramāṇataḥ prameyataś ca. tathā hi
-- evaṃ tair uktaṃ - na tāvadaṇavo 'tīndriyāḥ pramāṇaviṣayāḥ. na tatsamūhaḥ,
tasya tadatirekiṇo 'bhāvāt. nāvayavī. tasyāvayavavyatirekeṇānupalambhāt.
avyatireke ca tanmātrāpātāt. evam āntyāvayavebhyo vikalpya avayavī nirākāryaḥ.
te tv atīndriyā eva. ato na kiñcana grāhyam avatiṣṭhate iti. tad etat parityāge
kiṃ kāraṇaṃ, yat pramāṇata eva bāhyāpahnava upanyasyate nirasyate ceti. ata āha
-- bāhyārtheti sārdhena. ayam arthaḥ -- yady api dvedhā bāhyārthāpahnavo
bauddhair āśritaḥ, tathāpi pramāṇāśrita eva mūlabhūtatvād iha vicāryate.
pramāṇamūlā hi prameyasthitiḥ. tad yadi pramāṇam anuguṇaṃ, kiṃ vastuvikalpaiḥ.
na tadbalena tadanupapattiṃ parihṛtyārtho vyavasthāpyate. atha tu{2,37}pramāṇam
evārthaṃ pratyācaṣṭe, kiṃ prameyavikalpaiḥ kṛtakarair iti. iha śābare tantre.
idānīm asminn avasare. pramāṇastha eva bāhyāpahnavo vicāryata iti || 17 ||
nanu yadi
pramāṇastho vicārayitavyaḥ, tataḥ pratyakṣasya mukhyatvāt tadanusāreṇaiva vicāro
yuktaḥ. bauddhair api pratyakṣasāmarthyād evaikaṃ tattvam āśritam. naikasminn
ākāre bhāsamāne dvaitam ātmānaṃ labhate iti hi manyante. anumānaṃ tu bhrāmyataḥ
pratyuktam iti kiṃ tatpurassarīkriyate ata āha -- prastuta iti. evaṃ hi
manyate -- yady api pratyakṣaśaktinirūpaṇam eva bāhyārthasadasadbhāvayoḥ
pradhānaṃ, tathāpi parair anumānam api bāhyāpahnave darśitam iti tad api
nirākāryam. anirākṛte hi tasmiṃs tatraiva kecid āsthāṃ pratibadhnīyuḥ. atra
cāyam evopanyāsakramo yuktaḥ yat prathamam anumānam upanyasyate, tatas tasya
pratyakṣeṇa bādham upanyasya tasmiṃś cokte punaḥ pratyakṣaśaktyapekṣaṇena
pūrvottarapakṣāvā(?dāv e/da e)va pratyakṣaśaktinirūpaṇena nirṇaye kṛte
'numānasyopanyāso 'navasara eva syād iti || 18 ||
anumānabhāṣyam idānīṃ prakṛtasaṅgatidarśanārtham avatārayati -- tatreti
ityantena. saṅgatim āha -- asyeti durlabha ityantena. ayam
arthaḥ -- yat sūtrakāreṇa tatsaṃyogajaṃ pratyakṣam uktaṃ tadākṣepeṇaiva
saṅgacchate. kālpaniko hy ayam indriyārthasamprayogaḥ, indriyāder abhāvāt.
kālpanikaś ca sakalamithyājñānasādhāraṇa iti tadatadyogajatvavibhāgo na yukta
iti sūtroktākṣepa iti || 21 ||
{2,38}
svoktākṣepeṇa vā saṅgatir ity āha -- mithyātvam iti. yad
etadvṛttikāragranthānta uktaṃ - yasya ca duṣṭaṃ karaṇaṃ yatra ca mithyeti
pratyayaḥ sa evāsamīcīnapratyayaḥ nānyaḥ iti tadanenākṣipyate. sarvamithyātve
viśeṣaṇopādānavaiyarthyam iti || 22 ||
bhāṣyatirohitam anumānam idānīṃ vispaṣṭam upanyasyati -- stambhādīti.
stambhādipratyaya iti dharminirdeśaḥ. mithyeti dharmavacanaṃ, pratyayatvād iti
hetuḥ. tathāhīti dṛṣṭāntavacanam iti || 23 ||
atra
bhāṣyaṃ sarva eva nirālambanaḥ svapnavat pratyayaḥ iti. tad yathāśrutaṃ sarveṣām
anālambanatvaṃ sādhayati. tatra cāṃśe siddhasādhanatā syāt, vibhramāṇām
anālambanatvāt. yadvijñānam anyathā santam anyathā budhyate 'rthaṃ
tannirālambanam iṣyata eva. tathā sarvasmin pakṣīkṛte svapnajñānasyāpi
tadantarbhāvād dṛṣṭāntābhāvaḥ. sarva eveti caivaśabdānupapattiś ca. sa hi
vibhaktapratiṣedhe dṛṣṭaḥ. yathedaṃ devebhya idaṃ brāhmaṇebhya iti vibhakte
bhavati vacanaṃ sarvam evedaṃ brāhmaṇebhya iti. tatra vibhāgapratiṣedhapara
evakāro dṛśyate. sarvasmiṃs tu pakṣe sarva ity ācakṣīta, naivakāraṃ prayuñjīta.
ato jāgradbuddhivivakṣayaiva bhāṣyaṃ vyākhyātavyam ity āha --
siddhasādhaneti sārdhena. nanv evam apy aviśeṣitanirālambanatvopādāne
'bhyupagamavirodhaḥ. svāṃśālambanatvaṃ jñānānāṃ bauddhair iṣyata evāta āha --
svāṃśeti. ata eva kāraṇād bāhyaviśeṣaṇaviśiṣṭam anālambanatvaṃ sādhanīyam
ity arthaḥ || 25 ||
{2,39} aparam api bhāṣyaṃ
pratyayasya hi nirālambanatāsvabhāva upalakṣitaḥ svapne. jāgrato 'pi stambha iti
vā kuḍya iti vā pratyaya eva bhavati, tasmāt so 'pi nirālambanaḥ iti. tasyārtham
āha -- pratyayasyeti. pratyayasya hi nirālambanatāsvabhāva upalakṣitaḥ
svapne ity etāvatā bhāgena tāvat sādhyena nirālambanatvena vyāptaṃ pratyayatvaṃ
hetur nirdiśyate. dṛṣṭāntavacanam iti yāvad iti. nanu na pratyayatvād iti hetur
upāttaḥ, kasya vyāptir nirdiśyate. ata āha -- hetuś ceti. yady api
pratyayatvasya na vyaktaṃ pañcamyā hetutvam upāttaṃ, tathāpi upanayanākhyena
sādhanavākyāvayavena jāgrato 'pītyādinā hetuḥ pradarśita eva. yadaiva hi
sādhyānvitaṃ pradarśitaṃ pratyayatvaṃ punaḥ pratijñārtha upanīyate, tadaiva tad
atra hetur iti pradarśitaṃ bhavaty eva. sādhyānvitasyaiva pakṣasthasya hetutvād
iti. kaḥ punar ayam upanayaḥ. sādhanavākyāvayavaviśeṣaḥ. pañcāvayavaṃ hi
sādhanavākyaṃ pratijñā hetur udāharaṇam upanayo nigamanaṃ ceti. tatra
sādhyanirdeśaḥ pratijñā. yathā anityaḥ śabda iti. utpattidharmakatvād iti hetuḥ.
utpattidharmakaṃ sthālyādi dravyam anityaṃ dṛṣṭam ity udāharaṇam. tathā
cotpattidharmakaḥ śabda ity upanayaḥ. sa hy udāharaṇāpekṣaṃs tathety upasaṃhāro
na tatheti vā sādhyasyopanaya iti varṇitam. kim uktaṃ bhavati. dvedhā hi hetuḥ
sādhyaṃ sādhayati udāharaṇasādharmyād vaidharmyād vā. tatra sādharmyaṃ
pradarśitam. vaidharmyaṃ tu yathā -- tasyām eva pratijñāyāṃ tasminn
evotpattidharmakatvād iti hetau anutpattidharmakam ātmādi dravyaṃ nityaṃ dṛṣṭam.
na ca tathā śabdo 'nutpattidharmaka iti. tatra yo 'yaṃ dvividhodāharaṇāpekṣaḥ
sādharmyodāhṛte tatheti vaidharmyodāhṛte na tatheti sādhyasya śabdasya
sambandhitayotpattidharmakatvasyopasaṃhāravacanam upanayaḥ, sa codāharaṇāpekṣa
eva. udāharaṇadvaitād eva tadupasaṃhāradvaitaṃ bhavati. vaidharmyodāharaṇena ca
viruddhanivṛttyā sādhyasambandhitvena hetor upasaṃhāraḥ. yathātmādi dravyaṃ
nityam anutpattidharmakam, na ca tathā śabdaḥ ity
anutpattidharmakatvapratiṣedhenotpattidharmakatvam upasaṃhriyate. prakṛte tu
sādharmyodāharaṇe{2,40}tathaiveti hetor upasaṃhāra upanayo veditavyaḥ. nigamanaṃ
tu hetvapadeśāt pratijñāyāḥ punarvacanam. tasmād utpattidharmakatvād anityaḥ
śabda iti. nigamyante 'nena pratijñāhetūdāharaṇopanayā ekatrārtha iti nigamanam.
samarthyante sambadhyante iti yāvat. asati hi tasminn anabhivyaktasambandhānām
arthapratipādakatvaṃ na syāt. sati tu tasmin sarveṣām avayavānāṃ
tātparyadarśanāt parasparasambandhaḥ sphuṭo bhavati. nigamanaṃ saṅgamanaṃ
sambandhanam iti yāvad iti || 26 ||
nanu
nāvyāvṛtto vipakṣād dhetur bhavatīti vaidharmyadarśanena hetor vyatireko
darśayitavyaḥ. na cātra tathā darśitaḥ, sādharmyamātravacanāt. ata āha --
vipakṣeti. nirālambanatve hi sādhyamāne sālambanatvaṃ vipakṣaḥ. na ca
sarvānālambanatvavādinas tad astīti kiṃ tadvyatirekapradarśaneneti. nanu
pratyaye pakṣīkṛte tasminn eva hetau pratijñārthaikadeśo hetur ata āha --
sāmānyasyeti. sāmānyaviśeṣātmakā hi pratyayāḥ. tatra viśeṣe pakṣīkṛte
sāmānyaṃ hetur iti na pratijñārthaikadeśateti || 27 ||
atra
siddhāntabhāṣyaṃ jāgrato hi buddhiḥ supariniścitā kathaṃ viparyasiṣyatīti. anena
kila supariniścitatvena jāgraddhiyāṃ sālambanatvaṃ sādhyate. na ca
supariniścitatvaṃ bāhyālambanasambaddhaṃ parān prati prasiddham. ato
nānenāsiddhāvayavenānālambanānumānaṃ parāṇudyate, sapratisādhanaṃ vā bhavati.
tasyobhayaprasiddhāvayavatvāt. asya ca tadviparītatvāt. ato{2,41}jātyuttaram
evedaṃ bhāṣyakāreṇa dattam ity ākṣipati -- jāgrajjñāna iti dvayena.
vaidharmyavikalpasamayoś ca svarūpaṃ śabde vakṣyāmaḥ. saty eva pratyayatve
supariniścitāsupariniścitadharmāntaravikalpanāt sādhyadharmavikalpāpādanena
vikalpasamatā. tathā sādharmye vādinā prayukte nirālambanānāṃ svapnajñānānām
asupariniścitatvadarśanāt sādhyeṣu jāgrajjñāneṣu supariniścitatvena vaidharmyāt
pratyavasthānena vaidharmyasamatā. prapañcas tu paścād bhaviṣyatīty uktam iti ||
28 --29 ||
evam
ākṣiptaṃ bhāṣyam ekena[704]matena samādadhāti -- duṣṭatvād iti. evaṃ hi
manyante -- duṣṭasādhanaprayoge duṣṭam evottaraṃ deyam iti, evaṃ hi tadā vādī
pratibodhito bhavati yathā bhavān madīyaṃ dūṣaṇaṃ duṣṭaṃ manyate tathāham
api[705]tvatsādhanam, ato 'sau svasādhanān nivartate iti. idaṃ tu samarthanaṃ
nopapadyate. nigrahasthānadvayaprasakteḥ.
paryanuyojyopekṣaṇaniranuyojyānuyogātmakanigrahasthānadvayam evaṃvādino bhavet,
yaḥ santaṃ doṣam anuktvānyam asantaṃ jalpati. na caivaṃvādinaḥ
svasādhanadūṣaṇāvagamo bhavati. param eva tu duṣṭadūṣaṇaprayogeṇopālabhate. ataḥ
pāśupatottaratulyam ekajātīyakaṃ varjanīyam ity anyathā samādhānam āha --
pratijñeti. nānenānumānam upanyasyate. kin tu paroktānumānasya
pratyakṣavirodho varṇyate. asannikṛṣṭe 'rthe 'numānaṃ pramāṇam. iha tu
supariniścitābhir jāgradbuddhibhir niścitasadbhāvasya bāhyasya
pratyākhyānānumānaṃ pratyakṣeṇa mukhanirodhān na jāyata evāgnāv iva
śaityānumānam. yadi paraṃ bāhyasya prayogamātraparyavasitam eva sādhanavacanam,
anumimānasyāpi sphuto bahirviṣayabo(?dhe/dho) jāyata eva. tathāvidhasyāpi
mithyātve kaḥ samāśvāsaḥ. nanv evam anumānam anāśvāsanīyam eva, na. tadabhāvāt,
uktam etat pratyakṣe paripanthini na tatpratipakṣam anumānam ātmānaṃ labheta
śrauta iva viniyoge laiṅgikaḥ. sādhanavākye tv ayogyānvayapadasannikarṣād
vandhyāsutavākyavat saṃsargajñānaṃ bhrāntir eva. na tu kasyacid laiṅgikaṃ
stambhādiṣv abhāvajñānam utpadyate. nanu vyāptaṃ pratyayatvam anālambanatvena.
vyāpyāc ca jñātasambandhasya vyāpakajñānaṃ notpadyata iti{2,42}haṭha evāyam. na.
vyāptibhaṅgāt. saṃvidann eva hi vyāptim abādhitena pratyakṣeṇa
sarvadeśakālādibhāvinā na pratyayatvaprayuktaṃ mithyātvam, api tu
pūrvoktahetudvayaprayuktam iti niścinoti. tad idam uktam -- anyatas tu
svapnapratyayasya mithyābhāvo visaṃvādād avagamyate iti || 30 ||
__________NOTES__________
[704] keṣāṃ ma
[705] ta (KHA)
___________________________
kathaṃ punar atra pratyakṣabādhaḥ. pratyakṣaṃ hi grāhyam antareṇātmānam
alabhamānaṃ tanmātram avasthāpayati na bāhyam. kiṃ hi tasya bāhyena vinā na
sidhyati. grāhyaś ca svāṃśo bauddhair abhyupagata eva. ato na bāhyāpahnave
pratyakṣatvādivirodhaḥ. ata āha -- śakṣyāma iti dvayena. ayam abhiprāyaḥ
-- śūnyavāde hi pratyakṣasya svāṃśagocaratvaṃ nirākariṣyāma eva. tannirākaraṇe
ca bāhyaviśeṣaṇopādānam anarthakam eva, tadvyatiriktagrāhyāntarāsambhavāt. ato
'nālambanapakṣo grāhyamātranivāraṇa eva bhavati. pratyakṣādeḥ
svāṃśanirākara(ṇā)d bāhya eva viṣayo 'vaśiṣyate. ato bāhyaviśeṣaṇena vinā
grāhyamātrāpahnave bhavati pratyakṣādibhiḥ pakṣabādhaḥ. saty api kathañcid
bāhyaviśeṣaṇe pratyakṣāder api bāhyaviṣayāvaśeṣāt tanniṣedhaṃ kurvāṇasya vādinas
taiḥ pratyakṣādibhiḥ pakṣabādhanaṃ bhavet. pūrvaṃ tu pratyakṣagrahaṇam
upalakṣaṇārthaṃ sarvapratyakṣādivirodha eva tv anālambanānumānasya darśayitavya
iti || 32 ||
yat
tu supariniścayena bāhyālambanasambandhaḥ prasiddhaḥ. kiṃ tadupanyāsenety uktam,
ata āha -- suniścayeneti. uktam idam asmābhir nāyam anumānaprayoga iti,
kin tv anumānena jāgratpratyakṣadhiyāṃ svapnadhīsāmānyaṃ manyamānasya
tadvaiṣamyapradarśanārthaṃ supariniścitatvābhidhānam. supariniścitā
ete{2,43}pratyayā balīyāṃsaḥ. naiṣu paripanthiṣv anumānam ātmānaṃ labhate.
etasmād anumānād ity arthaḥ || 33 ||
etad
eva prapañcayati -- duṣṭajñāneti. duṣṭenāsupariniścitena gṛhīto 'rthaḥ
pratiṣedham arhati netara iti. gṛhītamātrabādhe tu bahavaḥ sādhanadoṣā
bhāṣyakāreṇāntarṇītāḥ. tān pratipādayiṣyan pakṣābhāvaṃ tāvad āha --
gṛhīteti. yadi gṛhītamātraṃ mithyety ucyate, tadā yo 'yaṃ nirālambanāḥ
pratyayā iti svapakṣaḥ so 'pi gṛhītatvān mithyā syāt. ataḥ śakyaṃ vaktuṃ pakṣa
evāsmin bhavatsādhane nāstīti || 34 ||
api ca,
nirālambanatvena viśiṣṭāḥ pratyayāḥ sādhyante. tad iha
viśeṣaṇaviśeṣyabhedāvagrahasyāpi mithyātvān na viśeṣaṇaviśeṣyayor vivekaḥ
sidhyati, tadabhāvāc ca vaktuṃ śakyam aprasiddhaviśeṣaṇaviśeṣyaḥ pakṣo
'prasiddhānyataro veti. tad etad āha -- agrāhyatvāc ceti. anyatarasya vā
asiddhir vaktavyety arthaḥ.
dūṣaṇāntaram āha -- vaktṛśrotror iti. pañcadhā svavāgvirodhaḥ.
abhidhoccāraṇadharmadharmyubhayoktibhiḥ. tad idam ubhayoktyā svavāgvirodhaḥ.
dvayor api viśeṣaṇaviśeṣyayor nirālambanatvapratyayayor yad vaktuḥ śrotuś ca
jñānaṃ jāyate, tad api pratyayatvād anālambanam iti pakṣo na sidhyatīti,
tatsālambanatve cānaikāntikatvān na pratyayānām anālambanatvaṃ bhavet. so 'yam
ubhayoktyā svavāgvirodha iti || 36 ||
{2,44}
dūṣaṇāntaram āha -- sambhavo na ceti. evaṃ hi vikalpanīyam. kiṃ
nirālambanatvaṃ dharmiṇo bhinnam abhinnaṃ vā. na tāvad abhinnaṃ viśeṣaṇam
arhati. na ca bhedagrāhiṇo jñānasya mithyātvād bhettum arhatīti. upasaṃharati --
tasmād iti || 37 ||
bauddhānāṃ pratyavasthānam āha -- nirālambanateti. evaṃ hi manyante --
vastuni vyatirekādivikalpo yuktaḥ nāvastuni. yathāhuḥ -- vastuny eṣa vikalpaḥ
syād iti. na cālambanapratiṣedho vastunaḥ kiṃ tadvyatirekādipraśneneti || 38 ||
dūṣaṇā[706]ntaram āha -- yadīti tvamantena. yadi tāvad avastu,
kathaṃ tad asmān pratibodhayitum icchā bhavataḥ. svayaṃ vā tadviṣayā buddhiḥ. na
hy avastu buddhiviṣayo bhavati. tadviṣayatve ca vastutvāpātāt.
arthakriyālakṣaṇatvāc ca sattvasya. tallakṣaṇatvāc ca vastutvasyeti. yadi
tūcyate - yady api nirālambanatvaṃ nāma na kiñcit paramārthato 'sti. tathāpi
tatsattvaṃ kalpayitvānumānavyavahāraḥ kriyate pratimāyām iva devatātvam
ārādhanādivyavahāra iti. tad ayuktam. asataḥ kalpanāyogāt. anyatra
prasiddhasadbhāvā hi viṣṇvādyā devatā yuktaṃ[707]yad anyatra kalpyante.
atyantāprasiddhasadbhāvaṃ tv anālambanatvaṃ na gaganakusumādivat kalpanām
arthati. tad etad āśaṅkayā sahāha -- kalpiteti || 39 ||
__________NOTES__________
[706] ṇam ā
[707] ktā (KHA)
___________________________
{2,45} api ca
keyaṃ kalpanā. yadi jñānaṃ, kiṃ tena jñāyate. yadi nirālambanatvam, tat tarhi
kalpanā jñānotpattau vyāpriyamāṇā katham avastu bhaviṣyati. arthakriyākāritvam
eva hi vastutvaṃ, jñānotpādanam api cārthakriyetyabhiprāyeṇāha -- kḷptāv
iti. atra codayati -- katham iti. yady avastu na sādhyaṃ, kathaṃ
tarhi bhavatām api meghābhāvena vṛṣṭyabhāvaḥ sādhyata iti. pariharati --
vastv iti. bhaved evaṃ yady abhāvo na vastu syāt. sa vastv ity
abhāvaparicchede vakṣyate. yady api cābhāvo na vastuśabdavācyaḥ lokavirodhāt,
tathāpi nāsau nissvabhāvaḥ. prakhyāyate hy asau svasaṃvedyena bhāvātirekiṇā
rūpeṇa. ato 'rthakriyāyā eva ghaṭiṣyata iti na kiñcid anupapannam iti || 40 ||
kiñ
cedam api cātra vikalpanīyaṃ - yo 'yaṃ dharmiṇo nirdeśakaḥ pratyayaśabdaḥ sa kiṃ
bhāve kartari karaṇe vā vyutpadyate, karmaṇi vā. pūrvokteṣu tāvat kalpeṣu
virodhaḥ, akarmakapratyayāsambhavāt. na hi pratītir asti pratyetavyaṃ nāstīti
sambhavati. tadanavaṣṭabdhasya (?kṛ/ta)drūpasyāprakāśāt. evam eva kartṛkaraṇayor
api vācyam. yadi jñānam evārthaprakāśe tajjanmani vā kartṛtvenopacaryate
karaṇatvena vā vivakṣādhīnatvāt kārakāṇāṃ, tathāpi tayoḥ pratyāyyena
karmakārakeṇa vinānupapattiḥ. so 'yaṃ svavāgvirodhaḥ. pratyaya ity uktamātra eva
tatsvabhāvaparāmarśāt pratyetavyābhāvaḥ pratiṣidhyate mātā me
vandhyetivanmātṛtvena vandhyātvam. ato na pratyaye pakṣīkṛte nirālambanatvaṃ
sādhayituṃ śakyam. karmavyutpattau siddhasādhanam eva. tad etat sarvam āha --
tatheti ||
siddhasādhanaṃ vivṛṇoti -- pratyāyyasyeti. na khalu jaḍo rūpādiḥ
kiñcinnālambata iti || 42 ||
{2,46}
kartṛkaraṇapakṣe tv ayam aparo doṣaḥ yaddharmadharmivacanayoḥ śabdayor api
nirālambanatvaṃ pratijñāyeta. pratīte hi kartā karaṇaṃ vā pratyayaḥ. yathā ca
kartṛkaraṇatve vivakṣāvaśād jñāne bhavataḥ, tathā śabda iti. ata eva vakṣyati --
śabdānāṃ
karaṇatvaṃ vā kartṛtvaṃ vā nirūpitam |
iti. kiñ cedaṃ śabdayor
anālambanatvam anyad ato 'bhidheyābhāvāt. tadabhāve ca pakṣābhāvaḥ prasajyata
ity āha -- kartṛtva iti || 43 ||
bhāvādiṣu virodhaḥ syād iti yad uktaṃ tad vivṛṇoti -- pratyāyyena ceti.
kartrādibhāvo hi na pratyāyyabhedam antareṇa sambhavati. atas tatpravṛttinimitte
pratyayaśabde svavacanavirodhaḥ. sa cāyam asmābhiḥ prāg eva vivṛtaḥ. vāśabdo
'nantaravivṛtakarmavyutpattyapekṣayeti || 44 ||
yadi
tv avibhaktāvayavo rūḍhirūpeṇa pratyayaśabda upādīyate, tadarthaś ca
pakṣīkriyate, tathāpi vastv antaragrāhakasyaiva vastuto 'smākaṃ pratyayatvena
prasiddheḥ svavacanavirodha eva bhavet, tad etad āha -- athāpīti.
tathāpīti. tathāpi svavacanavirodha iti pūrveṇa sambandha iti. kathaṃ
svavacanavirodhaḥ. ata āha -- grāhakam iti || 45 ||
vastvantarasyaiva hi grāhyasya grāhakam ātmadharmākhyaṃ vastv eva pratyaya iti
naḥ prasiddham. ataḥ kathaṃ tasyāsati grāhye siddhir iti dūṣaṇāntaram āha --
tam abhyupetyeti. evam ayam asādhanavādī vaktavyaḥ kiṃ yādrśo 'smābhiḥ
pratyaya{2,47}iṣyate sa tathāvidha evābhyupetya bhavatā pakṣīkriyate, na vā.
tatrābhyupagame tāvadabhyupetavirodha iti. api caivaṃ sati cāprasiddhaviśeṣyaḥ
pakṣo bhavati, tvanmate bāhyārthagrāhipratyayānabhyupagamād ity āha --
viśeṣyasyeti. atādṛśe tu svābhimate pakṣe 'smākam aprasiddhaviśeṣyaḥ
pakṣa ity āha -- asmākam iti || 46 ||
kiñ
ca yādṛgātmadharmaḥ pratyayo 'smākam abhimataḥ, sa pakṣo bhavadabhimato 'thavā
svatantraḥ. pūrvasmin kalpe bhavato 'prasiddhaviśeṣyatā. uttarasminn asmākam iti
pūrvavad eva darśayitavyam ity āha -- ātmadharmeti. yadi tv
anirdhāritaviśeṣaṃ pratyayamātraṃ pakṣīkriyata ity ucyate, tan na.
tathāvidhasyānirūpaṇād ity āha -- na ceti || 47 ||
nanu
śakyam idam anyeṣv api pakṣīkṛteṣu vaktuṃ yathā -- kim ākāśaguṇaḥ śabdaḥ
svatantraṃ vā dravyaṃ paudgalākhyaṃ vā nityatayā pakṣīkriyata iti. atha
tatrāvivakṣitaviśeṣaṃ śabdārthasāmānyopalakṣitaṃ rūpaṃ pakṣa ity ucyate, tad
ihāpi samānam ity ata āha -- śabdeti. yathā śabdārthasāmānyarūpeṇānyeṣāṃ
pakṣāṇāṃ nirūpaṇaṃ bhavati, naivam iha bhavataḥ sambhavati.
asādhāraṇarūpātirekiṇaḥ sāmānyātmano vācyasya bhavatām aniṣṭatvād iti || 48 ||
evaṃ
tāvad dharmī vikalpya dūṣitaḥ. dharmam idānīṃ nirālambanatvaṃ vikalpya dūṣayati
-- nirālambanateti. sarvathā nirālambanatve sādhye 'prasiddhaviśeṣaṇaḥ
pakṣo bhavati. na hi sarvathā nirālambanatvaṃ nāma kiñcid{2,48}asti. sarvatra
deśakālāntarāvasthitabāhyālambanābhyupagamāt. yaś ca svapnapratyayo
dṛṣṭāntatayoktaḥ, so 'pi na sarvathā nirālambanaḥ. sarvatra
yathākathañcidālambanasiddher vakṣyamāṇatvāt. ato dṛṣṭāntābhāvo 'py evaṃ
satyāpadyeteti || 49 ||
yadi tu
na sarvathā nirālambanatvaṃ sādhyate. kin tu sālambanasyaiva kenāpi prakāreṇa
nirālambanatvam apīty ucyate, tadā rasādijñānānāṃ rūpādyālambanaśūnyatayā
siddhasādhanam ity āha -- kenacid iti || 50 ||
nanu
yadākārā buddhis tan nālambate iti sādhayiṣyāmaḥ na siddhasādhanaṃ bhaviṣyatīti,
tad etadāśaṅkate -- atheti. etad api nirākaroti -- svākārasyeti.
abhyupagato hi bhavadbhiḥ svākāro buddher ālambanaṃ yadābhāsaṃ[708]prameyaṃ tad
iti vadadbhiḥ. atas tadālambanābhāvo 'bhyupetenaiva virudhyata iti || 51 ||
__________NOTES__________
[708] kāraṃ pra (KHA)
___________________________
nanu kim āpādya dūṣaṇodbhāvanam. bāhyānālambanatvaṃ hi naḥ pakṣaḥ. tathā ca
bhāṣyopaskāre varṇitam eva. ato nābhyupetabādha ity ata āha -- bāhyeti.
ayam abhiprāyaḥ -- vikalpanīyam idaṃ bāhyānālambanatvam. kiṃ bāhyam ity anena
rūpeṇa nālambata ity evaṃ sādhyate, vastuto vā bāhyaṃ nālambata iti. pūrvasmin
pakṣe siddhasādhanam. parasmin doṣo vakṣyate. stambhādidhiyo hi
stambhādyākāratayaiva svaviṣayam ālambante na bāhyatayeti || 52 ||
{2,49} yadi tu stambhānālambanatvam eva sādhyate,
tatas tadrūpasaṃvedanasya dṛṣṭatvāt saṃvidvirodha evety āha -- tatheti ||
53 ||
atra codayati -- dvicandrādiṣv iti. evaṃ hi manyante -- samāno 'yam
anālambanatvābhimateṣu dvicandrādibodheṣu saṃvidvirodhaḥ. tatrāpi dvāv eva
candrau bhāsete. tadapahnave sphuṭa eva saṃvidvirodhaḥ. ataḥ kena prakāreṇa
teṣām anālambanatvaṃ bhaviṣyatīti. pariharati -- nendriyeti. ayam
abhiprāyaḥ -- yadi vayaṃ pratibhāsaviparyāsād anyathātvaṃ brūmaḥ, tata evam
upālabhyemahi. na tv evam. yad eva vijñānam indriyāprāptam arthaṃ prakāśayati
tadanālambanam iti naḥ siddhāntaḥ. tathā ca dvicandrādijñānam. tato 'nālambanam
ity ucyate. na punardvicandrādipratibhāsāpahnavena, ato na naḥ saṃvidvirodhaḥ,
nacānālambanatvasyāprasiddhir iti || 54 ||
nanv
evaṃ saṃvedanānapahnave yathāvabhāsam arthasya sattvāt sadasadviveko na syād ata
āha -- sarvatreti. asyārthaḥ -- idaṃ sad grāhyam idam asad grāhyam iti
nāyam artha idam arthaṃ prakāśayati idaṃ neti. kin tarhi. jāyamānāyām
evārthagocarāyāṃ saṃvittāv indriyārthasaṃyogasadasattvato 'yaṃ vibhāgaḥ. yad
indriyasamprayuktam arthaṃ prakāśayati tat sad grāhyam. viparītam anyat. na ca
yathāvabhāsam arthasya sattvam. bādhakadarśanāt. ato yad deśāntarastham
indriyāprāptam arthaṃ gṛhṇāti tad asad grāhyam. tasyārtho nāstīty ucyate. kvacid
dhi kiñcit pratiṣidhyate. na svarūpeṇaiva kiñcit. cedaṃ rajatam iti nāyam
arthaḥ{2,50} rajataṃ nāstīti. asti hi tad deśāntarādiṣu. kin tu iha nāstīti
yatrendriyeṇa na prāpyate, idam astīty api yad eva yatrendriyeṇa prāpyate tad
ucyate. iha ghaṭo 'stīti pratītiḥ na punar ghaṭo 'stīti || 55 ||
na
caiṣa vibhāgo bauddhasya sambhavatīty āha -- bhavata iti. na ca
bauddhasyendriyādīni santi yat prāptyaprāptinibandhanaṃ
bhāvālambanālambanapratiṣedhau yujyete iti || 56 ||
dūṣaṇāntaram āha -- bahirbhāveti sādhyatentena. na hy
anālambanajñānavādināṃ bahirbhāvo nāma kaścit siddhaḥ, yena viśiṣṭam
anālambanatvaṃ buddheḥ sādhyata iti. kim iti na sādhyate, ata āha -- naiṣa
iti. pakṣaprajñāpanārthaṃ hi sādhanavacanaṃ, nacāprasiddhapadārthaviśiṣṭaḥ
pakṣo jñāpayituṃ śakyata iti || 57 ||
kiṃ
punaḥ pakṣo na jñāyate. ajñāte viśeṣaṇaviśeṣye ca viśiṣṭo na jñāyate. tac
cobhayam api prasiddham eveti kiṃ viśeṣaṇaviśeṣaṇāprasiddhyā, ata āha --
yatheti. viśeṣaṇāprasiddhāv eva kim. na tāvat pakṣasiddhiḥ, tathāvidham
anyo bodhayituṃ na śakyata iti cet, samānam idaṃ tadviśeṣaṇāprasiddhāv apīti
tadviśeṣaṇāprasiddhau pakṣo na jñāyata iti sūktam iti || 58 ||
etad
eva prapañcayati -- nāprasiddha iti. pratijñāvākyārtho hi{2,51}pakṣaḥ, sa
ca padārthapūrvakaḥ. ato bāhyādipadārthāsiddhau pakṣo na sidhyatīti || 59 ||
dūṣaṇāntaram āha -- paryudāsa iti. (?na/nā)vyatiriktālambanaḥ pratyayaḥ,
(vyatiriktaṃ nālambate) iti hi dvāv arthau sambhavataḥ paryudāsapratiṣedhābhyām.
paryudāse hi nāmayogānnaño 'vyatiriktālambanaḥ pratyaya ity artho bhavati.
niṣedhe tu ākhyātayo(gād) vyatiriktaṃ nālambata iti. ubhayathā hi
siddhasādhanam. prameyatvādinā hi jagato na bhedam ātiṣṭhāmahe. ataḥ
stambhādijñānāt prameyatvādināvyatiriktaṃ bhavati. ata evābhedād vyatiriktaṃ ca
na bhavatīti siddhasādhanam iti || 60 ||
kiñ
ca, idam api cātra vikalpanīyaṃ kim atyantabhinnena stambhādinā nirālambanatvaṃ
sādhyate, kathañcid bhinnena vā. pūrvasmin kalpe tāvat siddhasādhanam evety āha
-- yadīti. siddhasādhanam ity atītena sambandha iti. kathañcid bhinnena
tu nirālambanatve sādhyamāne prāk kalpitena pakṣavirodhaḥ. iṣyate hi kathañcit
kalpanāmātrakalpitaṃ bhavadbhir api bāhyālambanam. atas tanniṣedhe bhavati
prākkalpitena pakṣabādhaḥ. tad etad āha -- kathañcid iti || 61 ||
anyathā siddhasādhanaṃ darśayati -- vastv iti. buddhir hi vastvādyākāreṇa
jaḍarūpā na kiñcidālambata iti siddham eva. asādhāraṇena tu
prakāśātmanā{2,52}bāhyam ālambate. tatrāviśeṣitopādāne śakyaṃ siddhasādhanaṃ
darśayitum iti. nanu grāhakād grāhyam abhinnam itīdam atra naḥ sādhyaṃ, tatra
kiṃ nānāvikalpaiḥ. ata āha -- grāhakād iti. na tāvannirālambanāḥ pratyayā
ity ayam arthaḥ grāhakād grāhyam abhinnam iti. evaṃ saty api yad dviśaktikatvaṃ
jñānasyeṣṭaṃ grāhyagrāhakaśaktikaṃ jñānam iti tad virudhyate, grāhyāpalāpāt.
yady api na bauddhair āśrayātirekiṇī śaktir iṣyate, tathāpi śaktibhedadvāreṇa
dvyātmakatvam eva darśayatīti draṣṭavyam iti || 62 ||
yadi
tu sarvaprakārāsambhavān nirālambanabuddhyutpattimātram eva prasādhyate, tatrāpi
ca siddhasādhanam eva. utpadyate hi nirālambanāḥ pratyayā ity ukte
nirālambanatvabuddhiḥ. na tv iyam arthakriyāyai samarthā, anarthakatvād ity
abhiprāyeṇāha -- nirālambaneti || 63 ||
nacānarthakatvam evāsyā na siddham iti vācyam. tatsatyatve hetor
anaikāntikatvaprasaṅgāt. ato mṛgatṛṣṇādijñānavad evātmāṃśaparyavasāyinī buddhir
iyam abhyupagantavyā. asmākam api sarvamithyātvagrāhipratyayamithyātvaṃ siddham
evety āvayor avivādāt siddham anālambanabuddher anarthakatvam ity āha --
samyaktvam iti || 64 ||
evaṃ
cotpannāyām apy arthaśūnyāyām ātmāṃśaparyavasāyinyāmanālambanabuddhau
caitrādipratyayānāṃ pakṣīkṛtānāṃ dharmatayā nirālambanatā na gṛhītā
sādhanotthitayā dhiyeti, nānāviṣayatvāt pratiyoginā
nirālambanatvenānirākṛtā{2,53}satī caitrādisvarūpaparyālocanayālambanaprāptiḥ
kena vārayituṃ śakyā. sa mānaviṣayopanipātinor hi viruddhārthagocarayoḥ
pratyayayor bādhyabādhakabhāvo bhavati, yathedaṃ rajataṃ nedaṃ rajatam iti
cānayoḥ. na ceha tathā. caitrādipratyayā hi svaviṣayaṃ sthāpayanti. na ca
tannirālambanabuddhiḥ pratikṣipati, arthābhāvāt. svāṃśagocarā hi sā. ato 'syāḥ
svāṃśo viṣayaḥ. caitrādipratyayānāṃ ca caitrādaya iti spaṣṭo viṣayabheda iti kiṃ
kena bādhyata ity ucyate. tad etad āha -- caitrādīti dvayena || 65 -- 66
||
kiñca
yat tat pūrvam uktaṃ kartṛtve karaṇatve vā pratyayatve śabdo 'pi
pratyayaśabdavācya iti, tad yadi tathaiva pratyayaśabdo 'py atra
pratītikartṛkaraṇatvātmanā pratyayatvenopādīyate, tatsaṃvittyālambanatvaṃ
caitrādīnāṃ vāryate, caitrādayaḥ pratyayaśabdasaṃvittyālambanā na bhavantīti.
tatas tasyācetanatvena tatsaṃvittyālambanatvaṃ caitrādīnāṃ nāsti aṃśe
siddhasādhanam evety āha -- yadīti || 67 ||
atha tu
buddhyutpādanaśaktivirahastasyānālambanatvam ity ucyate pratyayaśabdo
nirālambana iti, kim uktaṃ bhavati. na kiñcidviṣayāṃ buddhim utpādayituṃ śakyata
iti. tatas tenāśaktena pakṣo na bodhita iti sādhyaṃ na sidhyatīty āha --
buddhyutpādaneti. sādhyāsiddhau kāraṇam āha -- sādhanasyeti ||
{2,54}
pūrvābhyupagamaviruddho 'py ayaṃ pakṣa ity āha -- na ceti trayeṇa. na
tāvadanabhidhāyakeṣu padeṣu sādhanavākyaṃ prayogam arhati. na cābhidhānam
arthasambandhādṛte padānāṃ sambhavati. na ca sambandho bhedam antareṇa. na ca
bhedaḥ śabdārthagatabhedaṃ bodhayantyā dhiyā vinā (?na) sambhavati. tad atra
sādhanaṃ prayuñjānena bhinnau śabdārthāv abhyupagantavyau. tathā sati prāśnikāḥ
sabhyā gṛhṇanti ca sāvayavaṃ sādhanavākyaṃ pṛthak ca pakṣahetudṛṣṭāntān
vādiprativādinau ceti. yāvad idaṃ nāvasthāpyate na tāvad vyutthita pratipādanāya
sādhanasya prayogo bhavati. etac ca sarvam abhyupetya nirālambanatve sādhyamāne
bhavati pūrvābhyupagatavirodha iti || 69 -- 71 ||
āptatamatvābhimatabuddhābhiprāyaviruddho
'py ayaṃ pakṣa ity āha -- dharmeti bhedontena. yāvad dhi
dharmādharmau bhinnau paramārthau na sidhyataḥ śiṣyaś copadeśyaḥ ātmā copadeṣṭā,
tāvan na dharmādharmopadeśo ghaṭata iti. upadiṣṭāś ca caityavandanādayaḥ
śiṣyebhyo dharmatvena buddhaiḥ. ataś ceṣṭādarśanena sarvam anumataṃ buddhānām
iti teṣām āśaya unnīyate. atas tadviparītavacane bhavati
tadabhiprāyavirodha{2,55}iti. api ca kvacit sūtraviśeṣe sphuṭam eva tair
bāhyārtho 'bhimataḥ yadāśritya sautrāntikena bāhyārthasadbhāvo 'saṅgīkṛtaḥ, atas
tadīyāgamaviruddho 'py ayaṃ pakṣa ity āha -- sphuṭam iti || 72 -- 73 ||
tathā
sarvalokaprasiddhamahīmahīdharodadhiniṣedhāl lokaviruddho 'pīty āha --
sarveti. api ca sarvajñānānām anālambanatve kṛtsnasādhanajñānamithyātvāt
sarvasādhanābhāvo vā yatheṣṭaṃ pakṣādinyūnatvaṃ vā śakyam āpādayitum ity āha --
kṛtsneti. yadi tu na sādhanajñānaṃ mithyety ucyate, tataḥ
pakṣādipratyayair eva hetor anaikāntikatvam ity āha -- teṣām iti || 74 --
75 ||
yadi pakṣādigrāhivyatiriktā eva pratyayā nirālambanatvena pratijñāyante, tatas
tadvyatireka[709]grāhiṇaḥ pratyayasya pakṣādyaviṣayatvān mṛṣātvam āpadyata ity
āha -- tadanyasyeti. abhyupagame doṣam āha -- tanmithyeti.
tadanyapratyayamithyātve hi yat tena pakṣādipratyayavyatirekagrāhiṇā gṛhītaṃ
tanmithyeti sarvamithyātvam āpadyata iti || 76 ||
__________NOTES__________
[709] ki (KA)
___________________________
kathaṃ na sidhyaty ata āha -- stambheti. vyatirekagrāhipratyayamithyātve
hi na stambhādijñānebhyaḥ sādhanajñānasya kaścid viśeṣaḥ. tadvad eva tu
sādhanajñānam api mithyā bhaved iti. etaddoṣaparihārārthaṃ tu
vyatirekagrāhipratyayavyatiriktā{2,56}eva pratyayā yadi pakṣīkriyante, tato
vyatirekagrāhipratyayavyatirekagrāhiṇas tadvyatirekān mithyātvaprasaktau
sarvapūrvāsiddhiḥ, punar api tadanyaviśeṣaṇe 'navasthā. yatraiva tu paraḥ kvacid
avatiṣṭhate tanmithyātvāt pūrvapūrvābhāvo darśayitavya ity āha -- yāvad
iti. kiñcādyapakṣāt prabhṛti ya ete tadanyapratijñādibhiḥ pakṣā darśitāḥ,
teṣu sarveṣu viruddhāvyabhicāritvam anumānavirodho vety āha -- viruddheti
|| 77 -- 78 ||
katham
etad ubhayam ity āha -- ittham iti. itthaṃ vakṣyamāṇaprakāreṇa. atra
pratisādhanaṃ vaktavyam iti. tad eva pratisādhanaṃ darśayati -- bāhyeti.
bāhyārthālambanā buddhir iti dhīr dharmiṇī. samyag iti sādhyo dharmaḥ,
bādhakāpetabuddhitvāt, svapnajñānādibādhabuddhivat. idaṃ ca prasiddhāvayavatvena
nirālambanānumānād balavad iti tasyānumānabādho bhavati. yadi tulyabalatvam eva
manyate, tato viruddhāvyabhicāritvam iti viveko darśayitavyaḥ. (svārthikas tv
iti?) yadi tu svapnādibādhabuddhir api mithyeti brūyāt, tatas teṣām abādhitatvād
asatyatve dṛṣṭāntābhāva ity āha -- sāpīti || 79 -- 80 ||
kiñca
bhinnaṃ jñānamātraṃ kṣaṇikam iti yā buddhayaḥ tāḥ samyaṅ mithyā vā, satyatve
tāvadanaikāntikatvam ity āha -- vijñāneti. tanmithyātvābhyupagame{2,57}tu
saviśeṣaṇapakṣīkṛtajñānābhāvāt pakṣabādha ity āha -- tanmithyeti || 82 ||
evaṃ
cāsati jñāne śūnyatāpramāṇārtha iti ko baddhaḥ ko vā mukto bhavet. tad etad āha
-- tatheti. mokṣayanto 'pi pravrajyādir evaṃ sati viphalas tapasvinām ity
āha -- tata iti || 83 ||
yadi tūcyate --
savikalpakena jñānamātrapakṣo vyavasthāpyate sarvavikalpānāṃ mithyātvād,
nirvikalpakena tvātmānaṃ labhata iti. tad ayuktam. na hi jñānamātraṃ viśvaṃ
kṣaṇikā bhāvā ity ādi nirvikalpakena kasyacit pratibhāti. anumānena ty
evañjātīyakā arthāḥ sādhyante. tac ca savikalpalatvān mithyaiveti
jñānāstitvādipakṣo durlabhaḥ. ato yuktaṃ mokṣayatnasya vaiphalyam ity āha --
vikalpeti sārthena. atra ca nirvikalpakasatyatve stambhādidhiyām api
tathāvidhānāṃ satyatvāpatter na bāhyārthābhāvaḥ sidhyatīti vaktavyam.
tadupekṣyaivottaravibhavāt parihārāntaram uktam iti || 84 ||
api
ca yogibhyo 'rvācām asmadādīnāṃ sarvam eva jñānaṃ kalpanāspadam iti mithyājñānam
eva. na hi pradhānaṃ jagatkāraṇaṃ pañcaviṃśatitattvam ityādijñānebhyo
jñānamātraṃ jagat kṣaṇikāḥ sarve bhāvā ityādipratyayānāṃ kaścidviśeṣo
dṛśyate.{2,58}sarvasya savikalpakatvena mithyābhyupagamāt. ato gṛhyamāṇaviśeṣeṣu
tīrthakarapravādeṣu yo 'yaṃ sāṅkhyādisiddhāntaparivarjanena bauddhasiddhānta
ekasmin pakṣapātaḥ, tatra na kaściddhetur upalabhyate. na ca
kalpanāspadatvā[710]viśeṣe 'pi arthasadasadbhāvakṛtam
indriyasānnidhyaviprakṛṣṭakṛtaṃ vā samyaṅmithyātvaṃ sambhavati. sarvakalpanānām
asadarthatvāt. sarvabāhyāpalāpe cāsya vibhāgasya durlabhatvāt. tad etad āha --
sarvaṃ ceti dvayena || 86 ||
__________NOTES__________
[710] tva (KHA)
___________________________
api ca buddhīnāṃ mithyātvaṃ mṛgatṛṣṇādijñāneṣu bādhakena vyāptam upalabdham. na
ca jāgradbuddhayo bādhyante. ato vyāpakanivṛttyā vyāpyanivṛttir ity
abhiprāyeṇāha -- mṛṣātvam iti || 87 ||
vināpi bādhakaṃ mṛṣātvābhyupagame kṣaṇabhaṅgādipratyayamithyātvād avyavasthety
āha -- bādhād iti. api ca samyaṅ mithyeti ca pratiyogisāpekṣam. kiñcid
dhi samyagapekṣyetaranmithyā bhavati, mithyā ca kiñcid apekṣya paraṃ satyam.
tava tu sarvamithyātvābhyupagame kiṃkṛtaḥ samyaṅmithyātvavibhāgaḥ. asmākaṃ tu
jāgrajjñānam eva satyaṃ pratiyogy apekṣya svapnādijñānaṃ mithyā bhavatīti
yuktaṃ, tad etad āha -- pratīti || 88 ||
na
kevalaṃ svapnādijñānānāṃ pratiyogyabhāvān mithyātvaṃ na sidhyati, jāgrajjñānānām
api śobhanābhidhānasatyapratiyogyabhāvān mithyātvaṃ na sidhyatīty āha -- na
ceti || 89 ||
{2,59}
jāgrajjñānapratiyogyapekṣayā svamate svapnādidhiyāṃ mithyātvam uktam.
tatraivopapattim āha -- svapneti. svapnādipratyayavidharmāṇo hi
jāgratpratyayāḥ. sarvalokaprasiddhā hi te. svapnas tu kasyacid eva
nidrākrāntāntaḥkaraṇasya bhavati. ato yathā tadbādhake pratyaye sārvalaukike
svapnādipratiyogitvam evam anyeṣām api jāgratstambhādijñānānāṃ tatpratiyogitvaṃ,
tadapekṣayā ca svapnādidhiyāṃ mithyātvam iti || 90 ||
atra codayati --
yoginām iti. satyaṃ pratiyogisāpekṣaṃ mithyātvaṃ, jāgradbuddhīnām api
bhāvanābalaniṣpannapratiyogijñānāpekṣayā mithyātvaṃ bhaviṣyati. satyā hi sā
vigalitanikhilakalmaṣasya sphuṭāvikalpaprakāśā jāyate. ato yuktaṃ tadapekṣayā
sāṃsārikajñānānāṃ mithyātvam iti || 91 ||
nanu
kasyacid eva bhāvanāprakarṣakāṣṭhāprāptasya yogino jāgradbuddhiparipanthinī
buddhir āvirbhavati. tās tu sarvalokaprasiddhā evety uktam. ataḥ katham
ekadeśabhuvā jñānena sārvalaukikāḥ pratyayā bādhyante, ata āha -- prāptānām
iti. ayam abhiprāyaḥ -- tāvad eva hi saṃsāriṇo na bādhaṃ manyante, yāvan na
buddhabhūmim adhirohanti. prāptatadbhūmayas tu sarva eva prāṇabhṛto bādhaṃ
manyante. ato na bahvalpaviṣayatayā kaścid viśeṣa iti siddhaṃ yogijñānena
pratiyoginā jāgradbuddhīnāṃ mithyātvam iti || 92 ||
atra
dūṣaṇam āha -- iheti || 93 ||
{2,60} na
tāvad vayam adyatve kasyacijjāgradbuddhiparipanthinaṃ pratyayam upalabhāmahe.
yoginas tu kiṃ bhaviṣyati na veti na naḥ pramāṇaṃ kramata iti. vinaiva tu
pramāṇena yogijñāne pratiyoginīṣyamāṇe śakyam asmākam api vaktum. asmadīyānāṃ
yogināṃ tvad[711]uktapratiyoginī viparītā vā bādhabuddhir bhaviṣyati svācchandye
hi niyāmakābhāvād ity āha -- yoginām iti || 94 ||
__________NOTES__________
[711] nu (KA)
___________________________
bauddhoktajñānamātrapakṣavidharmavividhaviṣayopadarśanena pratiyoginī sākṣād eva
vā naitad evam iti pratikṣepāt tadviṣayaviparīteti. na caivam āvayor aviśeṣa iti
vaktavyam. anumānena hi vayaṃ yogibuddhīnām īdṛśatvam upapādayāmaḥ. ya eva hi
kaścit pramātā gṛhītas tenaiva dṛṣṭāntena yoginām api bahirviṣayabodho
'numīyate. sarvasyādyatanasya grahītur bahirviṣayabodhāt. jñānamātraṃ tu
nirmuktākhilanīlādivibhāgam avayanti yogina ity adṛṣṭāntaḥ, tad etad āha -
īdṛktveti. bhavati cātra (prayogaḥ.) yoginas
tvaduktaviparītabuddhimantaḥ, boddhṛtvād adyatanaboddhṛvad iti || 95 ||
nanu
yogināṃ jāgradbuddhipratiyoginī buddhir utpadyata iti na pramāṇaṃ kramata iti
yad uktaṃ[712]tad ayuktam, katham anumāne jīvati tadapramāṇakam iti śakyam
abhidhātum. evaṃ hy atrānumīyate -- jāgradbuddhayaḥ sapratiyoginyo bādhyā vā,
buddhitvānmṛgatṛṣṇādibuddhivad iti, tad etad āha -- atheti.
pratiyogitābādhyatve prāg eva vyākhyāte iti || 96 ||
__________NOTES__________
[712] ktaṃ ka (KHA)
___________________________
etad api dūṣayati -- iṣṭam iti (bādhya)tvamantena. satyaṃ
jāgradbuddhīnāṃ hi mṛgatṛṣṇādibuddhayaḥ pratiyoginyaḥ, etadapekṣayāsāṃ
satyatvāvagateḥ.{2,61}ataḥ siddhasādhanaṃ, bādhyatvam api siddham. buddhirūpeṇa
hi satyabuddhayo 'pi na mithyābuddhibhyo bhidyante. ataḥ tāsu bādhyāsu tā api
bādhyā bhavantīti vākpravṛttir iti. anyathā siddhasādhanaṃ darśayati --
grāhyeti. satyabuddhīnāṃ grāhyād anyad grāhyāntaraṃ mithyābuddhīnāṃ,
tasmin bādhyamāne sarveṣāṃ grāhyatvenābhedāt satyadhīgrāhyam api bādhitam eva
bhavati. api ca yāny eva yogijñānāni jāgraddhiyāṃ bādhakānīṣyante, tair eva
hetor anaikāntikatvam ity āha -- bādhakair iti. tadanyaviśeṣaṇopādāne ca
pūrvavad anavasthā vācyety āha -- tadanyatva iti || 98 ||
viśeṣaviruddhaś cāyaṃ hetur ity āha -- mithyeti sārdhena.
svapnādibuddhīnāṃ hi mithyābhūtāḥ saṃsāribuddhayaḥ pratiyoginyo dṛṣṭā iti
pratibandhabalena buddhitvena hetunā jāgradbuddhīnāṃ mithyādhīpratiyogitvam eva
sādhyate. tatra yaḥ pratiyoginīnāṃ dhiyāṃ satyatvaṃ viśeṣa iṣṭaḥ, sa bādhyate.
tathā rāgādikṣayanimittāsau yoginām adhigatir iti yaḥ pratiyoginyā yogibuddher
viśeṣa iṣṭaḥ, tasya sarvasya bādhād bhavati viśeṣaviruddho hetur iti. ayaṃ ca
dharmaviśeṣabādhād virodho 'nusandhātavya iti || 99 ||
dūṣaṇāntaram āha -- mahājanasyeti. ayam abhiprāyaḥ -- śakyate hi
pratisādhanaṃ vaktuṃ, jāgradbuddhayaḥ satyāḥ idānīṃ mahājanasyābādhāt
parābhimatayogibādhabuddhivad iti. idaṃ ca yadi bādhyatvānumānena tulyabalaṃ
tataḥ sapratisādhanam. atha tu prasiddhāvayavatvena balavat tato
'numānabādha{2,62}iti prāg apy uktam eva. sarvathā tāvat parasādhanaṃ
pratibadhnātīty atra tātparyam. yogijñānena bādhād dhetor asiddhir mā bhūd iti
idānīm ity āha. yogināṃ bādhabuddher apy anāgatāyā mahājanenābādhād
vyāptisiddhir iti || 100 ||
mūlasādhane ca ye dharmādivikalpair doṣā uktāḥ, te 'py atrānumāne 'nusandhātavyā
ity āha -- pūrveti. evaṃ punas tatpātanikāṃ kṛtvā tatraiva dūṣaṇāntaram
āha -- tasya ceti. tasya ca pūrvasādhanasyādhunā doṣāntaram abhidadhmahe.
dharmadharmiṇau vikalpya dūṣitau. hetur api tasyobhayasiddho nāsti,
sādhyābhedāt. na hi pratyaya eṣa sādhye sa eva hetur vācyo bhavati,
pratijñārthaikadeśatvāt. ato hetuśūnyaṃ sādhanam iti. nanu sāmānyasya hetutayā
pakṣaikadeśatvaṃ pratikṣiptam ata āha -- sāmānyam iti. uktam idam
asmābhir ubhayasiddho hetur nāstīti. bhinnābhinnaṃ hi pratyayatvaṃ tavāsiddham,
atyantābhinnaṃ ca na naḥ kiñcid astīti siddhaṃ nobhayasiddho hetur astīti || 102
||
sārūpyānyanivṛttirūpaṃ tu sāmānyam upariṣṭān niṣetsyata ity āha --
sārūpyeti || 103 ||
upasaṃharati -- tasmād iti. yadi tu mā bhūta sāmānyaṃ, viśeṣa
eva{2,63}hetur ucyate, tad ayuktam. apakṣadharmatvād anvayābhāvāc cety āha --
viśeṣayor iti. dvāv atra viśeṣau pariplavete pakṣas tattulyāparanāmā
sapakṣaś ca. pūrvatra hetor anvayābhāvaḥ. paratrāpakṣadharmatvam. pūrvaṃ tu
viśeṣasyaiva hetutve sādhyābhedād avācyatvam uktam. idānīṃ vikalpya
dūṣaṇāntarābhidhānam iti. nanu mābhūt sāmānyaviśeṣātmako hetuḥ, buddhir eva tv
arthaśūnyā hetur bhaviṣyati. utpadyate hi naḥ pratyayatvād ityukte 'narthikā
kācid buddhiḥ. sarva evāyaṃ hetvādivyavahāro buddhimātraprabhāvita eveti saugatā
manyante. ata āha -- na ceti || 105 ||
ata
eva doṣadvayān nārthaśūnyā buddhir hetur bhavati. na hi sā buddhyantaraṃ
dharmaḥ. na hi kṣaṇikā sādhyānvayabhājanam ity aprasiddhāśrayaś cāyaṃ hetur
viśeṣyagrāhipratyayanirālambanatvena tadaprasiddher ity āha -- āśrayeti.
aprasiddhaviśeṣyaṃ pakṣam ācakṣāṇair evāsmābhir hetor āśrayāsiddhatāpy
uktaprāyaivety arthaḥ. tathā nirālambanatā ceha sarvathā yadi sādhyate
viśeṣaṇāprasiddhyarthaṃ yo vikalpaḥ kṛtaḥ, tenaiva hetor viruddhatvaṃ dṛṣṭānte
ca sādhyahīnatā dve ete bodhite. sarvathā nirālambanatve hi sādhye tathāvidhasya
kasyacid asiddher vyāptibalena yathākathañcinnirālambanatvaṃ sisādhayiṣataḥ
sarvathā nirālambanatvaviruddhaṃ pratyayatvahetuḥ sādhayatīti viruddhatvaṃ,
svapnādijñānānām api sarvathā nirālambanatvābhāvāt sādhyahīno dṛṣṭāntaḥ. tad
etad āha -- tatheti. sādhyahīnatāṃ prapañcayati -- svapneti || 107
||
{2,64} kim iti neṣyate, ata āha --
sarvatreti. asti hi sarvajñāneṣv eva deśāntarādistham ālambanam. yad eva
hi kvacid deśe kāle vā dṛṣṭaṃ tad eva deśāntarādau pratīyata ity etad
evānālambanatvam. na tu sarvathā grāhyābhāva iti. nanu yad eva kvacid deśe kāle
vānanubhūtapūrvaṃ, tad api svapnajñāne prakāśate. ataḥ kathaṃ tasya
deśāntarādisthabāhyālambanatvam ata āha -- janmanīti. ayam abhiprāyaḥ --
pūrvānubhūtagocarā hi manomātrasahāyā svapnasmṛtiḥ. doṣavaśāc ca
pratyutpannabodhaḥ. na ceha pratiniyamaḥ yad ekatra janmany anubhūtam eva svapne
'vasīyata iti, janmāntarānubhūtam api kutaścid adṛṣṭād manasi viparivartamānam
alam eva bhavituṃ gocaraḥ svapnādidhiyām. ato 'sti tāvad vibhramāṇām api
kathañcid avasthitaṃ bāhyālambanam. ekatrāpi janmani kālāntara ity arthaḥ || 108
||
evam antaḥkaraṇajanmanaḥ svapnavibhramasyālambanam uktam. bāhyendriyajanmanāṃ
vibhramāṇām idānīṃ bāhyam ālambanaṃ darśayati -- alāteti
dhiyo'ntena. alātacakrajñāne śīghrabhramaṇadūṣitam alātam evālambanam.
gandharvanagaravibhrame tu sanniveśaviśeṣāvasthitāny abhrāṇy eva dūratvāt
pūrvāvagatagṛhākāreṇālambyante. tad iha pūrvadṛṣṭagṛhāṇy abhrāṇi ca
tatsanniveśaviśeṣabhrāñjyālambanam. tad iha dviprakāro viṣayadoṣo vibhrame
kāraṇam. mṛgatoyajñāne pūrvānubhūtatoyamūṣaraṃ ca sūryaraśmitaptam evālambanam.
ubhayaṃ hi vigāhya bhrāntir ātmānaṃ labhate, tadanyatarāpāye hy abhāvāt. iha
cāntaḥkaraṇaviṣayadoṣābhyāṃ vibhramaḥ. pipāsādūṣitāntaḥkaraṇasya hi
sūryaraśmitaptamūṣaraṃ toyasadṛśaṃ tadvadābhāti. śaśaviṣāṇabuddhes tu mānasād
eva kutaścid bhramanimittāj{2,65}jāyamānāyā. gavādidravyāntaragataṃ viṣāṇam ātmā
ca śaśasya kāraṇam. ubhayabhāvabhāvitvād ekatarāpāye 'pi cāpāyād iti. nanu
śaśaviṣāṇaṃ nāstīti buddher na kiñcid ālambanaṃ na tāvat śaśo viṣāṇaṃ vā
tatsaṃyogo vāsyālambanam. pratiṣedharūpatvān nābhāvaḥ. svatantrānirbhāsāt. tathā
hi -- na vayaṃ śaśaviṣāṇaṃ nāstītyukte svatantram abhāvam avagacchāmaḥ. ato
'vaśyamātmālambanam evedaṃ nāstīti jñānaṃ vaktavyam, ata āha -- mauṇḍyam
iti. asya śṛṅgasya niṣedhe śaśaśiromauṇḍyaṃ kāraṇam. etad uktaṃ bhavati --
yady api svatantro 'bhāvo na pratīyate, bhāvāśrayas tu pratīyata eva. ataḥ
śaśamūrdhavartino 'vayavā uparyupari hīyamānā
dīrghadṛḍhasanniveśarūpe(?ṇā/ṇa)pariṇatā mauṇḍyāparanāmānaḥ śṛṅgābhāvātmanā
jñāyante. yad dhi yathā nirbhāsate tat tatheivālambanam. abhāvo 'pi parādhīna
evānubhūyamānas tathaivālambanaṃ bhaviṣyati. jñānaṃ tu sadrūpaṃ nāsyā
nāstītibuddher ālambanaṃ bhavitum arhati. āha ca --
bhāvarūpaṃ ca vijñānaṃ nāstīti katham ucyate |
iti. yat tarhy
anāśritaviṣayaṃ śūnyaśabdāj jñānam utpadyate tadanālambanaṃ bhavet,
sarvābhāvasya pratyetum aśakyatvād, viśeṣāprakāśāc ca. ata āha -- vastv
iti. ayam abhiprāyaḥ -- na svatantraṃ śūnyajñānam utpadyate kiñcid dhi
kenacit śūnyam avasīyate. gṛhaṃ caitreṇa jagad vandhyāsutena. ataḥ
kevalagṛhādyālambanam eva śūnyajñānaṃ nānālambanaṃ svāṃśālambanaṃ veti || 112 ||
evam
aṅgulyādivākyajanitaśābdavibhramāṇām api sannidhidoṣadūṣitā eva padārthāḥ
kāraṇam ity āha -- kāraṇatvam iti. yas tarhy
atyantānanubhūtapūrvaḥ{2,66}pradhānādir artho buddhyā sāṅkhyādibhiḥ kalpyate,
tatra na kiñcij jñānasyālambanam upalabhyate. viṣāṇādir hi kvacid adṛṣṭaḥ kvacit
tūpalabhyata iti yuktam. svarūpāsatas tu kathaṃ kutra vā kalpanam ata āha --
atyanteti. pṛthivyādi sūkṣmam eva hi taiḥ pradhānam iti kalpyate.
sthūlasya hi jagato nākasmān niṣpattir upapadyata iti pradhānaṃ kalpyate. na ca
tadanyat paramāṇubhyo ghaṭata iti kathañcit sūkṣmarūpāvasthitāḥ pṛthivyādaya eva
pradhānabuddhyā gṛhyante. so 'yaṃ sūkṣmarūpatayā teṣām agrahaṇāt tadvyatiriktaḥ
pradhānabhramaḥ. paramārthatas tu tatsthāne pradhānaparikalpanād eva
tadālambanaṃ prakalpyata iti. ataḥ prakṛtaṃ vipariṇataṃ prakalpanaṃ tasyeti
parāmṛśyata iti || 113 ||
nanv
atra prakaraṇe 'vartamāna evārtho buddhyā viṣayīkriyata ity uktam. tad ayuktaṃ,
kathaṃ hi vartamānāyā buddher avartamānam ālambanaṃ bhaviṣyati. na hy
avartamānaghaṭaviṣayaṃ vartamānaghaṭajñānam upalabdham ata āha -- eṣa
iti. yad eva tad vartamānārthatvam indriyasannikṛṣṭārthaviṣayatvaṃ ca. ayaṃ
pratyakṣapramāṇadharmo na jñānāntarāṇām. na tu vibhramāḥ pratyakṣaṃ,
tadābhāsatvād iti || 114 ||
nanu
kim idaṃ pratyakṣadharma iti. na hy atra vaidiko vidhir asty evandharmaṇā
pratyakṣeṇa bhavitavyam iti. yathā tv avartamānaṃ na jñānaṃ janayituṃ kṣamam iti
pratyakṣaṃ vartamānaviṣayam, evam ābhāsam api tathā bhavitum arhati. kathaṃ hi
tatrāvartamānena jñānam utpādayituṃ śakyam asataḥ karaṇatvāyogāt. tad etad
āśaṅkate tāvat -- katham iti. pariharati -- kuta iti. avartamānaṃ
hy arthakriyāntareṣv asamarthaṃ dṛṣṭaṃ, jñānaṃ tu janayaty eva.
bhūtabhaviṣyantyor api vṛṣṭyor anumānodaye kāraṇa[713]bhāvāt. pratyakṣaṃ tv
indriyasannikarṣānuvidhāyi. na cātrāvartamānenendriyaṃ sannikṛṣyata iti bhavati
vartamānaviṣayam. doṣasahāyebhyas tv indriyebhyaḥ
prācīnānubhavajanitasaṃskāravaśenāvartamānam eva vartamānam iva bhāsata iti na
nopapannam. nanūktam asataḥ kāraṇatvānupapattir iti. śaktimad dhi{2,67}kāraṇam.
nacāsataḥ śaktisamavāyaḥ sambhavati. na. sattvāt. yadi tadekāntam asad bhaved,
na jñānaṃ janayet. asti tad deśāntarādiṣu rajatādīti na tasya śaktisamavāyo
'nupapannaḥ. sannidhānaṃ tu tasya nāstīti kvacid evāvartamānam ākhyāyate. yat
tarhi nāsty eva svarūpataḥ yathā vṛṣṭyādi, tat kathaṃ jñānasya kārakam atītam
anāgataṃ vā. tatrāpi sāmānyānumānāt. tenātmanā sata eva kārakatvam. atha vā yadā
tāvat tadāsīt yadā tāvacchaktimatā kārakībhūtenātmani jñānaṃ janitaṃ, tenāpi
saṃskāraḥ, tad evaṃ paramparayā viṣayaśaktir ātmani saṅkrāntā. sa cātmā nitya
iti sadāśrayā śaktiḥ kāryāṇy ārabhate. tayaiva cātmasamavāyinyā śaktyā
smṛtyādijñāneṣu jāyamāneṣv atītānāgatārthāḥ kāraṇam ity ucyate yāga iva vinaṣṭo
'pi śaktidvāreṇa. bhavatu tāvad atītasmaraṇe, anāgatā(va)bodhe tu katham.
tatrāpy agṛhītapūrvasya sambandhāgrahaṇenānumātum aśakyatvād avaśyaṃ
pūrvānubhavo 'bhyupagantavyaḥ. atas tatrāpi paramparayā kāryaśaktisaṅkrānter
upapannaṃ kārakatvam. nanv anya eva pūrvānubhūto viśeṣo 'nyaś cāyaṃ yaḥ samprati
bhaviṣyat tayā jñāyate. ataḥ katham anyāhitaśaktyānyasya kārakatvam. na.
sāmānyātmanaikatvāt. tasyaiva ca rūpasyānumeyatvād iti || 115 ||
__________NOTES__________
[713] ṇā (KHA)
___________________________
nanv evam api na tāvad yathāpratibhāsaṃ bhavadbhir artho 'bhyupagataḥ. sannihito
hi pratibhāsaviṣayaḥ. na cāsau tatheṣyate. pratibhāsavisaṃvādivastvabhyupagame
na kiñcit pramāṇaṃ paśyāmaḥ. tathā sati hi svāṃśālambanatvaṃ kalpitaṃ
bāhyālambanatvaṃ vā na kaścid viśeṣaḥ, ata āha -- bāhyeti. ayam
abhiprāyaḥ - jñānasya[714]bāhyaviṣayasadasadbhāvagocaro 'yam āvayor vivādaḥ. na
ca bāhyasadbhāve pratibhāsavisaṃvādaḥ. bhrāntijñāneṣv api bahir eva viṣayā
bhāsante. idaṃ toyam iti mṛgajalajñānaṃ nāhaṃ toyam iti. asti ca
taddeśāntare.{2,68} na hi bādhakenāpi bahirviditas toyasadbhāvo bādhyate. na hi
tat toyaṃ nāstīti bhavati matiḥ. kin tu idaṃ na toyam iti. kim uktaṃ bhavati.
iha toyaṃ nāstīti. tad iha kvacid eva toyasaṃyogo vāryate na toyam. ataḥ
sannidhibādhe kaḥ pratibhāsavirodhaḥ. nanv evam api sannidhijñānam
evāsatsannidhyālambanatvena nirālambanaṃ bhavet. na. sannidhir ity ūṣarasaṃyogas
toyasyāpadiśyate so 'pi kvacit prasiddha eveha pratiṣidhyata iti na kiñcid
anālambanam. ato yathāpratibhāsam eva sarvam idam upadarśitam iti na kvacit
pratibhāsavisaṃvāda iti || 116 ||
__________NOTES__________
[714] stha (KHA)
___________________________
kim idānīm anālambanaṃ nāma, na kiñcit tatrabhavatāṃ, yady evam apahnutaḥ
satyamithyātvavibhāgaḥ. ata āha -- tasmād iti jñānamantena. bāhyam
evānyathāsantam anyathāpratipadyamānam anālambanaṃ jñānam ācakṣmahe. nāsad
grāhyam. tad evaṃ mithyocyate iti. abhāvālambanasya tarhi jñānasya kim
ālambanaṃ, na tāvad bhāvaḥ, virodhāt. nābhāvaḥ, tasya bhāvād
viviktasyāsvatantrasyānirbhāsāt. ato balād anālambanam evāpatitam ata āha --
abhāveti || 117 ||
atra kāraṇam āha --
bhāveti. satyaṃ na svatantro 'bhāvo 'vasīyate, bhāvadharmo hy asau kathaṃ
svatantro 'panīyeta. atas tvaduktād eva svatantrānirūpaṇāt kāraṇāt
sadātmanāvasthite gavādau vastvantarābhāvātmanā yaj jñānam utpadyate
tadabhāvālambanam ucyata iti, idaṃ ca prāg apy uktam adhunopapāditam iti
vivekaḥ. bauddhānāṃ tu sarvasaṃvidām ātmaparyavasāyitvād
arthasannidhyasannidhikṛtaviśeṣābhāvāc ca dvayam api nirālambanatvam
abhāvālambanatvaṃ ca durnirūpaṃ, dvayahetor abhāvāt. sati hi hetau sahetukaṃ sad
etannirūpayituṃ śakyate, na tv etad astīty āha -- bhavatām iti.
bhavanmata ity arthaḥ || 118 ||
{2,69} tad evaṃ
tāvad dṛṣṭānte sādhyahīnatā vivṛtā. idānīṃ viruddho hetur iti dūṣaṇāntaram āha
-- pratijñeti. yathā dharmadharmibodhakapratyayanirālambanatvān na dharmo
dharmī nobhayam iti pratijñādidoṣo 'bhihitaḥ, tathā samastavyastayor
dharmadharmiṇor vyāptibalena svarūpasvaviśeṣau vighnan viruddho 'pi pratyayatvaṃ
hetur iti || 119 ||
dṛṣṭānto 'pi na kevalam sādhyahīnaḥ sarva eva tu dṛṣṭāntadoṣās
tadvacanābhāvaprabhṛti yojayitavyāḥ. na hy ekasmin jñānamātre vastuni
dṛṣṭāntavaca(saḥ) sādhyāṃśo nirālambanatvaṃ, hetvaṃśaḥ pratyayatvaṃ, tasya
cāsādhyāṃśena vyāptiḥ dṛṣṭāntadharmitaddharmatā ca sādhyasādhanayor iti sarvam
idam upapadyate. ato yatheṣṭam eva dṛṣṭāntasya tena tena vacanādinā nyūnatvaṃ
śakyaṃ vaktum ity abhiprāyeṇāha -- dṛṣṭānteti || 120 ||
vaidharmyadṛṣṭāntanyūnaś cāyaṃ prayoga iti kecid anuyuñjata ity āha -- kecid
iti. dvedhā hi dṛṣṭāntavacanasamayaḥ. kecid vyāptyā sādharmya ukte 'pi
vaidharmyavacanaṃ kāryam iti manyante. tad idam ekeṣāṃ matena paricoditam iti
kecid ity uktam iti. nanu ca vipakṣād hetuṃ vyāvartayituṃ vaidharmyavacanaṃ, na
ceha vipakṣānuvṛttiḥ sambhavati. sādhanabhāṣyasya tadantareṇa hetor vipakṣād
vyāvṛttyasiddheḥ. a(?nye tu/nyais tu) hetoḥ sādhyena vyāptiṃ darśayituṃ
dṛṣṭāntavacanam. tad yadi samyak sādharmyavacanād eva vyāptir avagatā, na
sahabhāvamātraṃ, na ca viparītānvayaḥ, tadā kiṃ vaidharmyavacaneneti
sādhanabhāṣyavyākhyānāvasare varṇitam. uktaṃ ca parair api na vā tadabhāvāt
tatrāvṛtter iti. ato{2,70}vaidharmyasyāvacanam ity adoṣaḥ. ata āha --
tadabhāveti. tadabhāvād avṛttir iti yad etad tavābhidhānaṃ tasyātra
prakṛtasādhane 'vasaro nāstīti || 121 ||
katham anavasaro 'ata āha -- vidhirūpeti. tadabhāvād avṛtter iti yad
uktaṃ tasyāyam arthaḥ -- bhāve pratijñāte vidhirūpeṇābhāvo vipakṣo bhavati.
tadabhāve ca vipakṣe 'bhāvasya nissvabhāvatvān na hetor vṛttiḥ sambhavatīti na
vaidharmyaṃ vacanīyam iti. etad api bauddhā vaktum aśaktā eva. na hi teṣāṃ
kvacid api pratyakṣavad vidhirūpeṇa hetuḥ prakāśakaḥ. vyatirekapradhānavādino hi
te. sarvatra sādhyānvitahetusaṃvido durlabhatvāt. ato vipakṣavyāvṛttimukhenaiva
sarvatra hetor gamakatvam āśritam. na cāsati vaidharmyavacane vipakṣavyāvṛttiḥ
śakyate darśayitum. ataḥ sarvatraiva tvanmate vaidharmyadṛṣṭānta eva vācyaḥ. tad
etad upetyāpi tāvad ucyate. bhavatu vidhirūpapratijñāsvabhāvasya vipakṣatvāt
tadabhāvād avṛttiḥ. ālambanābhāvātmakatve tu nirālambanatve vastuni sādhye
pratijñāte vastvātmakaṃ sālambanam eva vipakṣaḥ. tatra ca hetor
vṛttisambhāvanāyāṃ vyatireko[715]vaktum ucita eva. ato vaidharmyanyūnatā sūkteti
|| 122 ||
__________NOTES__________
[715] ke (KHA)
___________________________
vidhirūpapratijñāyām api vaidharmyasya prayojanābhāvamātram. avastvātmake tu
vipakṣe vaidharmyasya prayogaḥ sambhavaty eva. kriyate cānumānakuśalaiḥ. ato
'vaśyaṃ vācyaṃ vaidharmyaṃ, yan nocyate tan nocitam ity āha -- tatreti.
tadvṛttena vidhirūpapratijñā parāmṛśyate. hiśabdo hetau. yasmād avastuvipakṣe
prayogaḥ sambhavati, tasmāt sarvatraiva vaidharmyaṃ vācyam. tad ihānavasaraṃ
pratijñāyottaraśloke pūrvottarārdhābhyāṃ hiśabdadvayena hetudvayam uktam iti
prayogasambhavam eva darśayati -- yasminn iti. śabdo 'nityaḥ kṛtakatvād
ity ukte yad anityaṃ na bhavati tat kāryam api na bhavati yathā khapuṣpam iti
śakyam eva vaidharmyavacanam.{2,71}sarvābhāvasyāvastuni śakyanidarśanatvāt.
bhāvo hi tatra nidarśayitum aśakyaḥ. vināśākhyakriyāsāmānyaṃ cānityatvam iti
vidhirūpapratijñā darśayitavyeti || 123 ||
tad evaṃ tāvad
avastuvipakṣe 'pi prayogasambhavo darśitaḥ. atra tu prakṛtasādhane vastuna
ālambanābhāvasya sādhyatvaṃ vastunaś ca sālambanasya vipakṣatā. vastuni ca
hetuvṛtteḥ sambhavād vipakṣād vyatirekaḥ prayojanavattvād vācya evety āha --
atra tv iti vācyontena. yas tv atrāpi vyatirekaṃ darśayati
tenāvaśyaṃ[716]yannirālambanaṃ na bhavatīti nañātmanaḥ pratiṣedhadvayāt
sālambanavidhir eva pradarśito bhavati. na ca sarvasminn evāsati vastuny
ālambanavidhiḥ śakyo vaktum. seyam ubhayataḥpāśā rajjuḥ. vaidharmyavacane
vastutvāpātaḥ. avacane vācyāvacanam iti. tad etad āha -- yaś ceti
cidantena || 125 ||
__________NOTES__________
[716]
śyaṃ nirā (KHA)
___________________________
yadi tarhi sarvathaiva vaidharmyaṃ vācyaṃ sarvajñaniṣedhe kā vārtā. tatrāpi hy
avastuni sādhye vastvātmanaḥ sarvajñavipakṣād dhetur vyāvartyaḥ. tathā ca
tadabhyupagamaprasaktir ata āha -- evam iti. evaṃ hi tatra sādhyate
buddhapratyakṣam asarvaviṣayaṃ, pratyakṣatvād asmadādipratyakṣavat. sarvaviṣayaṃ
tu na pratyakṣaṃ śabdavad iti. evaṃ tāvad vyāpakaṃ vaidharmyaṃ manvānānām
anuyogo darśitaḥ. na tv evaṃ manyāmahe. vakṣyati hi --
vyāptyā sādharmya ukte ca na vaidharmyam apekṣyate |
iti || 126 ||
{2,72}
anaikāntikāśaṅkānirākaraṇaṃ tu tadukteḥ prayojanam iha vipakṣābhāvād eva tan na
sambhavatīti kiṃ tadvacanenety āha -- vaidharmyeti. etad iti.
prakṛtasādhanam. adūṣaṇam. avidyamānadūṣaṇam ity arthaḥ || 127 ||
sādhu
tarhi sādhanam āpannaṃ sampratipattir evottaram ata āha -- sarvatheti.
yeṣāṃ hi sādhyasiddhāv upāyāntarāṇi pratijñāhetudṛṣṭā(?ntāni/ntāḥ) santi, te
vādamārgeṣv adhikṛtāḥ. saugatās tu na kathātraye. ato na nāma
vaidharmyavacananyūnatā dūṣaṇam. anupāyasya hi kathaṃ sādhyasiddhir bhaviṣyati.
vayaṃ hi sādharmyāt sādhyasiddhiṃ manvānā vaidharmyaṃ nādriyāmahe.
sarvāpalāpavādī tu vāde nādhikṛta eva. pradarśanamātraṃ hi vādagrahaṇam. tisro
hi kathā bhavanti. vādo jalpo vitaṇḍā ceti. śiṣyaviṣayo hi vāhaḥ. vyutthitaṃ tu
śiṣyamāṇam arthaṃ pratipādayituṃ jalpavitaṇḍe. tayoḥ svapakṣasthāpanāhīnaṃ
vacanaṃ vitaṇḍā. tad atra traye 'pi śūnyavādino 'nadhikṛtā iti || 128 ||
sarvapūrvoktadoṣaparihāreṇedānīṃ bauddhaḥ pratyavatiṣṭhate -- nanv iti.
sālambanavādinaṃ hi bhavantaṃ pratibodhayitum idaṃ sādhanam. tatas tvaṃ
prasiddhair eva hetvādibhiḥ sādhyaṃ budhyamānaḥ kiṃ māṃ prati bahuprakāraṃ
pratijñādi vikalpya dūṣaṇamāttha bravīṣīti || 129 ||
mīmāṃsakaḥ prakṣīṇanikhilakuhetujālam evaṃvādinam apahasati -- vipralipsur
iti. nyāyavit kilāsi. kim asmān vipralabdhum evaṃvidhaṃ bhāṣase. kiṃ khalu
kathāsv apy ubhayasiddhasya sādhanatvam iti nāśrauṣīr iti || 130 ||
{2,73} nanu parāsiddhas tāvad hetuḥ prayujyamāno
dṛṣṭaḥ. śabdo 'nityaḥ kāryatvād iti. na hi mīmāṃsakasya śabdakāryatvaṃ siddham.
athāsiddham api vyāpārānantaradarśanādibhiḥ sādhyata ity ucyate, svāsiddhe 'pi
tathākaraṇe ko doṣaḥ, ata āha -- yo 'pītidvayena. parāsiddhe hi
svayaṃsiddhe prasādhanaṃ pratīkāro bhavati. svatosiddhe tu pratikriyaiva nāsti.
tasmin sādhyamāne pūrvābhyupagamavirodho bhavati. asādhitena tv asatā na sādhyaṃ
sādhyata iti || 132 ||
atra
codayati -- pareti. parapratipādanārthaṃ hi sādhanavacanam. na
cāsau[717]paro 'siddhena pratipādayituṃ śakyate. ataḥ parāsiddho na sādhanam iti
yuktam. svāsiddhasya tu kiṃkṛtam asādhanatvam iti na vidma iti || 133 ||
__________NOTES__________
[717] cāsiddhau pa (KA)
___________________________
nanūbhayasiddho hetur iti bhavadvṛddhair api bhāṣitaṃ tat parityaktam, ata āha
-- dvayor iti. nāyam adṛṣṭāya vṛddhopadeśo dṛṣṭānusāreṇa
parāsiddhapratiṣedhaparatvam evāsya niścīyate ity āha -- pratyeṣya(ntī)ti.
svasiddhair hetvādibhiḥ paraḥ sādhyaṃ vaktā tu svayam asiddhaṃ kathaṃ śaknoty
ata āha -- vaded iti || 135 ||
{2,74}
pratyakṣaparidṛṣṭaṃ hi sādhanavākyaṃ vaktṛprayuktaṃ taddarśanena bhavati kācit
prayuktiśaktikalpanā. kiṃ tadviśeṣāvadhāraṇena. tava tu
sāpy[718]apratijñānārthinaḥ sādhanaśaktiparīkṣaiva yuktā kim anena kathaṃ vaktrā
sādhanaṃ prayuktam iti. etad eva prapañcayati -- gṛhītam iti || 136 ||
__________NOTES__________
[718] prajñā (KHA)
___________________________
puruṣādhīne hi nirṇaye tatpratyayānusāritvān nirṇasyaya tajjñānakāraṇānusaraṇam
ucitaṃ, nātrānumāna ity āha -- yatreti || 137 ||
atrāpi tu puruṣādhīne nirṇaye pratijñāmātrād eva tadanusārī nirṇayo bhavet, na
sādhanāpekṣā syād ity āha -- yadi caivam iti || 138 ||
na tv
etad astīti vyatirekeṇa darśayati -- yatas tv iti. asyaiva
sādhanasyaivety arthaḥ. kim idānīṃ vākyam anapekṣitārtham eva, nety āha --
ta(tsmṛtīti). sādhanasmaraṇārtham eva vākyam, atas tacchaktir eva
cintanīyā. kiṃ puruṣanirūpaṇena. na hy ayam aprāptapratyayānusārī niścaya iti ||
139 ||
ato
yathā svārthānumāne na vaktāram apekṣate, evam ihāpi bhavān nāpekṣetaivety āha
-- tasmād iti. yataḥ smārakaṃ vākyam ity arthaḥ || 140 ||
{2,75} yadi tu sarvapramāṇeṣv eva
puruṣāpekṣeṣyate sā tarhi pratyakṣeṇārtham upala(?bhya/bha)mānasya prāpnoti. na
ca matprasiddhā yuktiḥ sādhyaṃ vā yat pratyakṣeṇa paricchidyate. tatrāsti
yathātra sādhyasya nirālambanatvasya pratyayatvasya hetoḥ siddhim icchasīty āha
-- yac ceti || 141 ||
tasmāt svayaṃsiddhenāpi
parāsiddhena sādhyārthapratipattir na sāhasāspadam ity āha -- tasmād iti
|| 142 ||
pariharati -- satyam iti dvayena. ayam abhiprāyaḥ -- syād etad evaṃ yadi
matpratipattimātraphalam eva sādhanavacanaṃ bhavet. tathā hi -- kiṃ
sādhanavacanenāpi avadhāyakatvaṃ budhyadhvam ity etāvad upadiśyeta, siddhaś
cāyaṃ bhavatāṃ jñānamātraṃ jagad iti, tadā kutaḥ punar idam avagatam iti
paryanuyukte tvam eva jānāsīti naivaṃvidham uttaram upapadyata iti || 144 ||
kathaṃ nopapadyate ata āha -- svayam iti. jñānakāraṇam anuyukte tad eva
vaktavyaṃ na matprasiddhiḥ. evaṃ hi matprasiddhivacanam upapadyate yady
agṛhītena matprasiddhena vā hetunā sādhyam etad bhavān svayaṃ pratipannaḥ.
pratipanna iti kartari rūpam. na tv etad ubhayam apy astīti || 145 ||
{2,76} kiñ ca
bhavadīyaparārthānumānalakṣaṇānusāreṇāpi svapratipattiprakāśanaphalam eva
sādhanavacanaṃ yenaivam uktam. parānumānaṃ tu svadṛṣṭārthaprakāśanam iti, ato
'vaśyaṃ svajñānakāraṇam avasthāpanīyam ity abhiprāyeṇāha -- na ceti.
svaniścayahetoḥ pratipādanād anyatra sādhanavacanaṃ na prāśnikān sabhyān prati
vyāptiyate. te hi pratipādyāḥ. vyutthitas tu yadi vaiyātyād upapāditam api na
budhyate, kim atra vidheyam. prāśnikapraśnaniścayāt tu tattvam ity anādṛtya
prativādinaṃ prāśnikapadaṃ prayuktavān iti || 146 ||
api
ca parabuddher apratyakṣatvān matprasiddhatvam api bhavatāṃ duradhigamam evety
āha -- matprasiddhatvam iti. kiñ ca viditapūrvam arthaṃ vivakṣitvā
sādhanavākyaṃ prayujyate. tava tvajānataḥ kiṃkṛtā vivakṣā. na cātatpūrvā
vākyaniṣpattiḥ sambhavatīti āha -- katham iti. jijñāsamāne 'pīti. na
tāvad ahaṃ jijñāsamānaḥ vyutthitatvāt. atas tvannigraha eva mama sarvathā
vidheyaḥ. yady api jijñāsur ahaṃ, tathāpi bhavato vivakṣākāraṇaṃ nopalabhyate
pūrvavijñānābhāvād iti. yata eva svāsiddhaṃ vaktum aśakyam, ata eva vṛddher api
bhavadīyair ubhayasiddhahetutvaṃ bhāṣitaṃ na parasiddhiparam ity āha --
itīti || 148 ||
yadi
tu matprasiddhimātreṇa hetutvaṃ bhavet, tena tarhi yathā tvaṃ matprasiddhena
hetunā mama sādhyajñānam ādhātum icchasi. evam ahaṃ matprasiddhair apy amībhir
bhavadasiddhair hetvādibhis tattannyūnatodbhāvanena nānāvidhair dūṣaṇais
tavājñānam ādhātum icchāmi. matprasiddhā api hetvādayaḥ tavāsiddhā iti te
bhavati dūṣaṇam{2,77}ko viśeṣaḥ yat svayam asiddhaṃ sādhanam ucyate na dūṣaṇam.
ato 'nabhijñasya parārthānumānaprayogānupapattir ity abhiprāyeṇāha --
teneti || 149 ||
yā
ceyaṃ bhavato mṛṣṭāśā svāsiddhair hetvādibhiḥ kila mayā sādhyaṃ boddhavyam iti,
sāpy ayuktā. tavaiva hy atatsādhanāt. sādhyaṃ budhyamānasya mamāpi pratighāto
bhavet. sādhyasādhanayor itaretarapratighātāvagamād ity āha -- yatheti
caturbhiḥ. nigadavyākhyānāḥ ślokā iti || 153 ||
hetupratijñāvirodhākhyam api nigrahasthānam āpadyate ity āha -- vispaṣṭaś
ceti. akṣapādena hetupratijñāvirodho[719]nigrahasthānam ity uktam. udāhṛtaṃ
ca, śabdo nityaḥ sarvasyānityatvād iti. nitye hi śabde na sarvānityatvaṃ
sarvānityatve vā na tadantargatasya nityatvam iti hetupratijñayor
itaretaravirodho nigrahādhikaraṇam iti, tad idaṃ bhikṣuṇā dūṣitam. uktaṃ ca
nāyaṃ hetuḥ vaidharmyavacanatvāt. yadāha --
__________NOTES__________
[719] dhe (GA)
___________________________
dṛṣṭānto 'bhihito hy eṣa vaidharmyeṇāsuśikṣitaiḥ |
iti. hetur hi
pakṣadharmo bhavati. na ca sarvasyānityatā śabdadharmaḥ, katham asau hetuḥ
vaidharmyadṛṣṭāntas tv asau nityatvasya. na hi tato 'nyaḥ
sādhyavipakṣabhāga{2,78} bhavati. iha ca nityatā sādhyā, tadvipakṣo 'nityatā.
tad yuktaṃ sarvaṃ vaidharmyadṛṣṭānta eveti. tad atredam ākūtaṃ - yannityaṃ na
bhavati tat sarvaṃ, nāyaṃ sarvamato 'sarvatvān nityaḥ śabda iti. asarvatvaṃ
hetuḥ, ataḥ sarvasyānityatvam ahetur iti na hetusādhyayor virodha iti. punaś
coktaṃ - vaidharmyavacanam api nedaṃ samañjasamabhāvaniyamasya viparītatvāt
hetvabhāve hy atra sarvatve sādhyābhāvasyānityatvasya pradarśanaṃ kṛtam.
sādhyābhāve tu vaidharmyadṛṣṭānte hetvabhāvo darśayitavyaḥ.
vyāptiviparyayasyānumāne vakṣyamāṇatvāt. tad ihānityatvasya sarvatvād iti
vaktavye sarvasyānityatvād iti vacanaṃ suśikṣitatvād vaidharmyavacanasyeti. tad
etad ayuktaṃ, hetāv asmin vivakṣite 'kṣapādena hetusādhyayor virodho 'bhihitaḥ.
yattvapakṣadharmatvān na hetur iti, tad dūṣaṇāntaraṃ bhaviṣyati. asarvatvaṃ vā
kathaṃ hetuḥ, tad apīha sarvāntargater asiddham eva. ataḥ kṛtvācintāmātreṇedaṃ
naiyāyikair uktaṃ hetāv asmin vivakṣite hetupratijñayor virodha iti. mā bhūd vā
tadudāharaṇam. iha tu vispaṣṭo virodhaḥ, yam etam adṛṣṭvā parair bauddhair uktaṃ
na pratijñāhetur virodho dūṣaṇam iti. kilaśabdo 'rucau. atrodāharaṇaṃ
vispaṣṭatvād virodhasyeti || 154 ||
atra codayati --
nanv iti. saṃsārāvasthāyām anumānānumeyavyavahāraḥ. atra ca hetvādayo
lokaprasiddhā eva. loka iti laukikasaṃvṛtisatyam apadiśati. ataḥ
saṃvṛtisatyasiddhena hetvādinā sādhyasiddhir āsīd eva prāk, paramārthāvasthāyāṃ
tu sarvābhāvam ācakṣmaha ity avasthābhedād adoṣa iti ||
pariharati -- yo 'dhuneti. yadi hi tadbādhakabalena nāstīty ucyate, prāg
api nāsīd eva. bādhakena tatprāg api pratikṣiptaṃ rajatam iva śuktāv
avagatikṣaṇād ārabhya. ataḥ prāg apy asataḥ kathaṃ sādhanatvam iti || 156 ||
{2,79} prāk sādhanatvābhyupagame vā
paramārthāstitvam āpadyata ity āha -- sādhaneti. kāraṇam āha --
siddhir iti || 159 ||
kim
iti na yujyeta, ata āha -- na dṛṣṭeti. nātyantam asataḥ sādhanatvaṃ
dṛṣṭaṃ śaśaviṣāṇavad ity anumānam antarṇītaṃ, kvacid dṛṣṭasyāpi
rūpasyānyatropacaritasya paramārthopāyatā nāsti. kim utātyantāsato hetvāder ity
āha -- bāṣpādineti || 158 ||
upasaṃharati -- tasmād iti || 159 ||
nanu
varṇātmanā asatyānām api rekhādīnāṃ paramārthavarṇopāyatā dṛṣṭā, ato naikāntiko
'satyatvaṃ hetur ata āha -- ye 'pīti. vipakṣavṛttir hi hetur anaikāntiko
bhavati. na ca paramārthopāyeṣu rekhādiṣv asatyatvam asti, svarūpasatyatvāt.
tena ca rūpeṇa varṇabodhopāyatvāt. taddarśino hi smṛtasaṅketasya varṇā buddhau
bhavantīti || 160 ||
nanu
bhavantu svarūpasantaḥ. varṇātmanā tāvadasatyā eva, ata āha -- varṇeti.
sarve hi bhāvāḥ svarūpeṇa santaḥ pararūpeṇāsantaḥ. kenacid viśeṣeṇa
rekhodāharaṇam iti || 161 ||
{2,80} na caiṣa
prakāro 'tyantāsatāṃ hetvādīnāṃ sambhavatīty āha -- svarūpa iti. asatyam
api kenacid rūpeṇa sad eva rūpāntareṇa bhavati. na hi nissvabhāvam iti nāpy
asatyatety uktam iti || 162 ||
etad
eva sphuṭayati -- hetvādīnām iti. atra ca bāṣpādīnām ivāgnyādāv upāyatvaṃ
hetvādīnāṃ, na paramārthena tu lekhyavad ity āha -- teneti.
hetutvābhāvapratipādanaparam idam iti || 163 ||
atra
codayati -- upāyānām iti. kim idaṃ nissvabhāvatvam upāyānām āpadyate.
saṃvṛtyātmakā hi te. tena ca rūpeṇa santa eveti || 164 ||
pariharati -- saṃvṛtyeti. sāṃvṛtaṃ hi rūpaṃ vāṅmātranirmitaṃ, na
paramārthopāyo bhavatīti || 165 ||
api
ca, paramārthāl lokasya saṃvṛtisatyasya bhede na hetur asti, tadbhedagrāhiṇo 'pi
jñānasya mithyātvād ity āha -- paramārtheti. api ca yadi paramārtho 'pi
laukikopāyagamyaḥ, na tarhi paramārthaḥ, laukikopāyagamyatvād bāṣpādivāgnir
avagamyamāna ity āha -- laukiketi. pūrvaṃ ca satyabhedo nirākṛtaḥ. idānīṃ
sāṃvṛtasya paramārthopāyateti vivekaḥ. nanv asata eva śrutyādiprapañcāt
prapañcavilayātmano brahmaṇo nirūpaṇaṃ vedāntavidbhir iṣyate. yathāhuḥ --
{2,81}
bhedaprapañcavilayadvāreṇa ca nirūpaṇam |
iti.
vidyāṃ cāvidyāṃ ca yas tadvedobhayaṃ saha |
avidyayā mṛtyuṃ tīrtvā vidyayāmṛtam aśnute ||
iti. kim uktam. vidyārūpaṃ
ca brahma, avidyārūpaṃ ca śrutyādi. tadubhayam api yaḥ saha veda so
'vidyopalakṣitaṃ mṛtyuṃ tīrtvā vidyārūpeṇopalakṣitaṃ brahmānandaṃ pratipadyata
iti. tad evam avidyāta eva vidyāprāptir iṣyate iti. kim aparāddham evaṃ
bruvāṇair asmābhiḥ. naiṣa naḥ siddhāntaḥ yad asann eva śrutyādiprapañco brahmaṇi
pramāṇam iti. teṣām api pratyakṣādipramāṇasiddhānām aśakyāpahnavatvāt. yathā hi
so 'yam iti pratyakṣasiddhaḥ pratyagātmā, evaṃ teṣv iti tadvad eva samyañco
bhavitum arhanti. tasya ca pūrvottarakarmanirodhānutpādābhyāṃ
vigalitabhogabhogāyatanasya kaivalyaṃ mokṣam ācakṣmahe, na prapañcavilayam. ekam
evādvitīyam ityādivedāntās tv arthavādāntaravad
viṣayavairāgyapratipādanaparatayā kathañcid gamayitavyāḥ. sa eṣa neti
netītikaraṇena spaṣṭam eva bahirviṣayasadbhāvam upadarśayati. eṣa ity
aparokṣanirdiṣṭasya brahmaṇo viṣayavivekamātraṃ kathayati na tadabhāvam.
śrutyādiṣu cāvidyāvādo brahmaṇaḥ praśaṃsārthaḥ. apaśavo 'nye gośvebhyaḥ itivat
paśvantareṣv apaśuvādaḥ. ato na kvacidaparamārthasya paramārthopāyatā. astu vā
nityanirdoṣavedāntasiddham aprapañcaṃ brahma. na tu
kṣaṇikasaṃvedanapravāhātmakaṃ dvaitaṃ kutaścit pramāṇād avagacchāma ity
alambanenāpi || 166 ||
pratyavasthānāntaram idānīṃ bauddhasyopanyasyati -- nanv iti. evaṃ hi
manyante -- yady api bāhyo hetvādir artho nāsti, tathāpi buddhyārūḍhenaiva
hetvādinānumānānumeyavyavahāraḥ setsyati. anādivāsanopaplāvitā hi
hetvādivikalpavibhāgā bhavanti hetur ayaṃ dṛṣṭānto 'yam ityādayaḥ. vikalpa iti
savikalpikāṃ buddhim ācakṣmahe. ato vāsanābhedād buddhibhedaḥ, tadbhedād
dhetvādibheda ity uktaṃ bhavati. avaśyābhyupagama(?niyama/nīya)ś cāyaṃ
bhavadbhir api. buddhinibandhano dharmyādibhedaḥ. na hy anityaḥ śabdaḥ
kṛtakatvād iti{2,82}parasparaṃ dharmiṇo vā bhinnayor hetusādhyayor avagatir
asti. ato jñānabhedanibandhana evātra bhinnatvavyavahāraḥ. sarvatraiva ca jñānam
eva bhedanibandhanam. sudūram api gatvā yuktibhir anusaṃhito bhedo jñāna eva
paryavasyati. ato 'stu tannibandhana eva sarvatra bhedaḥ. deśādibhedād api hi
bhedaṃ bruvāṇas tadbhedaṃ paryanuyukto jñānabhedam evālambate. tāvatāpi
vyavahārasiddhau kiṃ prakārāntareṇa bhedo 'nusriyata iti. atrāpy agnidhūmādau
kṛtakānityatvavilakṣaṇaḥ sphuṭo bhedāvagraho bhavati. tatrāpi na jātibhedo
nibandhanam iti vācyam. so 'pi cāgnidhūmaśabdanirmita eva. na hi saṃvṛtikalpanād
anyena prakāreṇa jātibhedam upalabhāmahe. ataḥ śabdabhede 'rthavikalpavilāsitā
evāgnitvādaya iti. idaṃ ca bāhyanirākaraṇaparatayānāsthayoktam. na śabdabhedo
'pi vijñānabhedād vinā sambhavati. so 'pi jñānamātraprabhāvita evābhyupetya
bāhyahetvādivikalpavibhāgārtham ukta iti || 167 ||
ayam
evāsmadīyatantrakārāṇāṃ siddhānta ity āha -- nyāyavidbhir iti.
nyāyavidbhir hi diṅnāgācāryair idam uktaṃ sarva evāyam anumānānumeyavyavahāro
buddhyārūḍhena dharmadharminyāyena bahiḥ sadasattvam apekṣata iti || 168 ||
etad
api dūṣayati -- astīti. nāsataḥ śaśaviṣāṇādeḥ śabdanibandhanaḥ
tajjanitabuddhinibandhano vā bhedo dṛṣṭa iti duruktam idam apareṣāṃ
buddhyārūḍhenānumānānumeyavyavahāra iti || 169 ||
api ca astu
buddhiśabdabhedanibandhano hetvādibhedaḥ, tayor eva tu katham akasmād udbhavaḥ.
na hy akāraṇikā kāryotpattiḥ sambhavati. na ca śūnye jagati{2,83}tayoḥ kāraṇam
utprekṣitum api śakyata ity āha -- nirvastuka iti. yaś cāyaṃ śabdabhedo
hetvādibhedahetutayopavarṇitaḥ, so 'pi tadabhāvād anupapanna ity āha --
śabdeti || 170 ||
kiñ
ca yady avidyamāna eva buddhimātrakalpitaḥ sādhyādibhedo 'numānavyavahārāya
kalpyate, tato dūṣaṇavyavahāro 'pi tadvad eva syāt. utpadyate khalv asmin
sādhane hetvādinyūnatoktimātrād eva dūṣaṇabuddhir ity āha -- yadi veti
dvayena || 172 ||
śakyate
ca vaditum evam api sarva evāyaṃ dūṣyadūṣaṇavyavahāro buddhyārūḍhena
dūṣyadūṣaṇanyāyena, na bahiḥ sadasattvam apekṣata ity āha -- yaś ceti ||
173 ||
nanv
evam apy āvayor aviśeṣa eva, yathā hi no dūṣaṇajñānam utpannam evaṃ bhavato 'pi
sādhanajñānam. ataḥ kathaṃ vijayase ata āha -- buddhīti. ayam āvayor
viśeṣaḥ buddhimātravyavahāriṇo bhavato maduktadūṣaṇaṃ siddham iti na te pakṣaḥ
sidhyati. tvaduktaṃ tu sādhanam asmākam asiddham iti na sādhyaṃ pratipadyāmaha
iti || 174 ||
kathaṃ sādhanam asiddham ata āha -- bāhyeti. bāhyārthavyavahāriṇo hi
vayaṃ, na tvam iva jñānaikaśaraṇāḥ. tatra katham asati bāhye budhyāmaha iti ||
175 ||
{2,84} punar api paraś codayati --
nanv iti. yathā hi me sādhanam asiddham, evaṃ dūṣaṇam apīti na duṣṭaṃ
sādhanam iti || 176 ||
mīmāṃsakas tu pāśupato 'yam evaṃvādī yad vihāya sādhanam abhāvād dūṣaṇasyāpy
aduṣṭatvam ātiṣṭhata iti sāpahāsam āha -- nedānīm iti || 177 ||
yaś ca
vāsanābhedanibandhano vikalpapravibhāgo varṇitaḥ, so 'pi tadbhedanimittābhāvād
anupapanna ity āha -- na ceti. nanu jñānabhedād eva vāsanābhedo
bhaviṣyati, kathaṃ nimittābhāvaḥ. na, tadbhedasyaiva nirnimittatvād,
vāsanānibandhane tu tadbhede 'nyonyāśrayatvam ity āśaṅkayā sahāha --
jñāneti. nanu svabhāvabhinnam eva jñānaṃ vāsanābhedanibandhanaṃ
bhaviṣyati, katham anyonyāśrayatvam ata āha -- svacchasyeti. svacchasya
hi jñānātmanaḥ svayam
anupalabhyamānabhedasyānādivāsanopaplāvitanīlādyākārakaluṣitatvam eva
bhedakāraṇam iti bauddhair āśritam, ato duruttaram itaretarāśrayam iti || 179 ||
nanv
anāditvād eva bījāgkuravad itaretarāśrayaparihāro bhaviṣyaty ata āha --
pramāṇam iti. prasiddhātmanor hi bījāṅkurayor anāditvād bhavati
doṣaparihāraḥ. vāsanā tv asti bhinnā ceti na kiñcit pramāṇaṃ kramate. yo
hi{2,85}bahirdeśasambaddhaṃ pratyakṣam artham avajānīte, sa kathaṃ vāsanām
anujānāti. tadanujñāne vā kim aparāddhaṃ bhāvāntarair iti. api ca
pūrvānubhavaprabhāvitaṃ smaraṇahetusaṃskāram eva vāsanām ācakṣmahe. tad asau
saty api grāhakaṃ jñānam eva vividham upakalpayati. yat tu vicitrā bahirbhāvā
bhāsante tat kasya hetor iti na jñāyata ity āha -- kuryād iti || 180 ||
na
grāhyabhede vāsanā kāraṇam ity atropapattim āha -- saṃvittyeti.
smṛtihetur hi vāsanā. na cānubhūtāt smṛtir adhikaṃ mātrayāpi gocarayati. na ca
bahiratyantāsanto bhāvāḥ kvacid api gṛhītapūrvā iti na tān vāsanā smārayituṃ
prabhavatīti. kiñ ca, ataś ca vāsanā nopapadyate yat kāraṇaṃ kṣaṇikāni jñānāni
niranvayavināśīni parasparam asahitāni cety āha -- kṣaṇikeṣv iti. yathā
tāvat kṣaṇikānāṃ niranvayavināśināṃ ca na vāsanā, tathopariṣṭād vakṣyatīti ||
181 ||
asāhityān na vāsanety uktārtham eva prapañcayati -- pūrveti.
sāhityābhyupagame 'pi samavāyādyanyatamalakṣaṇasambandhābhāvād vāsanā
nopapadyate. na hy asambandhaḥ kālāgarudhūmo 'gāraṃ vāsayatīty āha --
sāhityeti || 183 ||
kṣaṇikatvān na vāsanety uktam, atra kāraṇam āha -- kṣaṇikatvād iti.
vyāpāranibandhano hi vāsyavāsakabhāvaḥ kārakaviśeṣatvāt tasya. na ca kṣaṇikaṃ
pūrvam uttaraṃ vā tayor eva vyāpriyata iti sambhavati. nanu janmaiva
buddher{2,86}arthaparicchede vyāpāra ity uktam, tadvad vāsanāyām api bhaviṣyati.
na, duṣṭatvād upapatteḥ. dṛśyate khalūtpadyamānai(?r e)va buddhir arthaṃ
paricchindantī. na hy asau kṣaṇam apy udāste. na cārthaparicchedād anyatra
vyāpriyata iti yuktam. janmanaiva vyāpāreṇa kārakatvaṃ, na jñānāntaraṃ vāsayantī
jāyamānā buddhir dṛśyata iti kathaṃ vāsanāyāṃ janmanā kāraṇatvam. na ca janmāpi
kiñcid bauddhā manyante yannibandhanaḥ kāraṇabhāvo bhavet. asmākaṃ tu
samavāyikāraṇadaśāviśeṣaḥ ko 'pi kāryasya janmeti matam. sa ca
jāyamānānnātyantabhinna iti yuktaṃ kriyākāra(?kā/ka)bhāva iti.
niranvayavināśitvān na vāsanety uktam. tatra kāraṇam āha -- vinaśyad iti.
yad dhi svalakṣaṇa eva niruddhaṃ na kenacidrūpeṇānveti na tat tadīyaṃ vā rūpaṃ
vāsyata iti sambhavati. tathā vāsakam api yanniranvayavinaṣṭaṃ tat kenātmanā
paraṃ vāsayati. avasthitā eva hi bhāvā gṛhādayo 'vasthitair evāgarudhūmādibhir
vāsyanta iti dṛṣṭam. ayaṃ cāvītahetur unnetavya iti || 184 ||
atra
codayati -- avasthita iti. avasthāntaropajananāpāyayos
tadabhinnasyāvasthāvato nāśotpādābhyām avasthitatvānupapattiḥ. avasthitatve vā
pūrvāvasthāyām ivottaratrāpi avāsanāprasaṅga iti. asmanmate tu bhaṅguram uttaraṃ
pūrvaṃ ca jñānaṃ, nāvasthitaḥ kaścid eko jñātāpracyutaprācyarūpaḥ. tad iha
bhaṅgurapakṣe pūrvasādṛśyāt tato bhinnasyottarasya yuktaiva vāsanā. eṣaiva tu
vāsanā yat pūrvasārūpyam uttarasya. yathā lākṣārasopasikte bījapūrakusume phalaṃ
tadrūpaṃ jāyamānaṃ tattvānvitam ity ucyate. yat tu vyāpāravirahād akārakatvam
uktaṃ, tad ayuktam. na vyāpārataḥ kārakatvam, api tarhi pūrvabhāvāt.
bhāvātirekiṇo vyāpārasyānupapatteḥ. yac cedaṃ pūrvasyottarakāraṇatvam idam eva
vāsakatvaṃ pūrveṇottaraṃ{2,87}vāsyata iti. ko 'rthaḥ. svarūpaṃ janyata iti. ato
bhaṅguravādinām eva vāsanopapattimatī na sthiravādinām ity āha -- bhaṅgura
iti || 186 ||
tad
iha svamatasādhanam upekṣyaiva tāvat paramatadūṣaṇam abhidhīyate. dūṣite hi
tasmin sukhena siddhānto 'bhidhīyate. tatra yat tāvaduktaṃ
sadrūpajñānajanakatvam eva vāsaneti. tad ayuktam. yadi hi pūrvajñānam uttarasya
janakaṃ bhavati, tato 'nurūpaṃ virūpaṃ vā janayati, na taduttarasya janakam.
anutpannasyāsato janakatvāyogāt. evaṃ vinaṣṭasyāpi, ajātātivṛttayor anatibhedāt.
na ca niṣpannasya kṣaṇam apy avasthānam astīti kadā janayiṣyatīti
janakatvānupapattau dūrotsāritam anurūpajananam. na hi niranvayavinaṣṭasya
kiñcid anurūpaṃ sambhavati, dharmānvayo hi ānurūpyam. na pūrvadharmānvaya
uttarajñāne 'sti, tadupagame niranvayavināśāyogāt. na ca samānadharmatām
antareṇāsti sa prakāro yenānurūpyaṃ bhavatīti. tad etat sarvam āha -- naitad
astīti sārdhatṛtīyena. nanu pūrvabhāvitaiva kārakatvam ity uktaṃ kiṃ
kṣaṇāntarāvasthānena. na ca vyāpārakāraṇabhāvaḥ yena tatsambandhārthaṃ
kṣaṇāntarāvasthānam iṣyate tadabhāvād ity uktam eva. maivam. na hi
pūrvabhāvitāmātraṃ kāraṇatvam iṣyate. mā bhūd gavāśvasyāpi paurvāparyamātrāt
kāryakāraṇabhāva iti paurvāparyaniyame tu kāryakāraṇatvam.[720]na cāsau
kṣaṇikeṣu sambhavati. vyāpāras tu pratyakṣādipramāṇako nāpahnotuṃ śakyata iti ||
189 ||
__________NOTES__________
[720] ṇakatvam (KA)
___________________________
{2,88}
dūṣaṇāntaram āha -- yadīti sārdhena. yady api hy ānurūpyād vāsanety
ucyate yadā tarhi gobuddher anantaraṃ hastibuddhir utpadyate tatraiva
vailakṣaṇyād vāsanā na syāt. tato 'pi parastād gojñānaṃ nirbījaṃ na sambhaved
iti. pradarśanārthaṃ ca gohastijñāna ukte sarvam eva vilakṣaṇād vilakṣaṇajñānaṃ
na syād ity āha -- sarvam iti || 191 ||
evaṃ
tāvad ānurūpyavāsanāpakṣo nirākṛtaḥ. idānīṃ punar api jñānātiriktavāsanāpakṣam
evopasaṅkramya dūṣaṇāntaram āha -- bāhyeti. bāhyārthavādināṃ hi
pūrvajñānajanitā ātmasthā vāsanāḥ kiñcid eva sadṛśadarśanādyapekṣya
labdhodbodhāḥ kāryaṃ janayanti krameṇeti yuktam. jñānamātravādinas tu na kiñcid
vāsanānāṃ kāryajanane 'nugrāhakam asti yad apekṣayā vilambante. ato yugapad eva
sarvāḥ sarvaṃ kāryam ārabherann iti na krameṇa jānāni dṛśyeran. ekadaiva
viśvajñānam utpannam iti kṣaṇāntare na kiñcit syāt. na cāsāṃ kiñcid rūpam anveti
yat punaḥ kāryaṃ janayet. niranvayavināśitvān na kvacid anyatra vāsanānāṃ
pārārthyaṃ yathāsmākam ātmani, saṃskāryāntarābhāvāt. ataḥ pārārthyena
vaśīkārābhāvād api na kramo yuktaḥ. pārārthyena hy asmākam iva boddhur
avadhānādyapekṣayā smṛtikrama iva jñānakramo bhaved api. na tv etat sarvam
astīti kāryakramānupapattir iti || 192 ||
kiñcaitā vāsanāḥ kvacid āśritā na vā. yady āśritāḥ,
jñānātiriktasya{2,89}kasyacidabhāvāt tadāśritā vācyāḥ. tatraikajñānanāśe
sakalatadādhāravāsanāvināśaḥ. kāraṇavināśād eva kāryārambha iti vaḥ siddhāntaḥ,
prakārāntarakāraṇatvāyogāt. vinaśyad eva hi kāraṇaṃ kāryaṃ janayatīti
yugapannaśyantībhir vāsanābhiḥ sakṛd eva sarvākārajñānam utthāpitaṃ
tathāvasthitaṃ ca ekadaivaikakṣaṇe vinaṣṭam iti kṣaṇāntare na kiñcid bhaved ity
āha -- vināśa iti dvayena || 194 ||
yadi
tv āśrayabhūtajñānavināśe 'pi śaktir vāsanā na naśyantīty ucyate, tataḥ
kṣaṇikatvasiddhāntahāniḥ. sthirasya ca kramayaugapadyābhyām arthakriyānupapatteḥ
kāryānārambhaprasaṅga ity āha -- yadīti || 195 ||
yadi tu svatantrā eva
jñānavad vāsanāḥ pravṛttā ity ucyate, tato jñānavāsanayor
itaretarakāryakāraṇabhāvānupapattir ity āha -- vāsaneti || 196 ||
kim
iti na syād ata āha -- kuryātām iti. sadṛśam eva hi tadā jñānavāsane
kāryam ārabheyātāṃ jñānaṃ jñānaṃ vāsanā vāsanāṃ na punar anyonyam iti. nanu
vijātīyakāraṇopanipātād visadṛśakāryotpādo bhaviṣyaty ata āha -- nānya iti.
dvayātiriktavastvabhāvād iti bhāvaḥ || 197 ||
ataḥ
saṃvṛtisatyarūpa iva vāsanā kalpitā na paramārthataḥ{2,90}kācidastīty āha --
tasmād iti. na caivañ jātīyakaṃ kasmaicit kāryāya ghaṭata iti prāg eva
varṇitam ity āha -- na ceti || 198 ||
svamata
idānīṃ vāsanām upapādayati -- yasya tv iti. avasthito hi jñātā
yajjñānābhyāsena vāsanādhāro bhavati tad yujyate. kṣaṇikaṃ tu na vāsayituṃ
śakyam. na ca tadāsanā prayojanavatī, kvacid upayogābhāvāt. na ca vāsitaḥ
pūrvāvasthāto 'tyantaṃ bhidyate, yenānyatvaṃ pratipadyate. na ca
prāgvadaviśiṣṭaḥ, yena vāsanā na syāt. na cāvasthāntarotpāde
'vasthitatvānupapattiḥ, pūrvāparayor avasthayor anugatasya boddhuḥ
pratyabhijñānāt. tad ihāvasthātadvator abhedavivakṣāyāṃ pūrvajñānāhitasaṃskāraḥ
pumān eva vāsanā bhavet. bhedavivakṣāyāṃ tu tadādhāra iti || 199 ||
yattvānurūpyavāsanāpakṣe lākṣopasiktaṃ bījapūrakusumam upavarṇitaṃ, tat
tadrūpasaṅkrānter upapannam, na tu jñānasya kiñcidrūpaṃ jñānāntaraṃ saṅkrāmati
niranvayavināśitvād ity uktam evety āha -- kusumeti tasyāntena.
prakaraṇārtham upasaṃharati -- ity avāsaneti || 200 ||
kiñceyaṃ vāsanā tattvadarśibhir bauddhair vastuto varṇiteti nedaṃ sambhāvayāmaḥ.
asatīm eva tu yuktyānupetāṃ yuktiśūnyāṃ vāsanāṃ vikalpya viṣayeṣv
āsthāṃ{2,91}nivartayitum arthanirākaraṇam uktam ekam evādvitīyam
ityādyupaniṣadbhir iva. tatraiva tv arvācīnānāṃ bhrāntyā siddhāntāvagraha iti
nirākṛtaṃ vādinam āśvāsayatīti -- yuktyeti || 201 ||
ity
upādhyāyasucaritamiśrakṛtau kāśikāṭīkāyāṃ
nirālambanavādaḥ samāptaḥ ||
004 śūnyavāda
atha śūnyavādaḥ
atra
bhāṣyaṃ - śūnyas tu. katham. arthajñānayor ākārabhedaṃ nopalabhāmahe. pratyakṣā
ca no buddhiḥ. atas tadbhinnam artharūpaṃ nāma na kiñcid astīti paśyāmaḥ iti.
tatra yaḥ śūnyo yena ca śūnyaḥ tadubhayānupādānāt śūnyas tv iti pratijñāvacanam
asaṅgatārtham. yadi tu pūrvasādhanavākyagatapratyayaśabdānuṣaṅgeṇa śūnyaḥ
pratyayaḥ tadbhinnam artharūpaṃ nāma na kiñcid astīti
cottaragranthānusāreṇārthena śūnya iti vyākhyāyate, tatas tenaiva gatārthatvam
ata āha -- evam iti. ayam evātra pratijñārthaḥ pratyayo 'rthena śūnya
iti. na ca gatārthatvaṃ, pratyavasthānahetubhedāt. sa eva nirālambanavādī
nāstikaḥ pratyakṣādivirodhadūṣitasvasādhano dūṣaṇaparihāreṇedānīṃ
pratyavatiṣṭhate. bāhyārthagrāhijñānāśrayaṇena hi pratyakṣādivirodho 'bhihitaḥ.
tatredam ucyate. na jñānaṃ bahirarthe pravartituṃ śaktam asambandhāt.
asambandhaprakāśane cātiprasaṅgāt. ekarūpopalabdheś ca
jñānapravṛttiviṣayāsiddheḥ. ekaṃ hīdaṃ nīlam iti nīlaṃ prakāśate. tad ekam eva
yuktam, vibhāgānavagame tadabhyupagamāyogāt. tad idam uktam arthajñānayor
ākārabhedaṃ nopalabhāmahe iti. ata evāyam
anādikālīnavāsanopaplāvitanikhilanīlādyākāraprakāśaḥ. nātra kenacid bāhyam
avasthāpyeta, yena tadapalāpe pratyakṣādivirodho bhavet. ataḥ sa evāyaṃ pakṣo
dūṣaṇaparihāreṇa punar anuprāṇitaḥ. tad etat prāg apy uktaṃ -
pratyakṣabādhane cokte paścāt tacchaktyavekṣaṇāt |
iti || 1 ||
{2,92} atra pūrvapakṣaṃ vivakṣan saṃvitparīkṣāṃ tāvad
avatārayati -- yat tāvad iti. yad yādṛśaṃ bāhyārthagrāhi pratyakṣaṃ
manyamānena bhavatā mīmāṃsakena pratyakṣavirodhādidūṣaṇaṃ
nirālambanasādhanasyocyate, tad idānīṃ parīkṣyatām. pratyakṣaparīkṣāmukhena
cātra saṃvinmātraparīkṣaivopakṣiptā. sarvasaṃvidām eva
bahirviṣayatvānabhyupagamāt. mukhyatayā tu pratyakṣaparīkṣopanyāsa iti || 2 ||
kīdṛśī punar iyaṃ parīkṣeti tatsvarūpaṃ darśayati -- pravartitum iti. kim
idaṃ pratyakṣaṃ bāhye pravartituṃ śaktam āhosvit svāṃśaparyavasāyītīdṛśī
parīkṣā. parīkṣā ca saṃśayya pūrvottarapakṣabalanirūpaṇam abhidhīyate. tad anena
prathamasya parīkṣāparvaṇaḥ svarūpam upanyastam iti veditavyam iti || 3 ||
āha --
vakṣyati bhavān saṃvitparīkṣām. kim asyāḥ prayojanam iti vaktavyam.
aprayojanasya hi sandigdhasya kākadantavadaparīkṣaṇīyatvād ata āha -- tad
yadīti. ayam abhiprāyaḥ -- sarvapūrvākṣepeṇāyaṃ vāda udbhavati. sarvākṣepeṣu
ca pūrvādhikaraṇasyaiva prayojanam. yathā vakṣyati -- ākṣepe
pūrvādhikaraṇasyeti. tad yadi bāhyārthagrāhi pratyakṣam upapādayituṃ śakṣyāmaḥ,
tato dūṣaṇasiddhyā bāhyārthaparaṃ vakṣyāmaḥ. yadi tv ātmāṃśa eva sarvasaṃvidāṃ
grāhyo bhaviṣyati, tato dūṣaṇabādhanāt sādhanasiddhau nāstikasya bāhyāpalāpaḥ
setsyati. tadiyaṃ bāhyārthasiddhāv eva parīkṣopayujyata ity avatāryata iti || 4
||
sā
punar iyam anāśrayā saṃvicchaktiparīkṣeti nāstikaikadeśinaḥ
pratyavatiṣṭhante.{2,93}te hi grāhyavaidhuryaduḥrithatāḥ saṃvido 'pi na santīti
varṇayāmbabhūvuḥ. ataḥ śūnye saṃsāre kiṃ kutra pravartituṃ śaktam aśaktaṃ veti
parīkṣyate. ata āha -- tatreti. ayam abhiprāyaḥ -- nāyam ubhayāpalāpaḥ
śakyo vaktum. sarvaprāṇināmavigānasiddhatvān nīlādyākārapratibhāsasya. idaṃ tu
cintanīyaṃ sarvasaṃvidām evaupādhiko nīlimā svābhāviko bāhyasyeti. tucche tu
saṃsāre nirbījapratibhāso nāvakalpate. ataḥ parīkṣaṇīyam idaṃ kiṃ jñānam
evānādivāsanopaplāvitanīlādyākāram ātmagocaram evedaṃ prakāśate,
paramārthasantaṃ vā bāhyam arthaṃ pratipādayituṃ samartham iti. yadi tat tāvad
upasthāpayati, atas tadbalabhuvā pramāṇāntareṇa tad api sidhyatīti.
nīlapītādidīrghādīti vividhākāropanyāsena pūrvapakṣabījaṃ darśayati. nāyaṃ
vyavasthitaikasvabhāvo nīlādir ākāro dṛśyate, avyavasthitasyāpi dīrghāder
aupādhikasya darśanāt. tāttvike vāvyavasthānupapattir iti. etac copariṣṭād
vyaktīkariṣyatīti || 5 ||
nanv evam astu
yathāpratibhāsam ubhayaṃ, tathāpi kaḥ parīkṣāvasaraḥ. na hi pratyakṣasiddha
evobhayasmin parīkṣā yuktā. ata āha -- na ceti. ayam abhiprāyaḥ --
sidhyaty ubhayaṃ yadi jñānajñeyayor ākārabhedo dṛśyate. tadā hi viviktākāram
ubhayaṃ bhāsamānaṃ na neti śakyam apalapitum. eka eva tu nīlādir ākāro bhāsate.
ataḥ katham ubhayam avivādasiddhaṃ bhavati yan na parīkṣyeta. sūkṣmaḥ khalv ayaṃ
paṇḍitair upavedanīyo 'rtho nyāyaḥ yenaikatrākāre bhāsamāne 'nyad avasthāpyate.
nāyam aparīkṣakāṇāṃ sidhyati. tad idam uktam arthajñānayor ākārabhedaṃ
nopalabhāmahe iti bhāṣye. ato na pratyakṣaikapramāṇikā dvaitasiddhir iti
parīkṣāvataraṇīyā. yathā ca nobhayaṃ pratyakṣaṃ tathopariṣṭād vakṣyāma iti. nanv
evam ākārabhedānavasāye jñānārthayor anyatarasya yasyaivāyam ākāro dṛśyate
tasyaivāyam abhyupagantum ucitaḥ, kim atra parīkṣaṇīyam ata āha -- na
ceti. bhaved evaṃ yadi jñānārthayor anyatarasyāyam ākāra iti viśadataram
avagamyeta. na tv anyatarasya dharmatā tasya vispaṣṭā. ato jñānaṃ vā nīlam artho
veti yuktaiva parīkṣeti || 6 ||
{2,94} nanv
asaty apy ākārabhedāvagame dvayor anyatarasiddhyaivārthād itarat sidhyati. tathā
hi -- na tāvaj jaḍasyāsati prakāśāntare prakāśaḥ sidhyatīti tatas siddhiḥ.
akarmakajñānānutpatteś ca jñānād jñeyasiddhir iti dvaitavāda eva sādhīyān kiṃ
parīkṣayāta āha -- gṛhyamāṇasyeti. ayam abhiprāyaḥ -- yad etan nīlam ity
atra grahaṇe sākṣātkāriṇi prakāśate, tasyaivāstitvaṃ netarasyeti saugatā
bhrāmyanti. apratyakṣasiddher apramāṇakatvāt. tathā hi -- na tāvadāntarajñānād
bahirjñeyasiddhiḥ, asambandhāt. asambandhaprakāśane cātiprasaṅgāt. jñeyāc ca
jñānasiddher apramāṇakatvam anantaram eva vakṣyāmaḥ grāhakaṃ niṣpramāṇakam iti.
ataḥ pratyakṣāvabhāsinor evobhayor ātmalābhaḥ sambhavatīti. na
cākārabhedopalambho 'stīty uktam, ato na sphuṭā dvaitasiddhir iti parīkṣā
pratipādayitavyeti bhāvaḥ. yataś ca gṛhyamāṇasyāstitvaṃ, tasmād ekam evedam
ākāravad vastv idaṃ nīlam iti gṛhyate tad ekam evāpadyate, na tu tattvāntaram
ākarṣatīty abhiprāyeṇāha -- tasmād iti || 7 ||
evañ ca pareṣu
bhrāmyatsu nāparīkṣyanirūpaṇaṃ kartuṃ śakyam. tad yadi naḥ parīkṣamāṇānāṃ
paroktābhir yuktibhir jñānam evākāravad iti samarthanam abhaviṣyat tatas
tanmātra eva pratyakṣapramā kṣīṇeti nārtho 'vakalpiṣyate. atha tu bāhyam eva
vastv idam iti pratibhāsānusāreṇākāravad iti samarthyate, tatas tat tāvat
pratyakṣagṛhyamāṇam astīti sthite tatsiddhyanyathānupapattyaiva
vakṣyamāṇaprakāre(ṇa) buddhisiddhau mama dvaitaṃ sidhyatīty abhiprāyeṇāha --
ata iti dvayena || 9 ||
{2,95} evaṃ tāvat
pratyakṣaparīkṣāṃ prastutya tatsvarūpaprayojanārambhākṣepasamādhānādy uktvā
pūrvapakṣaṃ grahītukāmo mīmāṃsakaḥ svagotrānusāreṇa svayam ālocayati -- kim
iti syādantena. idānīṃ pūrvapakṣaṃ gṛhṇāti -- jñānam ākāravad iti.
kathaṃ punar idam iti vispaṣṭe paraprakāśe pratyagātmany ākāravattvam
abhidhīyata iti siddhāntābhiprāyeṇa pṛcchati -- kuta iti. ayaṃ ca katham
iti bhāṣyapraśnānusāreṇa praśno vyākhyātavya iti. punar api arthajñānayor
ākārabhedaṃ nopalabhāmahe iti bhāṣyābhiprāyeṇaiva jñānasyākāravattāyām upapattim
āha -- ekam iti. ayam abhiprāyaḥ -- ekam eva hi nīlādyākāraṃ tattvam
adhigatavanto vayam. atas tanmātram evāśrayāmaḥ, na punar ubhayam āśrayitum
utsahāmaha iti || 10 ||
nanv
astv ekam ākāravat, tathāpi kuto 'yaṃ niścayaḥ jñānam ākāravann ārtha ity ata
āha -- tad yadīti. yadi bāhyam eva vastvākāravad iṣyate, tatas tasya
jaḍasya prakāśāyogād grāhakāntaraṃ kalpanīyam āpadyeta. jñānaṃ tu
prakāśasvabhāvam anapekṣitaprakāśāntaram eva sākṣātkāri prakāśata iti
nānupapannam. ato jñānam evākāravad ity abhiprāyaḥ || 11 ||
nanu
pramāṇabalād āpatantī grāhakāntarakalpanā yuktaivāta āha -- teneti. ayam
abhiprāyaḥ -- bhaved evaṃ yadi pramāṇavatī kalpanā bhavet. niṣpramāṇaṃ tu
nirākāraṃ vastu jñānābhidhānam ākāravato bāhyāt kalpanīyaṃ bhavet. bāhyaṃ hi
tenāviditaprati(?ba/samba)ndhaṃ na tat tāvad anumāpayati, atiprasaṅgāt. na ca
nityaparokṣajñānavādinaḥ kvacid api buddhyā vyāptisiddhiḥ. api ca
artho{2,96}jñānānumāne liṅgam arthadharmo vā. pūrvasmin kalpe vyabhicārī hetuḥ,
asaty api jñāne 'rthabhāvāt. ajñātasya ca liṅgatānupapattiḥ ekadeśadarśanād ity
abhyupagamāt. jñātas tu nāsati jñānajñāne liṅgaṃ bhavati, agṛhītaviśeṣaṇasya
jātatvāyogāt. jñāto hi liṅgaṃ na svarūpeṇa, vyabhicārād ity uktam. kiñcedaṃ
jñātatvam anyad ato jñānasambandhāt. tadavaśyaṃ jñānaṃ jijñāsamānasyāpannam agre
jñānasaṃvedanaṃ jñānam ajñānaṃ vā jñātasya. nanu na brūmaḥ svarūpeṇārtho liṅgaṃ
jñānaviśiṣṭo vā. vyaktas tu viṣayo liṅgam. nanu sā vyaktibuddhir eva viṣayasya,
tadasiddhau tadupādhiko vyakto viṣayaḥ kathaṃ hi setsyati. na vyaktibuddhir
arthātmeti cet, sa buddhijanmā na vā. na tāvat tajjanmā, asambaddhayā
buddhyārthe dharmāntarādhānāyogāt. atajjanmanaś cātalliṅgatvāt, hetutadvator
asati tādātmye 'pratibandhāt. yathāhuḥ -- sa kiṃ vā buddhijanmāpi na buddhiṃ
gamayet pratibandhābhāvāt iti. arthadharmaś cājñātur api sādhāraṇaḥ aviśeṣāt
parabuddhim apy anumāpayet. uktaṃ ca -- arthātmanaś ca sādhāraṇatvād anyabuddher
apy anumānaprasaṅgaḥ iti. syād etat. nedam anumānam, arthāpattis tu.
sācāgṛhītasambandhasyāpi jāyata eveti. tan na tāvat pramāṇāntaram. yathāhuḥ --
tad dvividhaṃ samyagjñānaṃ pratyakṣam anumānaṃ ceti. pramāṇasya sato 'traiva
śabdāder antarbhāvāt pramāṇe eveti ca. astu vā pramāṇāntaram. kayānupapattyārtho
jñānaṃ gamayati. sa hi svakāraṇasāmagrīto labdhātmā. kiṃ tasyāsati jñāne
nopapadyate. asti khalv asāv ajñāto 'pi. satyaṃ, jñātatā tu tasyānupapannā.
nāsāv anyā jñānasambandhād ity uktam eva. arthadharmatve cātiprasaṅgo varṇitaḥ.
sa pramāṇāntare 'pi samānaḥ. parasparasyāpy
arthagatānupalabhyamānadharmadarśinaḥ parabuddhyarthāpattyupapatteḥ. api ca
pramāṇāntarapratīghāto 'nupapattiḥ. tatra kena pramāṇena jñāto viṣayaḥ
pratihanyate, yajjñānakalpanayopapadyeta. ato nāpratyakṣā buddhiḥ sidhyatīti.
yas tu vadati satyam apratyakṣā dhīr na sidhyati. tadvad eva tv artho 'pi
pratyakṣasiddha eva. ekasminn eva hi pratibhāse meyamātṛpramāprakāśaḥ nīlam ahaṃ
jānāmīti. ataḥ pratyakṣabalasiddham eva dvaitam iti. tadupariṣṭān nirākāraṣyāmaḥ
na copalabdhir astīheti. ato 'rthākārābhyupagame niṣpramāṇakaṃ vastvantaraṃ
kalpanīyam iti sūktam iti || 12 ||
{2,97} syād
etat. aprakāśātmany arthe 'pramāṇikā vastvantarakalpanā bhavet,
anyathārthaprakāśāsambhavāt. artham eva tu prakāśasvabhāvam eṣiṣyāmaḥ, na
vastvantaraṃ kalpayiṣyāma ity ata āha -- tasyeti. ayam abhiprāyaḥ -- ekam
eva vastu grāhyagrāhakākāram iti naḥ pratijñā. tad yady artha eva tādṛśo
bhavatāśrīyate, siddho naḥ pakṣaḥ, advaitasiddhāntasiddheḥ. saṃjñāmātre tv
āvayor visaṃvādo bhaved na vastuni. ubhayor apy ekatvābhyupagamāt. kathaṃ punar
atra saṃjñāmātre visaṃvādaḥ. arthavādī hi sthiram artham anujānāti. jñānavādī tu
kṣaṇikam. satyam. anyā'ya viśeṣaḥ tattvaṃ tāvad ekam evāpadyate. etad evātra
nirūpaṇīyam. anyattvetad yat sthiram asthiraṃ veti || 13 ||
etad
eva vivrṇoti -- grāhyeti. nanv asty ayaṃ viśeṣaḥ bāhyo 'rtho jñānam
āntaram iti. ataḥ kathaṃ na vastubhedaḥ. ata āha -- bāhyeti. ayam
abhiprāyaḥ -- nāyaṃ bāhyāntaravivekaḥ pāramārthikas tattvābhede sidhyati. bhede
hi tathā bhaved ekaṃ bāhyam ekam āntaram iti. abhinne tu tattve kim apekṣya kiṃ
bāhyaṃ kim āntaraṃ vā bhaviṣyati. ato mṛṣaivāyaṃ jñānamātranirmitaḥ parikalpaḥ
kalpanam iti || 14 ||
nanu
bauddhānām api svacchākāram ekam eva jñānam. ataḥ katham asmin nīlādirūpaṃ
grāhyagrāhakākāraśabalaṃ vibhaktam idaṃ nīlam ahaṃ jānāmīti nirūpyate. na hi
svacchasya nīlāditā sambhavati. na caikasya grāhyagrāhakatā nīlam ahaṃ jānāmīti,
svātmani kriyāvirodhāt. ata eva na pravibhāgaḥ idaṃ jānāmīti. ataḥ
pratibhāsānuguṇo 'rthākārapakṣa eva nyāyyaḥ, ata āha -{2,98} matpakṣa iti
sārdhadvayena. ayam arthaḥ -- yady api svaccho jñānātmā eka eva, tathāpy anādau
saṃsāre yāni pūrvajñānāni tāny eva prasūtiḥ prasavo yāsāṃ vāsanānāṃ tābhiḥ
nīlapītādivicitrajñānahetutvād vicitrābhiḥ ātmānurūpeṇa tasya svacchasya
jñānātmana upaplavāt. upaplavo bhrāntijñānaṃ, kim uktaṃ bhavati. yādṛśī vāsanā
tādṛśaṃ svānurūpaṃ vibhramaṃ janayati. nīlavāsanā nīlaṃ, pītavāsanā pītam iti
yāvat. evaṃ ca svānurūpyeṇopaplavād jñānātmani nīlādirūpaṃ tāvat prakāśate. tac
ca grāhyagrāhakākāraśabalaṃ tadākāravāsanopaplavād eva.
grāhyagrāhakākāraśabalair hi pūrvajñānais tadākā(?ra/rā) eva vāsanā āhitāḥ. ato
nīlādyākāravat tadākāraprakāśo nānupapannaḥ. vibhaktākāravāsanāvaśād eva ca
vibhaktapratibhāso varṇanīyaḥ. evaṃ ca vāsanāvaśād eva nīlādirūpaṃ
grāhyagrāhakākārarūṣitaṃ pravibhaktam ivedaṃ nīlam ity upapannam iti na
pāramārthikaṃ bahiḥsantam āśrayabhūtam apekṣate. ekasminn eva hi tattve tritayaṃ
samāptaṃ pramitiḥ pramātā prameyaṃ ceti. yathāhuḥ --
avibhakto 'pi buddhyātmā viparyāsitadarśanaiḥ |
grāhyagrāhakasaṃvittibhedavān iva lakṣyate ||
iti. āha -- santu tāvad
vāsanānibandhanāḥ saṃvidāṃ nānāsamullāsāḥ. tadvaicitryam eva kutaḥ. nanūktaṃ
vicitrajñānahetutvāc citrābhir iti. na, anyonyāśrayāpatteḥ. tathā hi --
vāsanābhedād jñānabhedas tadbhedād vāsanābhedaḥ iti duruttaram itaretarāśrayam
iti. ata āha -- anyonyeti. ayam arthaḥ -- nedam itaretarāśrayam. anādir
ayaṃ vāsanājñānayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ bījāṅkurayor iva. nātrānyatarasyāpi
pūrvakoṭiḥ prasaṅkhyāyate. ato vāsanāto jñānaṃ tato vāsaneti kim anupapannam.
śaktir iti vāsanām apadiśati. sā hi jñānaśaktir iti prasiddhā. ayaṃ
cānāditayetaretarāśrayaparihāraḥ anādau saṃsāra ity atra sūtrito 'tra vivṛta ity
anusandhātavyam iti || 17 ||
{2,99} evaṃ
tāvadupapāditaṃ jñānam ākāravad iti. idānīṃ tatraiva kāraṇāntaram āha --
aneketi dvayena. kalpanāgauravaṃ hi dvaitavādinām āpadyate, nāsmākam
ekatvavādinām iti bhāvaḥ. nanu tavāpi śaktikalpanayā dvaitam eva, asatyāṃ hi
tasyāṃ pūrvoktavibhāgānupapattir ata āha -- śaktimātrasyeti. ayam
abhiprāyaḥ -- na vāsanā nāma kācid vastuto jñānātirekiṇy asti yā dvaitam
āvahati. saṃvṛtisatyakalpitā hi sā. na ca kālpanikaṃ vastu dvaitm āpādayati. api
ca bahirvastuvādinām api tad upetya tatsamavāyy anyaḥ śaktibhedaḥ kalpanīya eva
tattatkāryabhedopapādanāya. tad iyaṃ śaktikalpanā sādhāraṇī. jñānavādinas tu
jñānaśaktikalpanaiva kevalety asti viśeṣaḥ. etac ca pāramārthikaṃ śaktibhedam
abhyupetyoktam. na ca tathā saugatā manyante, cinmātraṃ tu sad ity abhyupagamād
iti. itaś ca jñānam ākāravad ity āha -- tasmād iti jyāyasyantena.
ubhayor api dvaitādvaitavādinoḥ siddhaṃ jñānam atas tasyaivākārakalpanā nyāyyā
siddhāśrayatvād iti. tasmād vastubhedād ākṛṣyety arthaḥ. tava tv asmākam
arthāsiddher āśrayāntarakalpanāpurassarī tadākārakalpanā syād ity āha --
bhavata iti || 19 ||
atra
kāraṇam āha -- tadasiddhāvaśaktatvād iti. nīlādir hīdaṃ nīlam iti kvacid
āśrito dṛśyate. nāsāv āśrayam antareṇopapadyate. tad yadi jñānāśraya iṣyate
siddhāśrayo bhavati, itarathā sādhyāśraya iti viśeṣa iti. api caivam
arthākārāśrayaṇe tena vijñānena viprakṛṣṭatā nīlāder
ākārasyāpadyeta.{2,100}tataś ca tena tatprakāśāyoga ity abhiprāyeṇāha --
teneti. anena ca saṃvedanād iti bauddhokto hetur antarṇītaḥ. evaṃ hi
tenoktaṃ nānātmanaḥ saṃvedanaṃ bhavati nīlavittau pītavat. ātmabhūtasya tu
svātmavad eva prakāśo nānupapannaḥ. tad idam uktam anarthāntaratve tu nīlāder
anubhavāt tadātmabhūtaḥ prakāśate, tathā nīlādyanubhavaḥ syād iti. tatheti
yathā[721]jñānātmety uktaṃ bhavati. ataḥ saṃvedanād eva tu bhāsamānasya nīlādes
tatsaṃvidaś cāvivekaḥ siddha iti. aparam api grāhyalakṣaṇayogād iti bāhyāpalāpe
bauddhoktaṃ hetum upanyasyati -- pratyāsannam iti. ayam abhiprāyaḥ -- mama hi
jñānātmabhūtam ekāntapratyāsannaṃ nīlādi yuktaṃ yad grāhyatāṃ pratipadyate.
asambaddhasya tu grāhyalakṣaṇāyogaḥ. nanv iyam evārthasya grāhyatā yat tato
jñānasyotpattiḥ tatsārūpyaṃ ca. bāhyanīlādyābhāsaṃ hi jñānam. tatsvarūpaṃ tāvat
tataś cotpadyate kadācit jñāna kāryavyatirekāt. yathoktaṃ - satsu samartheṣv
anyeṣu hetuṣu jñānakāryānutpattiḥ kāraṇāntaravaikalyaṃ sūcayati. sa bāhyo 'rthaḥ
syād iti. sautrāntikamate santi khalv ālokendriyamanaskārādayaḥ. te ca
jñānahetavaḥ. na ca jñānaṃ jāyata iti dṛṣṭam. tad idaṃ
bāhyārthasannikarṣādevotpadyata iti tatsiddhiḥ. evaṃ cotpattisārūpyābhyām
evārthavedanam ity ucyate (?arthā grā/artho gṛ)hyata iti ca. ata
utpattisārūpyayor eva grāhyalakṣaṇatvād grāhyo 'rtho nāpahnotuṃ śakyate. maivam.
evaṃ satyanantaram eva vijñānaṃ tulyaviṣayaṃ viṣayaḥ prāpnoti jñānānāṃ
tatsārūpyāt tadutpatteś ca samanantarapratyayādhīnajanmatvād uttareṣām. api ca
nārthajñānayoḥ sārūpyaṃ, jñānapratibhāsinaḥ sthūlākārasya paramāṇuṣv abhāvāt.
ekaś cāyam ākāro jñānasanniveśī. bahūni ca sañcitāni rūpādīni. katham anayoḥ
sārūpyam. na cāpi sthūla eko viṣayo 'vayavy asti, tasyāvayavebhyo 'vyatirekāt,
tannānātve nānātvāpattiḥ. ekāvayavakampe ca sarvāvayavikampaprasaṅgaḥ. ekāvṛttau
cābhedāt sarvāvṛttiḥ na vā kasyacid ity avikalpopalambhaprasaṅgaḥ.
avayavasyāvaraṇaṃ nāvayavina iti ced, na. abhede tadanupapatteḥ. bhede vā
tadāvaraṇe 'py anāvṛtatvāt prāgvad asya darśanaprasaṅgaḥ. kasmāc ca bhinno
'vayavajñānādhīnajñānaḥ, na khalu ghaṭasaṃvit paṭasaṃvidam apekṣate.
vastusvabhāvād iti ced, na. anyatamānupalambhe 'nupalambhaprasaṅgāt.
katipayāvayavapratipattau{2,101}vā (?darśane) aṅgulyagradarśane 'pi
sthūlopalambhaprasaṅgaḥ. ato nāsti kaścit sthūla eko 'rthaḥ yo jñānaṃ
sarūpayati. kiñ ca idam ekena vā kenacidātmanā jñānārthayoḥ sārūpyaṃ sarvātmanā
vā. ekadeśasārūpye nīlam api pītasaṃvidaḥ sarūpam ubhayoḥ kṣaṇikatvād
asādhāraṇatvāc ceti tad api grāhyaṃ bhavet. evaṃ ca sarvaḥ sarvavit syāt.
atadutpatter agrāhyatvam iti ced, na. pramāṇābhāvād nīlabuddhir nīlapatītābhyāṃ
sadṛśī nīlādevotpadyata iti na naḥ pramāṇaṃ kramate. api ca nīlād apy utpattau
na pramāṇam ity anantaram eva vakṣyāmaḥ. samaṃ ca sārūpyam iti na
grāhyetaravivekaḥ. sarvātmanā tu sārūpyam ātiṣṭhamāno jaḍatvam apy arthasya
buddhāvādadhyāt. evaṃ cāndhyam eva jagataḥ. yathāhuḥ --
__________NOTES__________
[721] thātmajñā (KHA)
___________________________
ekadeśena sārūpye sarvaḥ syāt sarvavedakaḥ |
sarvātmanā tu sārūpye jñānam ajñānatāṃ vrajet ||
iti. na ca tadadhīnā
jñānotpattiḥ, upādānaviśeṣābhāvād eva kāryavyatirekasiddheḥ. kāryadarśanabalena
hi vayaṃ samanantarapratyayam eva vāsanāparanāmānam uttarabuddhīnāṃ kāraṇam
ācakṣmahe. tatkāryavyatireke tadabhāvam unnayāmaḥ. na hi samagraṃ ca kāraṇaṃ
kāryaṃ ca na bhavatīti sambhavati. ata upādānam eva tannāmadaśām anupagataṃ yan
na kāryam ārabdhavad iti kim arthagrahaṇena. yathoktaṃ -
yathākathañcit tasyārtharūpam uktvāvabhāsinaḥ |
arthagrahaḥ kathaṃ satyaṃ na jāne 'ham apīdṛśam ||
iti. siddhaḥ satsv
api hetvantareṣu kāryavyatirekaḥ. tasmān notpattisārūpye grāhyalakṣaṇam. na
cāgṛhyamāṇo 'rthaḥ sidhyatīti siddhaṃ -
nānyo 'nubhāvyo buddhyāsti ta(?sya/syā) nānubhavo 'paraḥ |
grāhyagrāhakavaidhuryāt svayaṃ saiva prakāśate ||
iti.
grāhyalakṣaṇāyogāt tāvan nānyo 'nubhāvyo 'sti. ata eva tasyā nānubhavo 'paraḥ.
tenāpi tadgrahaṇānupapatteḥ. ataḥ svaprakāśā dhīr evaikā modata iti siddham. yas
tv asambaddhasyaiva jñānenārthasya prakāśyatām ātiṣṭhate, so 'sambaddhenāpi
dīpena ghaṭasya prakāśyatām ātiṣṭhata iti vivṛtaṃ hetudvayam. sahopalambhaniyama
upariṣṭād vivariṣyata iti || 20 ||
{2,102} aparam api
jñānasyaivākāravattāyāṃ kāraṇam āha -- itaś ceti. yuṣmākaṃ mīmāṃsakānāṃ
tajjñānaṃ prakāśakam iti siddhānta iti. kasya prakāśakam ata āha -- svayam
iti. bāhyasya jaḍātmanaḥ svayaṃ prakāśahīnasya tadupāyatayā sammataṃ,
anyathā tatprakāśāyogāt || 21 ||
kim
ato yady evam ata āha -- na ceti. yad dhi yasya prakāśakaṃ tad gṛhītam
eva prakāśayati. tad yadi jñānam arthasya prakāśakam etad api nāgṛhītaṃ tat
prakāśayet. ato 'vaśyaṃ grahītavyam. na ca tadanākāraṃ grahītuṃ śakyam, na
cārthajñānayor ākārabhedopalambhaḥ. ato 'vaśyābhyupagantavyaṃ grahaṇasya
jñānasyaivāyam ākāra iti sāmpratam ity abhiprāya iti. tadadhīnaprakāśatvād iti
jñānādhīnaḥ prakāśaḥ pratibhāso yasyety arthaḥ || 22 ||
evaṃ
tāvadavaśyagrāhyatayā jñānasyaivākāraḥ avaśyagrāhyatā ca prakāśakatayety uktam.
itaraś cāvaśyagrāhyatety āha -- utpanneṣv iti dvayena. dvedhā hy utpannaṃ
vastu na gṛhyate prakāśakābhāvāt pratibandhād vā. yathāndhakāratirohito ghaṭaḥ
kuḍyādipratibandhād vā yathā loke. sa eva caitad ubhayam api jñāne sambhavati.
ato grahaṇakāraṇāsambhavād utpadyamānam eva grahītavyam. evaṃ ca tasyaiva
sākāratvāpattir ity uktam eveti || 24 ||
{2,103} yadi tv
arthaprakāśāt prāg jñānaṃ notpadyetaiva, tato 'sato grahaṇāsambhavān na gṛhyeta,
na tv evaṃ bhavadbhir apīṣyate. utpannāyām eva buddhāv arthasya
jñātatvābhyupagamāt. tataḥ prāgutpannasyāgrahaṇakāraṇābhāvādāv aśyakaṃ
tādātvikaṃ grahaṇam ity āha -- prāk cārtheti asyāntena. yadi
tūtpa(?nnaṃ/nna) pratibandhaṃ ca kenāpi na gṛhyata ity ucyate nityāsaṃvedyataiva
tarhy āpadyeta. tataś cābhāva eva jñānasya bhaved ity abhiprāyeṇāha -- na ced
iti || 25 ||
kiṃ
punaḥ kālāntare na grahaṇam ity ata āha -- kim iti. agṛhyamāṇe viśeṣe
prāgagrahaṇaṃ parastāc ca grahaṇam ity anupapannam iti || 26 ||
nanūtpannasyāpi saṃvidantarāpekṣayā grahaṇam iti kiṃ nopapadyate ata āha --
jñāneti. yuktaṃ yadaprakāśako 'rthaḥ prakāśāya jñānāntaram apekṣate.
jñānaṃ tu svayam eva prakāśarūpam iti kiṃ tasya prakāśāntarāpekṣayā. ataḥ
sahasaiva prakāśeteti. tulyajātīyāntarāpekṣāyām anavasthā. yathāhuḥ --
jñānāntareṇānubhave hīṣṭā iti. na ca jñānaṃ na jñāyata eveti sāmpratam.
abhāvaprasaṅgāt. uttarakālaṃ ca smṛtidarśanāt sahaiva hi vijñānena pūrvadṛṣṭam
arthaṃ smaranto dṛśyante jñāto 'sāv artho mayeti. na cājñātasya jñānasya smṛtir
upapadyate. uktaṃ ca paraiḥ -- tatrāpi ca smṛtiḥ iti. evaṃ
cāparāparajñānāpekṣāyām ekaviṣayasaṃvittāv evāyuḥ paryavasyet na
viṣayāntarasañcāro jāyeta. tatra ca dṛṣṭaṃ jñānam. yathāhuḥ --
viṣayāntarasañcāras tathā na syāt sa ceṣyate |
iti. tad etat sarvam
abhipretyāha -- tasyeti || 27 ||
{2,104} itaś ca prāg
jñānaṃ jñāyate jñānākāraś ca nīlādiḥ, yena jñānapurassaram evāvagatapūrvaṃ
niruddham arthaṃ smaranto dṛśyante jñāto mayātikrānto 'muko rājeti. yadi hy
arthasyākāro bhavet, asaty arthe satā kathaṃ dhīr anurajyeta. ato buddhir eva
tadākāram artham ālikhyopajāyata iti yuktam. yadi cātīte kāle jñānapurassaram
artho nopalakṣito bhavet, katham idānīṃ tathā smaryeta. yathāvagatagrāhiṇyo hi
smṛtayaḥ kathaṃ mātrayāpi pūrvānubhūtam atikrāmanti. tasmāj jñānākāro nīlādiḥ
jñānapūrvakaś cārthānubhava ity āha -- jñāneti dvayena. tat punar idaṃ
parasparaviruddham ivobhayaṃ sādhyam upalabhyate. tathā hi. jñānapūrvam artho
'nubhūyata ity artham aṅgīkarotīti lakṣyate. jñānākārasādhanena ca nirākaroti
iti tadviṣayam anṛtam. maivam. nātra jñānapurassaram artho 'vasīyata iti
tātparyam. evaṃ tu manyate -- aṅgīkārayāmi tāvad enaṃ śrotriyam
anubhavānubhavapurassarīm arthasthitim. eṣa hi chāndaso dvaitasiddhim evam apy
aviguṇāṃ manyamāno 'bhyanujānāti tāvat prathamaṃ jñānasaṃvedanam. tato
'nākāropalambhāsambhavād ekākāropalambhāc cānāyāsam evārthāpalāpaṃ vakṣyāma iti
ca. tathā bhāṣyakāreṇāpi -- nanūtpannāyām eva buddhau artho jñāta ity ucyate iti
chadmanaivārthābhyupagamo darśitaḥ. vārttikakāreṇāpi tathaivānuvihitam. ato na
doṣa iti || 29 ||
itaś
ca jñānānuvidhāyyarthaḥ. tathā hi bhavanti vaktāraḥ -- nīlo 'yam arthaḥ
tadrūpānubhavād iti. jñānanirapekṣe tv arthaniścaye naitad upapadyate. tad etad
āha -- vaktāra iti || 30 ||
ataḥ
siddhaṃ buddhijñānapurassaram arthajñānam ity upasaṃharati -- tasmād iti.
{2,105} atraike vadanti -- kim idam aniṣṭam āpādyate jñānam
anubhūyata iti. pratīmo hi vayam ekasyāṃ saṃvidi tritayaṃ pramātā pramitiḥ
prameyaṃ ceti, nīlādyākāraṃ prameyaṃ pramitim anākārāṃ pramātāraṃ ca. tathā
hīdṛśīyaṃ pratītiḥ nīlam ahaṃ jānāmīti. tad iha nīlapadāspadaṃ prameyaṃ mitir
jñānādyupāttā. pramātā tūttamapuruṣeṇopāttaḥ. kiṃ punar atra tritaye pramāṇam.
pratyakṣam. sākṣātkāriṇī hi pratītiḥ pratyakṣam. asti cāsyām arthavittau
tritayasya sākṣātkāraḥ. tatrāpi mātṛmeyayoḥ parādhīnaḥ prakāśaḥ. na miteḥ,
svayamprakāśatvāt. itarayos tu na svayamprakāśatvaṃ, sator api svapnādau
tadadarśanāt. asti khalv ayaṃ puruṣaḥ, svāpe jāgarāyāṃ ca pratyabhijñānāt. evam
eva viṣayāḥ. na ca tadā prakāśante. tat kasya hetoḥ, yadi viṣayāṇām ātmanaś ca
svayamprakāśatā saṃvidas tu svāpādāv asambhavād evāprakāśaḥ, nāprakāśatvāt. api
ca meyamātṛgocarā phalabhūtā saṃvid avagamyate na tu tasyā api bhinnā
saṃvidaparā, yad asāv api parāyattaprakāśāśrīyate. tad iha svaprakāśā saṃvit.
tadgocarau mātṛmeyau. saṃvidgocaratvāviśeṣe 'pi nātmanaḥ karmabhāvaḥ,
gantṛvadupapatteḥ. yathā khalu samāne 'pi triyāphalasaṃyogavibhāgabhāgitve
grāmādeḥ karmabhāvo, na gantuḥ. evaṃ pramāṇaphalasaṃvittisambandhāviśeṣe 'py
ātmanaḥ kartṛtā. tat kasya hetoḥ. parasamavāyikriyāphalabhāgitā hi karmatā.
sāvayavānāṃ gantavyānāṃ ca dehe[722]gatisamavāyād ātmani jñānasamavāyāt.
tatrāsau grāmaḥ karma. tathā ca viṣayā iti te tathā. ato nirākāraiva saṃvit
svamahimnā sidhyantī mātṛmeyāv api vyavasthāpayati. kim idānīṃ
pramattavacassatyaṃ pūrvaṃ buddhir utpadyate na tu pūrvaṃ jñāyata iti. na,
buddhyapadeśāt tasyāś cānumeyatvāt. asti vā buddhisaṃvidor bhedaḥ. astīti
brūmaḥ. kā tarhi buddhiḥ, kā ca saṃvit. ātmamanassaṃyogo buddhiḥ. buddhir jñānam
ity anarthāntaram. phalabhūtā saṃvidanubhavādipadāspadam. tayā
cātmamanassaṃyogaḥ kāraṇabhūto 'numīyata iti kim anupapannam. adūraviprakarṣād
anyataratrānyatarapadaprayogaḥ. nanv evaṃ saṃvidi[723]saṃvedyeṣu ca
saṃvedyamāneṣu saṃvedyadvayopalabdhiprasaṅgaḥ. na caivam, ekākārasaṃvedanāt.
uktam atraika evākāraḥ saṃvedyaḥ anākārā saṃvit prakāśata iti. kim idānīm
asaṃvedyaiva{2,106}saṃvit. na brūmo 'saṃvedyeti. saṃvi(?bhakta/tta)yaiva hi
saṃvit saṃvedyate na saṃvedyatayā. keyaṃ vācoyuktiḥ. iyam iyaṃ nāsyāḥ karmabhāvo
vidyata iti. svayamprakāśatvāt. na caivam asaṃvit. na, atanmūlatvāt
saṃvedyabhāvasya sarvabhāvānāṃ, sā hi sarvabhāvānāṃ siddhiḥ na cāsañ cetītā
sidhyatīti kathaṃ te 'pi sidhyeyuḥ. ataḥ saṃvitprakāśa eva dvaitaṃ sādhayatīti
kiṃ siddhasādhanena. saṃvidupārūḍho hi nīlādir advaitam āpādayati. saṃvidaiva tv
anākārasaṃviditayā vyatirecito nīlādir nādvaitāya ghaṭata iti siddhaṃ pramātā
pramitiḥ prameyaṃ ceti. tān pratyāha -- na ceti. ayam abhiprāyaḥ --
śrotriyadṛṣṭyaiva tāvad buddhir anumeyeti lakṣyate. yad evam āha -- jñāte tv
anumānād avagacchatīti. yat tu jñānābhiprāyaṃ tad na saṃvidabhiprāyam iti. tan
na. paryāyatvād anayoḥ. cetanā buddhiḥ jñānaṃ saṃvid ity anarthāntaram iti
laukikā budhyante. na cātmamanasoḥ saṃyogaś cetanā, rūpāditulyaguṇatvāt. tac
cetanātve ca manasaś caitanyaprasaṅgaḥ. tasyātmamanasoḥ sādhāraṇatvāt. acetanā
buddhir ity alaukikam. yathāhuḥ -- buddhiś cetanaiva hi gamyate. iti. ato
yaivāsāv anākārā saṃvid bhavatābhimatā saiva tāvad buddhiḥ, tadabhiprāyam eva
buddhyanumeyatvābhidhānam. na tv anākārā saṃvidaparokṣam anubhūyate buddhiś
cānumīyata iti sāmpratam. tad ayam arthaḥ -- yāsau laukikī buddhir nāsāv anākārā
aparokṣam upalabhyate. tasmāt pratyakṣabuddhivādināyam ākāro jñānasanniveśī
vācyaḥ. yathāsmābhir uktam. yathāvārttikaṃ vā siddhāntaḥ artha eva pratyakṣo na
buddhir iti. tatra coktā buddhyanumāne liṅgānupapattiḥ. ato 'siddham anirākārāyā
buddher anupalambhāt saṃvid eva dvaitaṃ sādhayatīti || 31 ||
__________NOTES__________
[722] ha
[723] di saṃvedyamā
(KHA)
___________________________
api caivaṃ sahopalambhaniyamāt trayasyābhedāpattir ity āha --
vivekabuddhyabhāvāc ceti. trayāṇāṃ vivekabuddhyabhāvād ekasyaiva
jñānasyākāravattayā bodhaḥ prasajyata iti vakṣyamāṇena sambandhaḥ. jñānagrahaṇam
upalakṣaṇārtham. ekam eva tattvam ākāravad bhaved iti vivakṣitam. yo hi
meyamātṛpramāsu sahopalambham ātiṣṭhate tasyānyataraviviktānyatarabuddhyabhāvād
abheda eva trayasyāpadyeta,{2,107}bhede niyamāyogāt. bhinnānāṃ hi ghaṭādīnām
aniyataḥ sahopalambhaḥ. te hi sahabhāvena vivekena copalabhyante. ato
'niyamavyāpto bhedo nārhati vyāpakaviruddhopalabdhau bhavituṃ dhūma ivāgninā
vyāpto 'nagnau. bhinnāvabhāsād bheda iti ced, na. anekāntāt. tatraitat syād,
ekadāpi hi tritayam anubhūyamānaṃ bhinnam evāvabhāsate ghaṭakuḍyādivadato
bhidyata iti. tan na. anaikāntikatvād bhedopalambhasya bhede. upalabhyate khalu
dvicandrādibodhe 'bhinnaś candraḥ. na caikasmād bhidyate. tat kasya hetoḥ.
sahopalambhaniyamād eva. sa hi mukhyena niyatasahopalambhaḥ, tan na tato
bhidyate. tad aniyatasahopalambhā eva bhāvā bhedenāvasīyamānā bhidyante netare.
yathāhuḥ -- na bhinnāvabhāsitve 'py anarthāntararūpatvaṃ nīlasyānubhavāt tayoḥ
sahopalambhaniyamād dvicandrādivad iti. nanu bhinnayor api rūpālokayoḥ
sahopalambhaniyamo dṛṣṭaḥ. anālokopalambhā na rūpabuddhir yataḥ. tan na,
kevalasyāpi kvacid ālokasya darśanāt. rūpasya ca prāṇiviśeṣeṣv anālokasya. santi
hi kecit prāṇinaḥ ye 'ndhakāra eva rūpam ālokayante. āloke tu pratihanyante.
mātṛmeyasaṃvedanāni tu sahaivopalabhyanta iti na bhedam arhanti. na hi nīlād
bhinnaṃ pītaṃ tena saha niyamenopalabhyate. ataḥ sahopalambhaniyamād abhinnaṃ
trayam āpadyate iti. nanu cāyam upālambho 'stu sahopalambhaniyamavādinām ekeṣāṃ
mīmāṃsakānām. ye tu viṣayavittipurassarīṃ buddhisaṃvidam ātiṣṭhante, teṣām
asiddhaḥ sahopalambhaniyamaḥ. sadaiva hi viṣayasaṃvedanottarakālam eva saṃvid
upalabhyate. yathāhuḥ --
pūrvaṃ saṃgṛhyate paścājjñānaṃ tajjñātatāvaśāt |
iti. tān pratyāha --
seti ta ityantena. ayam abhiprāyaḥ -- idaṃ tāvadavivādaṃ sākāraṃ vastu dṛśyata
iti. sākāradarśanaṃ cedam apratyakṣe saṃvedane nopapadyate, viṣayaḥ sanmātratayā
na prakāśate yataḥ. tathā sati nityaprakāśāpatteḥ. ato viṣayopalambhasattayaiva
viṣayaprakāśaḥ, na tatsvarūpasattayā. viṣayopalambhasattā cāsiddhā na
sattānibandhanavyavahārāya ghaṭata iti tatsiddhir āstheyā. na ca vitter anyā
siddhir bhāvānāṃ tad yady upalambho vidito 'siddhaḥ, tadasiddhau viṣayāsiddhiḥ,
yena sa eva tatsiddhir iti viśvam astamitam. ato 'smāt sākārasyaiva vastuno
darśanād anupapadyamānād avagamyate yad asti sahopalambha iti. anyathā
taddarśanāyogāt. yathāhuḥ --
{2,108}
apratyakṣopalambhasya nārthadṛṣṭiḥ prasidhyati |
iti. ataḥ siddhaṃ
sahopalambhaniyamāj jñānasyākāravattayā bodhaḥ nāsti tattvato bheda iti || 32 ||
āha --
yady upalambhāsiddhāv upalabhyo 'pi na sidhyati, astūpalambhāsiddhiḥ.
upalambhāntareṇa tu siddha upalabhyaṃ sādhayiṣyati. evam api
sahopalambhaniyamāsiddhir ity upalambhasiddhipūrvakatvād upalabhyasiddheḥ.
upalabhyasiddhipurassarī tūpalambhasiddhiḥ pratikṣiptā, siddher asiddhau
sādhyāsiddheḥ. siddhisiddhipūrvikā tu sādhyasiddhiḥ kiṃ neṣyate. ato 'siddha
evāyaṃ hetur ata āha -- na hīti. asyārthaḥ -- neyam īdṛśī kalpanā
sambhavati yadanākārā saṃvidādāv anubhūyate tataś ca paścāt sākāro 'rtha iti.
nirākārabuddhyanupalabdher uktatvāt. itaś ca naivaṃ kalpanā yuktā. kathaṃ hi
svopalambhakāle saṃbhinno 'rthaḥ svopalambhopalambhāvasare saṃvedyeta, yo hy
upalabhyamāna eva na siddhaḥ so 'nyopalambhāvasare 'nupalabhyamāna eva
setsyatīti suvyāhṛtam. api ca anyena saṃvedanopalambhe so 'py asiddhas
tatsādhanāya na prabhavatīty aparāparāpekṣāyām anavasthā. ekāsiddhau
sarvāsiddhiḥ. kvacid vā svaprakāśe 'nye 'pi tathā syur aviśeṣāt. ataḥ svātmānaṃ
viṣayākāraṃ ca yugapajjñānam upalabhata iti siddhaḥ sahopalambhaniyamaḥ.
ekavyāpāre kramāyogāt. ekaḥ khalv ayaṃ saṃvidaḥ svātmani viṣayākāre ca vyāpāraḥ,
prakāśātmā nāyaṃ kramabhāvī na sambhavatīti || 33 ||
nanu
mā bhūd anākārāyā buddher upalambhaḥ. sāpi tv ākāravaty evopalapsyate arthaś ca.
tasmād dvayor ākāravattvaṃ bhaviṣyati. tataś copalabhyata iti kim anupapannam
ata āha -- ākāreti. asyārthaḥ -- yo 'yaṃ jñānārthayor ākāravattvabhedaḥ
yady ayaṃ jñātaḥ syāt, tathā(?sī/sa)ti jñātvā bhāṣitum api
śakyeta.{2,109}nīlapītabhedavat. na caivaṃ bhāṣituṃ śakyam īdṛśo jñānākāra īdṛśo
'rthākāra iti, nīlādyākāramātrajñānād iti. evaṃ hi sarvaṃ samañjasaṃ bhavati.
yadi buddhigrahaṇāt prāg eva sākāro 'rthaḥ sidhyati, tato hi
tatsiddhyanyathānupapattyā jñānam api kadācit sidhyed iti sidhyati dvaitam. atra
punaragṛhītāyāṃ buddhāv artho (?nu/na) sidhyatīti sākārasya ca darśanād ity atra
sādhitam. ato na kathañcid dvaitasiddhir ity abhiprāyeṇāha -- prāg iti ||
34 ||
anyanmataṃ - satyam ākāravad jñānaṃ, kin tu arthenāyam ākāro jñāna ādhīyate.
ayam evārthajñānayoḥ grāhyagrāhakabhāvaḥ, yad arthasya jñāne svākārasamarpaṇam.
katham aparathā kṣaṇikatvād atīto 'samasamayabhāvyartho jñānālambanaṃ bhavet.
yathāhuḥ --
bhinnakālaṃ kathaṃ grāhyam iti ced grāhyatāṃ viduḥ |
hetutvam eva yuktijñā jñānākārārpaṇakṣamam ||
iti. etad dūṣayati --
na ceti. kim iti naivam ata āha -- na hīti. arthākāro hy
arthadharmaḥ. na ca dharmaḥ svāśrayaṃ hātum āśrayāntaraṃ
vopagantuṃ[724]prabhavati, svarūpahānāpatter iti || 35 ||
__________NOTES__________
[724] ntuṃ śaktaḥ pra (KHA)
___________________________
api ca pramāṇāntaraprasiddhe 'rthasyākāravattve bhaved apy evam. na ca
tasyākārasyetthambhāve 'rthadharmatve pramāṇam asti, hetvantarasambhave 'pi
kāryāniṣpattiḥ kāraṇāntaravaikalyaṃ sūcayatīti tu nirākṛtam upādānaviśeṣād eva
kāryasiddher uktatvād ity abhiprāyeṇāha -- ittham iti. ye tu vadanti --
mā nāmārthākāro 'rthaṃ hātum āśrayāntaraṃ vopagantuṃ prabhavati. arthasyaiva
pratibimbam idaṃ śuddhādarśapratīkāśe svacche jñānātmani dṛśyata iti. tān
pratyāha -- tadīyeti. etasmād eveti. arthākāratve pramāṇābhāvād ity arthaḥ || 36
||
{2,110} tān eva prasiddhapratibimbodāharaṇena pratibodhayati
-- niścandreti. tam iti yogyatayā candraḥ pratinirdiśyate. khe ca jale
cety arthaḥ || 37 ||
na
caiṣa nyāyo 'tra sambhavatīty āha -- vijñāneti || 38 ||
api
cāstu rūpavatsu pratibimbakalpanā, arūpāṇāṃ tu śabdādīnāṃ pratibimbakalpanā na
kathañcit sambhavatīty āha -- śabdeti. api ca nīlādyākārā saṃvid
upalabhyate. tat kim aparāddham anayā, yat tām anādṛtyāyam ākāro
'rthadharmatayābhyupagamyate pratibimbavac ca darśanam ity abhiprāyeṇāha --
jñāne (ce)ti || 39 ||
yas
tu vadati -- nārthākāro jñāne saṅkrāmati. na cārthasthaḥ pratibimbo dṛśyate. kin
tu jñānam arthenāyogolakam ivāgninā saṃspṛṣṭam. ato 'yasīva bhāsvarākāro mohād
arthākāro jñāne dṛśyata iti. taṃ pratyāha -- bahyeti. ayas tejasor hi
sannikarṣād yukto mohād avivekabhramaḥ. bāhyābhyantaradeśau tu jñānārthāv
asampṛktau. tataḥ katham anayor mohād avivekabhrama iti || 40 ||
api
ca kaścid ekaḥ sammūḍho bhavati jagatas tu sammohakalpanā sammoha eva. na cātra
kaścit kadācid asammūḍho dṛśyate. sarvasya vivekādarśanāt.{2,111}ato na
sammohakalpanā yuktety āha -- asammūḍhasyeti. yadi tu jñānārthayor
viviktayor adarśane 'pi sammohaḥ kalpyate, tarhi dvayor eva nāvatiṣṭeta. evaṃ hi
yatheṣṭam eva tattvāni prasaṅkhyāya sammoho 'bhidhīyatāṃ, kiṃ viśeṣād ity āha --
kalpyamāna iti || 41 ||
anyad
darśanaṃ - nārthākāro mohāj jñāne 'vagamyate. kin tu sāṃsargiko 'yam ākāraś
cūrṇaharidrayor ivāruṇim eti. tad apy ata eva bāhyābhyantaradeśatvād anupapannam
ity āha -- saṃsargeti. tad eva prakaṭayati -- deśabhedād iti. api
ca, amūrtaṃ jñānaṃ mūrto 'rthaḥ katham anayoḥ saṃsargadharma ākāro bhavet.
ghaṭākāśādāv adarśanād ity āha -- mūrtāmūrtatayā tatheti || 42 ||
nanv
asaty apy ekadeśatve ekakālatayā saṃsargo bhaviṣyatīty ata āha --
trailokyeneti. trailokyaṃ hi jñānena samakālatayā saṃspṛṣṭaṃ
saṃsargajanmākāraṃ pratibhāsayet. na caivam asti. tasmād ativyāpter
naikakālatayā saṃsarga iti. nanv ārjavāvasthānaṃ jñānārthayoḥ saṃsargo
bhaviṣyatīti ata āha -- na ceti. nirmukhasyārjavābhāvād na
jñānenārthasyārjavāvasthānam. sarvatodikpadārthabodhena sarvatomukhatve vā
sarvārthasaṃsargaprasaṅgāt sarvākāropalabdhiḥ. na hi sarvatomukhaṃ kasyacid
ekasyābhimukhaṃ yuktam iti || 43 ||
api
ca, yenaivārthena jñānasya saṃsargaḥ kalpyate, sarvathaiva tena saṃsargaḥ
kalpayitavyaḥ, nirbhāgatvāt. evaṃ ca cakṣuṣaikatra bhāve 'nubhūyamāne tenaiva
tadgatarasādyupalabdhiprasaṅgaḥ, tadgatasūkṣmākāropalabdhiś cety āha --
sarvatheti || 44 ||
{2,112} nanu yad eva tadarthasya
jñānaṃ prati viṣayatayāvasthānaṃ so 'nayoḥ saṃsargo bhaviṣyatīty ata āha --
na ceti. atra kāraṇam āha -- viṣaya(tva)m iti. ayam abhiprāyaḥ --
saṃsargākāravādinā hi prāg evākāropalambhanāt saṃsargo vaktavyaḥ. na ca
viṣayatvam ākāropalambhanāt prāg asti. ataḥ kathaṃ tannibandhanākārā saṃvid
bhavati || 45 ||
kim
iti na syād ata āha -- na hīti. saṃvedyamāna eva hi bhāvo viṣaya iti
viṣayavidaḥ. ata upalambhottarakālam eva viṣayabhāvān na tannibandhana
ākārabodhaḥ śakyate 'ṅgīkartum iti. evaṃ tu kalpyamāna itaretarāśrayaṃ
prāpnotīty āha -- viṣayeti. nīlatvaviṣayatvena saṃsargāt tadākāro
niṣpadyate. tadākāraniṣpattyā ca tasya viṣayabhāva iti duruttaram
itaretarāśrayam iti || 46 ||
dūṣaṇāntaram āha -- dvayor iti. ayam abhiprāyaḥ -- yadi jñānārthayor
dvayor apy ākāraśūnyaṃ svarūpam avagataṃ syāt, punaś ca kadācit
saṃspṛṣṭatvenākārasaṃvittiḥ, tadā bhaved api saṃsargadharmākārakalpanā. na
caivam astīti vakṣyāmaḥ || 47 ||
na
cārthasya jñānād viviktasya sadbhāvo gṛhītapūrvaḥ. na ca jñānasyopari gṛhyate
yena cūrṇaharidrayor iva viviktagṛhītayor anayoḥ saṃsargaḥ kalpyata ity āha --
na ceti. kāraṇam āha -- na hīti. saṃsargadharmatve hy
ākārasya{2,113} prathamaṃ dvayor apy anākārabodhena bhavitavyam. na cākāraśūnyaṃ
grāhyam astīti pūrvam uktam iti || 48 ||
upasaṃharati -- tasmād iti. kiṃ punar idam arthasya sadbhāvo na gṛhīta
iti. jñānavaicitryānupapattir eva hy arthasya sadbhāve pramāṇam. svacchākārasya
hi jñānasya na kāraṇāntaram antareṇākārasambandhas tadvaicitryaṃ copapadyate.
ato 'sti kaścij jñānātirikto hetur yenedaṃ vaicitryam ādhīyata ity
abhyupagantavyam. na cendriyāṇy eva tatra kāraṇam iti yuktaṃ, teṣām ekarūpatvena
kāryavaicitryānupapatteḥ. na ca samanantarapratyayād eva kevalād
vicitrākāradarśanam ucitaṃ, visadṛśapratyayānantaram eva hi vayam
ekāntavisadṛśaṃ pratyayam upādīyamānam upalabhāmahe. tat taddhetukatve
'nupapannam. yathākāryadarśanaṃ tu vicitrā eva hetavaḥ kalpyanta iti yuktam. te
cārthaśabdavācyāḥ. evañ ca prasiddhasadbhāvo 'rthaḥ jñānaṃ cāvivādasiddham eveti
prasiddhasadbhāvayor nyāyya eva saṃsargaḥ, ata āha -- jñānavaicitryeti ||
49 ||
kim iti na kalpanā, ata āha -- tad iti. yadi vaicitryam arthādhīnatayā
viditapratibandhaṃ bhaved, evam artham anumāpayet. atyantāparidṛṣṭapūrveṇa tv
arthena na kvacid vaicitryādhānaṃ dṛṣṭam iti na taddarśanena tadanumānaṃ yuktam.
kāryadarśanabalena kutaścid eva samanantarapratyayaviśeṣāt kiñcidākāraṃ jñānaṃ
jāyata iti na nopapannam. vilakṣaṇā hi te upādānaviśeṣā vilakṣaṇaśaktaya iti na
kiñcid duṣyatīti kāryadarśanabalānusāriṇyām eva ca kāraṇavyavasthāyāṃ
suṣvā(?)pādāv apy ākārābhāvasiddhiḥ. kāryābhāvena kāraṇābhāvānumānāt. bhavati tu
tāsv api daśāsu svacchasaṃvitsantānaḥ parastāj jñānadarśanād, anupādānakāraṇasya
tasyānupapatteḥ. katham anākārād ākāravato niṣpattir iti cet, kathaṃ visadṛśād
visadṛśasyotpattiḥ. tatrāpi śaktibheda eva kāryadarśanabalānumeyo nibandhanam.
kaścid eveha mūrdhādāvante pratyayabheda{2,114} āvirasti, yaḥ
parastānmūrcchocchede nīlādyākārapratyayam upajanayati. sa tasyāyam acintanīyo
mahimā kāryadarśanapramāṇako na mīmāṃsyata iti sūktam arthasadbhāvo na gṛhīta
iti. api ca yadi sākāro 'rthaḥ tadadhīnaṃ ca jñānānāṃ vaicitryaṃ, kathaṃ tarhi
mūrchādāv antimena nirākāreṇa jñānena parastād bhāvino jñānajātasyākāro
vaicitryaṃ vopapadyate. na hi tad ubhayam apy arthajanyaṃ, saty eva tasminn
abhāvāt. mūrchāyām api hy artha āsīd eva. na ca tenāsāv ākāro darśitaḥ. ato
vyabhicāriṇaḥ samanantarapratyayaviśeṣād eva nirākārād api vaicitryākārayor
utpattir abhyupagantavyā. evañ ca sarvatraiva tathābhyupagantum ucitam. kim
arthagraheṇa. paṭhanti ca. arthagrahaḥ kathaṃ satyam iti. tad etad āha --
nirākāreṇeti || 50 ||
api ca, sākārā nīlādayo
viṣayā jñānaṃ sarūpayantu nirākāras tu
gaganakusumaśaśaviṣāṇavandhyāsutādiviṣayaḥ kathaṃ buddhāvākāram ādadhyāt. na hi
tatra viṣayākāro nāma kaścid asti. balāt tatra buddhir eva sākāreti vaktavyam.
tad vyāpakam astu. kim ardhajaratīyenety abhiprāyeṇāha -- nirākārād iti.
api ca pūrvānubhūteṣu smaryamāṇeṣu asambandhasvabhāveṣu[725]svapnādibodhe
cātyantānantānanubhūtasvaśiraś chedādiviṣaye viṣayākārābhāvād anākāras
tadvādināṃ jñānam āpadyata ity āha -- smṛtīti || 51 ||
__________NOTES__________
[725] svāpādi (KA)
___________________________
atra kāraṇam āha -- na hīti. satā ........ sateti bhāvaḥ. kathaṃ tarhi
tatrākārāsambandhaḥ ata āha -- kevaleti. vāsaneti. samanantarapratyayam
evopādānāparanāmānam upādatte. na tu jñānātireki.........pūrvaṃ
cirantanabauddhamatena vāsanābhedo varṇita iti veditavyam iti. evañ ca
jāgradbuddhiṣv api vāsanāhetuka evākārapratibhāso yukta āśrayituṃ, kim
ardhajaratīyenety abhiprāyeṇāha -- itīti || 52 ||
{2,115}
kiñ ca, anvayavyatirekābhyāṃ jñānākārakalpanaiva sādhīyasīti darśayati --
anvayeti. evaṃśabdo yuktyantaropanyāsa iti. katham avagamyate, ata āha --
na hīti vadantena. asyārthaḥ -- asaty api bāhye svapnādau
jñānamātrānvayād evākārānvayo dṛśyamāno jñānaprabhāvita evāvasīyate. na tv
evamarthavādino jñānāpetam arthasyākārānvayaṃ darśayituṃ śaktāḥ. asati jñāna
ākārapratibhāsāyogād iti. ataḥ siddhaṃ tāvad vāsanānimitta evāyaṃ jñānākāro
nārthasaṃsargadharma iti. yadi tv avaśyaṃ sāṃsargiko 'yam ākāro vaktavyaḥ,
paramas tu svabhāvanirākārāṇāṃ jñānānāṃ vāsanāsaṃsarganibandhanatvenākārasya
saṃsargavākpravṛttir ity āha -- tasmād iti || 54 ||
pratyūḍhaḥ saṃsargadharmapakṣaḥ. anyanmataṃ - nīlādir ākāro bhāsate. na cāyaṃ
jñānārthayor anyatarāśrayatayā nirdhārayituṃ śakyate. tad ayam agṛhyamāṇe viśeṣe
eka eva dvayaṃ sākārayatīty āśrīyate lākṣārāga eva sannihitaṃ maṇiyugalam. tad
etad upanyasya dūṣayati -- dvayor iti. katham apramāṇam ata āha --
deśabhedād iti. antaḥsthaṃ hi jñānaṃ bahirarthaḥ. nānayoḥ sannikarṣo
'stīti nedam ubhayam ekam ākāram upajīvitum utsahate. maṇiyugalaṃ tu sannihitam
eko lākṣārāgo 'nurañjayatīti na nopapannam iti. nanu bhinnadeśayor api kutaścit
saṃsṛṣṭayor ekākāropajīvanaṃ bhaviṣyatīty ata āha -- asaṃsargād iti.
uktam idaṃ nānayoḥ kadācit saṃsargo gamyate maṇer iva pramāṇābhāvād iti. api ca
pṛthagavadhāritasadbhāvasya dvayasya sādhāraṇa ākāro bhavet, na tv atra
vibhaktākāraṃ dvayam upalabhyate. sarvadaivaikākāropalambhāt. uktaṃ ca --
arthajñānayor ākārabhedaṃ nopalabhāmahe iti. tad etad āha -- dvayor iti
|| 55 ||
{2,116} anyad darśanaṃ - vibhaktākāram evedam
ubhayam atyantasusadṛśatvena tv ākāraviveko na lakṣyate nīlotpalavana iva
kādambakānām iti. etad upanyasya dūṣayati -- evam iti. sādṛśyād
avibhaktatā na syād ity anvaya iti. kāraṇam āha -- bheda iti.
nirjñātabhedayor hīndīvarakādambayoḥ sādṛśyād avivekābhidhānaṃ yuktam.
pṛthaganavagatapūrvasya tv arthasya khapuṣpatulyasya sādṛśyād aviveka iti mahān
ayam aviveka iti. sarve caite bāhyārthavādibauddhaikadeśipakṣā upanyasya dūṣitā
iti veditavyam iti || 56 ||
itaś
ca jñānasyākāra ity āha -- tatheti. dvicandrādivibhrameṣv anyathārthe
vyavasthite 'nyākārā buddhir upajāyate. tac cārthanibandhanatve tv ākārasya
nopapadyate. kathaṃ hy anyākāro 'rtho hy anyākārāṃ dhiyam upajanayet. tadavaśyam
asaty apy arthe bhāsamāna ākāro jñānasyaiva vaktavyaḥ. ataḥ sarvatraiva
tathāvadhāraṇaṃ yuktam ity abhiprāyaḥ || 57 ||
kiñca
yad etad viruddhānekaliṅgatvam ekasya nakṣatraṃ tārakā tiṣyo dārā ityādiṣu
tadarthākāratve nopapadyate viruddhadharmādhyāsasya
bhedanibandhanatvenārthabhedāpatteḥ. bhinnāny eva tu vicitravāsanānibandhanāni
vicitrārthajñānāni jāyanta iti yuktam. tad etad āha -- nakṣatram iti ||
58 ||
yathaikasyām eva pramadātanau yeyaṃ parivrāṭkāmukaśunāṃ kuṇapaṃ kāminībhakṣa iti
kalpanā bhavati, sāpy ekātmatvād ekasyārthasyārthavādināṃ nopapadyata{2,117} ity
āha -- parivrāḍ iti. atra nārthanibandhanety anuṣañjanīyam iti. idaṃ
cāparaṃ bāhyārthavādināṃ nopapadyata ity āha -- dīrgheti. ekaiva hi
pradeśinyaṅguṣṭhamadhyamāṅgulyapekṣayā dīrghahrasvatayāvagamyate, tac caitad
ekātmye tasyārthavādināṃ nopapadyate. pūrvaṃ ca
pramātrapekṣayānekākārasaṃviduktā. atra tu na kevalaṃ bhinnānāṃ pramātṝṇām
ekatrānekākārabuddhiḥ, ekasyāpi tūpādhibhedād anekākārabodho dṛśyata ity uktam
iti || 59 ||
na
kevalam aupādhiko nānākāraḥ pratyayaḥ. kin tu ghaṭo 'yaṃ pārthivo 'yam ityādir
ekatraivārthe yugapadanekeṣāṃ grāhakāṇāṃ vikalpo dṛśyate. tac cedaṃ
pāramārthikārthasadbhāve nopapadyate tasyaikātmatvāt. eko 'rtha ekātmaka iti
sarvair eva sa tathāvagamyate. na caivam. ato buddhimātravilasitam evedam
anekākāratvam iti sāmpratam. tad etad āha -- ghaṭatveti. atra ca
prātilomyenāntyasāmānyāt prabhṛti parasāmānyaṃ yāvadupanyāsaḥ kṛta ity
anusandhātavyam. jñeyatā tu na sāmānyaṃ jñānasambandhopādhikatvāt. ayam api ca
pratītiprakāro dṛśyata iti pradarśanārtham uktam. yady api cātra ghaṭatvādīnāṃ
dīrghatvādīnām iva virodho na dṛśyate, tathāpy ekātmakatvād ekasya
nirbhāgasyārthātmano nānākārapratibhāso 'nupapanna ity uktam iti || 60 ||
kim
iti na syād ata āha -- neti. na tāvad ekatrārtha ekātmany anekākāratva
evaṃ nyāyyaḥ. yathāhuḥ --
anyathaikasya bhāvasya nānārūpāvabhāsinaḥ |
satyaṃ kathaṃ syur ākārās tadekatvasya hānitaḥ ||
iti. natarāṃ
viruddhākārasambhavaḥ. sa ca prāg evokto 'nusandhātavya iti. jñānavādinas tu
nānāpratyayā nānāprakārā bhavantīti yuktam ity āha -- pratyayānām iti.
kiṃ punar eṣāṃ tathātve kāraṇam ata āha -- śaktyanusārataḥ.{2,118}śaktir
iti samanantarapratyayam evāpadiśasti, tadadhīnatvāj jñānakāryaniṣpatteḥ.
tadatiriktā tu śaktir apramāṇikaiveti na bauddhair iṣyata eveti || 61 ||
ataḥ
siddhaṃ tāvad bhāsamāna ākāro jñānasyaiva na tv arthā(?kṣepaḥ/pekṣaḥ)
arthanirapekṣam eva tu svarūpeṇa yādṛśaṃ jñānaṃ yadi tadanusāryartho
'bhyupagantum iṣyate so 'stu nāma. na punar yathārthaṃ jñānaṃ nāma kiñcid astīty
āha -- nirapekṣam iti || 62 ||
astu
tarhi jñānānusāry evārthaḥ, na, evam api dvaitahānir ity ata āha -- ittham
iti. ayam abhiprāyaḥ -- galajihvikayedam asmābhir uktaṃ tathārtha iti. na tu
jñānākāratve 'rtho nāma kaścit sidhyati, ākārabhedānupalambhāt. ato na
vijñānatantratve 'rthakalpanā śakyate kartum. arthenānāropitākārā dhīr eva
svātmany evopayokṣyate. svātmānam eva prakāśayati na tv arthaviṣayā. yady evaṃ
sarvasaṃvidām anarthakatvāt kiṃkṛtaḥ pramāṇetaravivekaḥ.
arthakriyākāripratyayasadasadbhāvakṛta iti jñātvā śāmyatu
bhavān.[726a]vyavahārasaṃvādāpekṣayā hi pramāṇaṃ tadvisaṃvādād apramāṇam iti
sāṃvyavahārikī pramāṇasthitiḥ. pāramārthikaṃ tu pramāṇaṃ cintāmayīm eva prajñām
anuśīlayantaḥ kecid eva kṛtino nirdhūtanikhilanīlādyuparāgam
abhimukhīkurvantītiii tat turīyaṃ pratyakṣam ācakṣate || 63 ||
siddhāntam idānīm ārabhate -- neti. asyārthaḥ -- ekaṃ hi jñānaṃ
grāhyagrāhakam iti vaḥ siddhāntaḥ. na caikasyobhayātmakatve kaścid dṛṣṭānta iti.
tat punar idaṃ pūrvāparayor anavahitasyeva bhāṣitam. tathā hi -- na tāvad
grāhyagrāhakākāraṃ jñānam iti bauddhair iṣyate. api tarhi
pralīnagrāhyagrāhakodgrāhaṃ cinmātram eva svayaṃprakāśam iti. uktaṃ hi --
{2,119}
grāhyagrāhakavaidhuryāt svayaṃ saiva prakāśate |
iti.
bauddhagandhimīmāṃsakair apy uktaṃ - saṃvittayaiva hi saṃvit saṃvedyate na tu
saṃvedyatayā nāsyāḥ karmabhāvo vidyate iti. dṛṣṭāntābhāvavacanam api
cāsamartham. na hīdānīm anumānato bauddhasya pratyavasthānaṃ, yena
dṛṣṭāntābhāvavacanenopālabhyate. nirālambanānumānasya pratyakṣabādha ukte
samprati pratyakṣaśaktiparīkṣayaiva pratyavasthitaṃ na jñānaṃ bahirarthe
pravartituṃ śaktaṃ grāhyalakṣaṇāyogādityādibhiḥ. ataḥ kiṃ
dṛṣṭāntābhāvavacanenopālabhyate. atrocyate -- evaṃ hi manyate. avaśyam ayaṃ
grāhyagrāhakabhāvaḥ saṃvido bauddhair abhyupagantavyaḥ, katham anyathā saiva
sidhyati. na hy agrahaṇakarmaṇaḥ kasyacit siddhir asti. nanu svaprakāśaḥ
prakāśaḥ kim asya prakāśāntareṇa. svaprakāśa iti ko 'rthaḥ. svayam eva prakāśate
na tu prakāśāntaram apekṣata iti. kiṃ punar idaṃ prakāśata iti prakāśād
arthāntaravacanaṃ, na vā. yady arthāntaravacanam, asti tarhi saṃvido 'py aparaḥ
prakāśaḥ. anyathā prakāśata ity anadhikārtham avacanīyam eva. svarūpaṃ hi
saṃvitpadenaivopāttam. ataḥ pratītikarmataiva saṃvidaḥ prakāśatepadārtho ghaṭaḥ
prakāśata itivat. syād etat. kartṛpratinirdeśo 'yaṃ nātaḥ karmabhāvo 'vasīyata
iti. naivam. evam api prakāśatepadārthasya kartṛbhāvo vācyaḥ. nāsāv asati
prakāśabhede sidhyati, advitīyasya bhettum aśakyatvāt. ato nāprāptasya siddhir
asti. na cāpi karmaṇaḥ prāptir astīti satyāḥ saṃvido 'vaśyaṃ prāpyakarmatā
bhāvāntaravad vaktavyā nānyā gatir asti. nanv arthaḥ karma, ātmā kartā, saṃvittu
phalaṃ, tat kathaṃ karmety ucyate. na. phalasyāpy apratītikarmaṇaḥ
siddhyasambhavāt. anyathā mātṛmeyayor api svaprakāśāpātāt kiṃ tatsiddhyarthaṃ
saṃvidabhyupagamena. na prayojanataḥ saṃvidaṃ saṅgirāmahe, api tu pratītitaḥ.
pratīmo hi vayaṃ mātṛmeyagocarāṃ phalabhūtāṃ saṃvidam. na tato 'pi bhinnām
aparām iti tāvaty eva vyavatiṣṭhāmahe. maivam. nirākṛtam idaṃ nānākārā dhīr
upalabhyata iti. na hi naḥ saṃvitprakāśavadarthaprakāśo 'pi bhāsate,
nīlādyākāramātraprakāśāt. nanv aprakāśātmāno ghaṭādayaḥ prakāśāntaram
apekṣantām. saṃvidas tu tadrūpāyāḥ kim iti prakāśāntarāpekṣayā. na,
atadrūpatvāt. saṃvido 'pi hi na svātmaprakāśātmatvaṃ, arthaprakāśo hy
asau.{2,120}vakṣyati ca - īdṛśaṃ vā prakāśatvaṃ tasyeti. ato
'vaśyābhyupagantavyaḥ saṃvitsiddhaye prakāśabhedaḥ. kim idānīm asiddhaiva saṃvit
saṃvedyaṃ sādhayati saṃvidantarasiddhā vā. na tāvat pūrvaḥ kalpaḥ. aprasiddhā hy
asatī na saṃvid vyavahārāya ghaṭata ity uktam. saṃvidantarādhīnāyāṃ tu siddhāv
avyavasthāpāta ity uktam. satyam. na saṃvidantarādhīnasiddhiḥ saṃvit saṃvedyaṃ
sādhayati. svarūpasaty eva tu. katham adhīviṣayā satīti ced, na dhīviṣayabhāvaḥ
sattā. kin tu sāmānyam utpattyuttarakālabhāvi tadvatām. ato
mṛtsalilapracchannabījādivadaviditasvarūpasāmarthyaiva saṃvid viṣayaṃ
vyavasthāpayati. sa ca vyavasthitaḥ satyāṃ jijñāsāyāṃ saṃvidaṃ
saṃvidantarādhānena sādhayati. nanv iyaṃ viṣayasāmarthyena saṃvitsiddhiḥ
pratyuktā vastvantaraṃ prakalpyaṃ syāt ity atra yathā na pratyucyate
tathānantaram eva vakṣyāmaḥ
yāvajjijñāsitajñānād avyavasthāpi nāpatet |
iti. ata eva
sahopalambhaniyamo 'pi parair ukto 'smān pratyasiddha eva. viṣayavittikāle
saṃvido 'nupalambhāt. viṣayamātram eva hi idaṃ nīlam iti naś cakāsti, nāhaṃ
nīlam iti. saṃvitprakāśe ca tathā prakāśānupapattiḥ. na hi svagocarā saṃvit
paranirūpaṇātmikā bhavati, svaparavedyayor idam ahaṅkārayor aviśeṣāpatteḥ. ayaṃ
svātmānam aham iti pratinirdiśati param idam iti. na tv abhedenedaṅkāram
ahaṅkāraṃ cobhayam ekatra prayuṅkte. ato nāstīdaṃ nīlam ity atra saṃvidupalambha
ity asiddho hetuḥ. svaprakāśasaṃvidvādinām eva tv ayam upālambha ity uktam.
syād etat. ajñāto
jñāpakahetuḥ kathaṃ jñāpayatīti. nāyaṃ doṣaḥ. ajñātasyāpi cakṣuṣo
jñānajananopalabdheḥ. nanu cakṣur aṅkurasyeva bījaṃ jñānasya kārakam eveti
yuktam ajñātasyāpi janakatvam. maivam. jñānahetor eva jñāpakatvasamākhyānāt. api
ca na jñānaṃ jñāpakahetuḥ jñānatvāt. jñānasya hi janakā dhūmādayo jñāpakāḥ na
jñānam eveti katham ajñāpakasya jñāpakadharmā āpādyante. svarūpasatyaiva saṃvidā
viṣayaḥ sādhyate. sā tu paścājjñānāntareṇa sādhyata iti. asati tu grāhyatve
saṃvid eva na siddhyed ity āpādya grāhyagrāhakatvam ekatve dūṣaṇam ucyate
naikatrādvitīye tat sidhyatīti. yad api ca saṃvedanam asatyabhede
nīlasaṃvedanayor anupapannam iti. tad apy anenaiva nirākṛtam.{2,121}viparītam
idam ucyate -- aikātmye saṃvedanam iti, bhedāśrayatvād grāhyagrāhakabhāvasya,
svaprakāśatvaniṣedhāc ca. ekaṃ hi tattvam avibhāgaṃ nātmani vartitum arhati.
svātmani kriyāvirodhāt, na hy aṅgulyagram ātmanātmānaṃ spṛśati sūcyagraṃ vā
vidhyati. karmakartāro hi taddharmabhedāśrayaṇenaivobhayathā vivakṣyante
kedārādayo lavanādau na tv ekāntam ekātmānaḥ. ātmano 'pi grāhyagrāhakabhāvam
anantaram eva samādhāsyatīti siddhaṃ naikasya grāhyagrāhakabhāva iti. yat tu
bhede grāhyalakṣaṇāyoga iti. tad yady utpattisārūpyābhiprāyeṇa tadanumanyāmaha
eva uktadoṣatvād evaṃvidhasya grāhyatvasya. yat tu jñānotpattau
sañce(?dya/tya)te tad grāhyaṃ, katham anātmabhūtam asambaddhaṃ sañcetyate. evaṃ
hy ekam eva jñānaṃ viśvaṃ gocarayed, asambandhāviśeṣāt. asti vā aikātmye
nīlasaṃvedanayoḥ sambandhaḥ. nanv asau bhedādhiṣṭhānaḥ katham ekatrāvibhāga
āspadaṃ labhate. syād etat. aikātmye 'pi kiṃ sambandhena, sa hy ekātmā
svaprakāśa eveti. maivam. ukto hi svātmani vṛttivirodhaḥ. tasmād bhinnam eva
saṃvedanān nīlaṃ grāhyalakṣaṇam upanipatatīti tadgrahe bhedam ātiṣṭhāmahe.
abheda eva tūktena prakāreṇa grāhyalakṣaṇāyogaḥ. yadā tu jñānārthayoḥ
sārūpyanirākaraṇārthaṃ sthūlānupapattiś calācalopalambhādibhir āpāditā, tāṃ
vanopanyāsāvasare parihariṣyāmaḥ. sārūpyeṇa tu grāhyatām anātiṣṭhanto neha
sthūlasiddhāv ādriyāmahe. tad ekaprakārābhihatam eva hetutrayam. katham idānīm
asambaddhaṃ prakāśate. tatprakāśe vā nātiprasaṅgaḥ. nāsambaddhaṃ prakāśate.
indriyāṇi hi prakāśakāni. tāni ca prāpyakāritvād arthena sambaddhāny
evārthaviṣayam ātmani jñānaṃ janayanti. taiś cāsannihitam avartamānaṃ vā na
prāpyata iti nātiprasaktiḥ. jñānaṃ tu na prakāśakaṃ prakāśatvāt. prakāśakaṃ ca
nāsambaddhaṃ prakāśakaṃ pradīpavad iti tatprakārajuṣām indriyāṇām iṣṭa eva
sambandhaḥ. tat kim asambandha eva jñānārthayoḥ. yady evaṃ kathaṃ ghaṭasya
jñānaṃ nāsambandhaḥ. viṣayaviṣayibhāvo 'pi sambandha eva. sa cāsti jñānārthayoḥ.
saṃyogas tu neṣyate samavāyo vā. ko 'yaṃ viṣayārthaḥ. yeyaṃ pratītikarmatā.
pratītir iti hi kriyā. asyām ātmā kartā. indriyāṇikaraṇam. arthaḥ karma. tad
yeyam arthasya pratītau karmakārakatā tad eva tasya viṣayatvaṃ tac ca rūpaṃ
pratīteḥ prāgabhūtaṃ parastān niṣpadyata ity avaśyam āśrayaṇīyam. anyathā
jñātājñātayor aviśeṣāpatteḥ.{2,122}tad eva jñātatā(?ti/di)padāspadaṃ jñānajñāne
liṅgaṃ, kathaṃ punas tadapratītāyāṃ pratītau pratīyate. jñānaviśiṣṭatā hi
jñātatā. sā katham ajñāte viśeṣaṇe jñāyate. ajñātā vā liṅgam anupapadyamānā vā
na jñānaṃ gamayati. na hy ajñātaṃ liṅgam anupapadyamānaṃ vā liṅginam upapādakaṃ
vopasthāpayati. tad itaretarāśrayaṃ, jñānajñātatayor itaretarādhīnasiddhitvāt.
svarūpamātreṇa tv artho na liṅga(?m i/m a)tiprasaṅgād ity uktam eva. bhaved evaṃ
yadi jñānapratītau jñātaḥ pratīto bhavet tadutpattau tu sa pratīta ity ucyate.
ataḥ svayaṃ siddho jñānaṃ sādhayati. yat tu jñānaviśiṣṭatā jñātateti. tan na.
tatkarmatā hi sety uktam eva. tatkarmabhāvaś cārthasya na tatpratītau
sambhavati. kin tarhi. tadutpattau. tad ayam utpattyaiva jñānasyāprāptapūrvo
viṣayaḥ samprati prāpto jñānam upakalpayati. eṣa hi prāg jñānotpatteḥ
susvāpādāvandha ivāsīt, na kañcid viṣayam ajñāsīt. tat keyam ākasmikī viṣayāṇāṃ
prāptir iti cintayati -- na hi kadācid bhuvām akasmād bhāvaḥ sambhavati.
ahetusāpekṣasya gaganavannityabhāvāpatteḥ. abhāvo vā tatkusumavad iti
bhavitavyam asya kadācidbhavato 'rthasannikarṣasya kenāpi kāraṇena. na hy asau
tathāvidhaḥ svarūpeṇaiva, nityatathātvāpatteḥ. nendriya vaśena. teṣv api satsu
susvāpādāvadarśanād arthatathātvasya jāgarāyāṃ cāvyāpriyamāṇeṣu. astu tarhi
tadvyāpāra eva tathātve hetur arthasya. na, saty apy abhāvāt. asti khalv asya
nānārthaiḥ sannikṛṣyamāṇānām indriyāṇām asādhāraṇo vyāpāraḥ. kiñcid eva tu
kadācijjñātaṃ bhavati. evam evātmamanasor api sator arthatathātvādarśanād
ahetutvaṃ tathātvena. nanv avyabhicārī manaso yogas tadbhāve heturbhaviṣyatīti.
kasya indriyāṇām ātmano vā. tan na tāvadindriyāṇām. yad eva hi kiñcid
bahirindriyaṃ cakṣurādi kāryadarśanavaśān manasā saṃyuktam ity avagataṃ tad eva
kiñcij jñāpayati. netarat tadindriyamanoyogahetukatvena yujyate jñātatvasyeti
tadyogo na hetutvena kalpyate. ātmany api manoyukte kasya hetoḥ kiñcid eva
jñātaṃ nāparam. yenendriyaṃ sannikṛṣyate cakṣurādi tadātmamanoyogāj jñātaṃ
bhavatīti ced, na. uktavyabhicāratvāt. cakṣussannikṛṣṭam api hi kiñcid eva
kadācijjñātaṃ bhavati nāparaṃ, tadasati viśeṣe nāvakalpate.
api
ca jñānakarmatā jñātatvaṃ cetanā jñānam iti cānarthāntaram iti lokasiddham. tad
yady ātmamanoyogaś cetanā, tasyobhayasādhāraṇyād manaś
caitanyaprasaṅgo{2,123}varṇitaḥ. na jñānaṃ cetanā, api tu saṃvedanam iti cet.
asti vānayor viśeṣaḥ. nanv evaṃ nīlaṃ jānāti saṃvettīti ca saha prayujyeta,
arthabhedenāparyāyatvād iti nātmamanassaṃyogo jñānam. ato na tatprabhāvitaṃ
bhāvānāṃ jñātatvam. so 'yam ahetukaḥ prāpyakarmabhāvo 'rthasya jñātatātmājanyo
nāvakalpate. hetvabhāvena kāryābhāvapratibaddhena tadanumānāt. seyaṃ
pratyakṣādīnām anumānavirodhānupapattiḥ. tāni hy arthaṃ prāpayanti.
hetvabhāvānumānaṃ ca tatprāptiṃ pratikṣipati. seyam anupapattir jñānakalpanayā
samādhīyate. asti kaścidātmasamavāyī jñānasaṃvedanādipadaparyāyavācyo
jānātidhātūpādānaḥ kriyābhedo yasminn arthānāṃ prāpyakarmateti. nanu jñānaṃ
guṇaḥ guṇakāṇḍer pāṭhāt na tu kriyā. ataḥ kathaṃ tasyārthaḥ karmety ucyate. na
hi vibhor ātmanaḥ spandasamavāyaḥ sambhavati. na cāparispandātmikā kriyā,
pañcānām api karmaṇāṃ spandātmakatvāt. na. dhātvarthamātrasya kriyātvāt.
vakṣyati ca -- kriyā dhātvarthamātraṃ syāt iti. budhyata ityādibhyaś ca
śabdebhyaḥ kriyāpratyaya evopajāyamāno dṛśyate pūrvāparībhāvāvagateḥ. ato
yuktaiva jñānakarmatā viṣayāṇāṃ jñānākāravādinām. api cāvaśyam aprāptapūrvasya
nīlādeḥ prāptir vaktavyā. anyathā prāgivottarakālam apy apratibhāsamāne
viṣayākāre āndhyam eva jagato bhavet. bhāsate viṣayākāro na kenacit prāpyata iti
cet, kasya bhāsate. yadi na kasyacit, kiṃkṛto vyavahārabhedaḥ. eko hi nīlaṃ
vidvāṃs tadupādadāno dṛśyate. nāparo vidvān. so 'yaṃ svatantre nīle kiṃkṛto
viśeṣaḥ. na hi svatantro bhāsamānaḥ sarva(?syā/sya) syān na vā kasyacid
vanavahnir ivānupalabhyamānaḥ kenāpi. ato 'vaśyam asya kvacit santāne prāptir
vaktavyā. tathā ca yadābhāsaṃ prameyaṃ tad iti paṭhanti. na cāpramākarmaṇaḥ
prameyatā sambhavati. asty ayaṃ prameyādivibhāgaḥ, kin tu bhrāntiparikalpitaḥ.
tathā coktam -- avibhakto 'pi buddhyātmā iti. satyam uktam. ayuktaṃ tu tat. evaṃ
hi na kiñcit pāramārthikaṃ nāma bhavet. cinmātratāpi hi pratītivaśād evāśrīyate.
tadvad eva tu viṣayākāro 'pi bhāsamānaḥ katham apāramārthiko bhavet.
tadviparyastatve vā kathaṃ saṃvitsvarūpam aviparyastaṃ bhavet. ubhayatrāpi
bādhādarśanāt. ataḥ saṃvid evātmano bhinnam artham idam iti darśayantī nānyathā
vaktuṃ śakyata iti siddham idam iti bahiḥ prasiddho viṣayo jñānaṃ sādhayatīti.
{2,124} yat tūktam arthastho dharmaḥ pareṇāpi jñāto jñānaṃ
gamayed iti. tad ayuktam. artho hi jñāto 'nupapadyamāno jñānakalpanāyāṃ hetur
uktaḥ. na cāsau sarvasya tathā bhavati. yasyaiva tu jñānam utpannaṃ tasyāsau
jñāta iti pratītisākṣikam eva. yathā yasyaiva gamanaṃ tasyaiva deśāntaraprāptir
bhavati asaty api gatijñāne. kim ātmakaḥ punararthastho dharmaḥ. uktaṃ
karmakārakateti. nanu karmaśaktir apratyakṣasiddhā kathaṃ jñānaṃ gamayati. na
karmaśaktyā jñānaṃ kalpayāmaḥ. karmaṇā tv arthena, sa tu pratyakṣasiddha eva.
tasya cāpratyakṣāyām api śaktau kārakāntaravat pratyakṣatopapattiḥ.
kārakāntaraśaktayo 'pi hy apratyakṣā eva. na caitāvatā teṣām apratyakṣabhāvaḥ.
ataḥ pratyakṣādipramāṇaprāpto viṣayo jñānakalpanāyāṃ hetuḥ. prāptiś
cārthasyābhūtapūrvāvasthā sarvasya svasaṃvedyety eke. anye tu
hānādivyavahārayogyataivārthasya prāptir ity āhuḥ. saiva hi jñātatvam. tad eva
hi jñānaphalam. kriyāphalabhāgitā ca karmatvam. sarvathā siddhaṃ jñātād arthāj
jñānānumānam. ye 'pi pratyakṣaiva saṃvit svātmānaṃ viṣayavadavasthāpayatīti
manyante, tair api jñānotpatteḥ prāgabhūtaḥ parastād bhāvyarthagato dharmabhedo
'bhyupagantavyaḥ. na tu jñānapratyakṣataivārthapratyakṣatā. na hy anyasmin
pratyakṣe 'nyat pratyakṣaṃ bhavati, atiprasaṅgāt. yadi
saṃvitpratyakṣataivārthapratyakṣatā bhaved, anumeyādīnām apy āpadyeta.
anumānasaṃvido 'pi pratyakṣatvāt. ato 'vaśyaṃ svagata evārthasya viśeṣo
vaktavyaḥ, yena pratyakṣetarate vyavatiṣṭhete. ataḥ siddhaṃ nāpramāṇikā
jñeyasiddhau jñānakalpaneti dvaitasiddhiḥ. sarvasaṃvidāṃ tv ānarthakye
viṣayākārapratyabhijñā nirnibandhanaiva bhavet. eva hi pūrvedyurdṛṣṭam artham
aparedyuḥ pratyabhijānāti. tajjñānena saha niruddhasyākārasya nopalabhyate.
anyaḥ khalv ayam adya bhuvo jñānasyākāraḥ. anyaś cāsau yaḥ prāṅ
nirūpitaniruddhaḥ. katarad atra pratyabhijānīmaḥ. pramāṇetaravibhāgo 'pi
sarvasaṃvidām ānarthakye 'nupapannaḥ. na
cārthakriyākārijñānasadasadbhāvanibandhano 'sāv iti yuktam. svapnaparidṛṣṭeṣv
apy artheṣu (?kā/kva)cidarthakriyākārijñānodaye prāmāṇyaprasaṅgāt. bādhyate
svapnajñānam[726]anantaram, ato na pramāṇam iti cet, jāgrajjñānam api
yogyavasthāyāṃ bādhyata eveti kathaṃ pramāṇam. atha taccireṇa bādhyata ity
ucyate, naitāvatā viśeṣeṇa satyam itthyātve bhavataḥ. na hi māyāsuvarṇajñāne
cireṇa visaṃvādo dṛśyata{2,125}iti tat pramāṇam. ato yat pramāṇaṃ tat pramāṇam,
apramāṇaṃ cāpramāṇaṃ na tv ardhajaratīyam upapadyate. ataḥ siddhaṃ jñānād bhinna
evārtho grāhyalakṣaṇānuyāyī jñānaṃ ca sādhayatīti. dṛṣṭāntābhāvavacanam api
nānumānadūṣaṇārthaṃ, kin tu svābhipretānumānadūṣaṇaparihārāya. evaṃ hy
atrānumānam antarṇītaṃ nāvibhāgaṃ dvyātmakam avibhāgatvād anyatarāṃśavad iti.
yadi ca kaścit kadācid agnyādiṣu darśanād anaikāntikatāṃ brūyāt, tadartham idam
uktaṃ na caikasyaivamātmatve dṛṣṭāntaḥ kaścid asti te iti. tac caitad upariṣṭāt
prapañcayiṣyatīti || 64 ||
__________NOTES__________
[726] m
anta (KHA)
[726a] cf. PVin 1.100,14-19
___________________________
nanv agnyādīnām ekātmanām eva prakāśyaprakāśakatā dṛṣṭā. ato 'naikāntiko hetur
ata āha -- agnīti. ayam arthaḥ -- ye 'gnyādayaḥ prakāśakatayā prasiddhāḥ
te ghaṭādīnāṃ na svātmana iti, na prakāśarūpāḥ prakāśātmanaḥ svarūpasyeti. kiṃ
punaḥ svātmanaḥ prakāśasya na te prakāśakāḥ. na hi te 'prakāśitāḥ sidhyanti. na
ca tatsiddhyartham aparasajātīyāpekṣā dṛśyate. na hi pradīpaḥ pradīpāntaram
apekṣate. ata āha -- anapekṣaṇād iti. ayam abhiprāyaḥ -- na te
svaprakāśāya svātmānam apekṣante, svātmani vṛttivirodhāt. svasya svasmin
prakāśāyogād iti || 65 ||
kim
idānīm aprakāśitā eva prakāśante, naivam api. kena tarhi prakāśyanta ity ata āha
-- grāhyatvam iti. cākṣuṣeṇa hi tejasā prakāśitāste gṛhyante. tat teṣāṃ
grāhayitṛ na grahītṛ. indriyacaitanyaprasaṅgāt. nanv evaṃ tejasas
tejontarāpekṣāyāṃ sajātīyāpekṣety anavasthā. maivam. uktātra nāyanasya tejasaḥ
kāryadarśanānusāriṇī rūpasiddhau śaktisiddhiḥ. bahis tejaso
rūpaprakāśakatvadarśanād dehe 'pi vartamānaṃ tad eva rūpasya prakāśakaṃ
bhūtāntarāṇāṃ taijasasya ca. na ceha sajātīyāpekṣā. avāntarajātibhedāt. ata
evāndhasya{2,126}pradīpādayo na buddhiviṣayāḥ. svaprakāśatve ca teṣām andhasyāpi
dhīgocarā bhaveyur iti. akṣam api rūparūpirūpaikārthasamavāyinā prakāśakaṃ na
svātmanaḥ, tadgrahaṇakāle buddher evānyathānupapattipramāṇikāyā grāhakatvam ity
āha -- akṣeti || 66 ||
buddhis tu buddhyantaravedyety anantaram evopapāditam ity āha -- tasyām
iti. atra codayati -- nanv iti. ātmano hi grāhakāntarābhāvād avaśyam
ekasyobhayarūpatā vaktavyā. na hy asāv anyena gṛhyate. grāhakānantyaprasaṅgāt.
atas tadvad evaikasyaiva jñānātmano grāhyagrāhakabhāvo nānupapanna iti || 67 ||
pariharati -- kathañcid iti. ayam abhiprāyaḥ -- nirbhāgaṃ hi jñānam iti
vaḥ siddhāntaḥ. na caivaṃvidhasya dvairūpyam upapannam. ātmā tu kenacidātmanā
grāhakaḥ. kenacidātmanā grāhya iti kiṃ nopapadyate. tathā hi --
asyārthasaṃyuktendriyasaṃyuktamanassaṃyoginaḥ pratyayo nāma dharmabhedo jāyate.
sa cāsmāt kathañcid dharmarūpeṇa bhinnaḥ. tena cāyaṃ grāhakaḥ. yat tasya
pṛthivyādidravyāntarasādhāraṇaṃ dravyādirūpaṃ tad grāhyam. jñānasya tu
naivaṃvidhaḥ kaścid vibhāgo bauddhair iṣyate. ataḥ kathaṃ tasya dvairūpyam iti
|| 68 ||
nanv
evam api tāvad atyantabhedo grāhyagrāhakayor aniṣṭa eva, abhedasyāpi
dharmadharmiṇor iṣṭatvād ata āha -- yas tv iti. atyantabhedo hi
ghaṭāgnyādīnām apy asmābhir neṣyate eva. dravyādirūpeṇābhedāt. ataḥ kathañcid
bhinnayor eva sarvatra prakāśyaprakāśakatvam ity ātmano 'pi nānupapannam iti.
yadi tarhi pratyayāṃśo{2,127}grākahaḥ dravyāṃśo grāhyaḥ, kathaṃ tarhi
bhāṣyakāraḥ pratyagātmani caitad bhavati na paratreti pratyagātmavṛttitām ātmano
manyate. nanv evaṃ paragocara evāhaṃpratyayo bhavet. paraṃ hi pratyayātmano
dravyādirūpam ata āha -- pratyāsattīti. yeyam ātmanaḥ pratyagātmavṛttitā
bhāsate nāyaṃ doṣaḥ. sarvam eva hi no 'nekāntena paratra pravartate. ātmā tv
atyantapratyāsannagrāhyagrāhakadharmakaḥ pratyagātmavṛttitayā bhāsate.
atyantapratyāsa(?nno/nnau) hi narasya jalājalātmānau tayor asau sādhāraṇo
grāhyagrāhaka ity abhidhīyate iti na kaścid doṣa iti || 69 ||
api ca, aham iti yo
'yam asmatprayogaḥ tatsambhinnā viśadataram ātmagocarā saṃvidutpadyamānā
dṛśya(?nte/te.) jñānaṃ tu na svagocaraṃ jātu jāyamānam upalabdham. ato
nātmadrṣṭāntena jñānasyobhayarūpatā vaktuṃ śakyā. na hi tad ahaṃ nīlam iti
kadācid utpadyamānaṃ dṛśyate. sarvadedam prayogasambhinnabodhāt. ata
upapannaivātmakartṛkātmani saṃvittiḥ na tu jñāna ity āha --
asmatprayogasambhinneti. atraike vadanti kumārasvāmivādinaḥ --
nātmāsmatprayogasambhinnabodhavedyaḥ. na hi vayaṃ kāryakāraṇasaṅghātātirekiṇam
ayam asmīti puruṣaṃ budhyāmahe. pṛthivyādidravyānubhava eva svaprakāśaḥ svam
ātmānaṃ svaprakāśyam ātmānaṃ meyaṃ ca dravyādyavasthāpayati. na hi viṣayavittāv
apratisaṃhite puruṣe svaparavedyayor atiśayaḥ sidhyati. ato viṣayā na
boddharyanavabhāsamāne bhāsante. nāsau teṣu. ata eva viṣayavedanoparame
jaḍākāśādivadātmano 'vasthānaṃ saṅgirante. yadā khalv ayaṃ puruṣaḥ
prakṣīṇāśeṣakarmāśayo mucyate, tadā jñānakāraṇānām indriyādīnām abhāvād asati
viṣayavedane cidrahitaḥ khavad avatiṣṭhate.
niśśeṣavaiśeṣikātmaguṇocchedalakṣaṇam eva hi mokṣaṃ manyante. na caivam
apuruṣārthatvaṃ, duḥkhoparamasyāpi puruṣeṇārthyamānatvāt. saṃsāriṇo hi
duḥkhenodvignā atyantāya taducchedam abhisandadhānā gṛhebhyaḥ pravrajanto
dṛśyante. na nu sukham apy ātmano vaiśeṣiko guṇaḥ. tasyocchedād apuruṣārthatvam
api bhavet. maivam. sukham api saṃsāriṇo nānāvidhānekaduḥkhasaṅkulaṃ nāticiram
anuvartata iti mahāntas tad api duḥkhapakṣa eva nikṣipanto mokṣāyottiṣṭhante.
ato nāsti{2,128}viṣayavedanoparame narasya caitanyam. ata evāyam aharahassukhāpe
sanmātratayāvatiṣṭhate. na punaḥ kiñcijjānāti. tatra cānubhave svapnaparicitānām
ivārthānām upariṣṭāt smaraṇaṃ bhavet. na caitad asti. ato nānavabhāsamāneṣu
viṣayeṣu boddhā prakhyāyate. na ca viṣayavittāv asmatprayogasambhedaḥ idam
prayogasambhedād iti nāsmatsambhede viṣayānavagrahād ātmagrahaḥ. nāpi
viṣayavittāv ātmagrahe asmatprayogasambheda ity asamañjasam
asmatprayogasambhinneti. ata āha -- jñānasyeti. ayam abhiprāyaḥ --
asmatprayogasambhinno 'sti bodho na vā. yadi nāsti, jitam anuttarā guravaḥ.
satas tu kim ālambanam iti vaktavyaṃ śarīram indriyāṇi vā. na tāvaccharīraṃ,
jñātṛgocaratvāt. ahaṃ jānāmīti jñātāram ahaṃpratyayo 'valambate. na ca śarīraṃ
cetayate bhautikatvād bhūtānāṃ cācetanatvāt, kāraṇaguṇapūrvakatvāc ca
kāryaguṇānām. ata eva nendriyāṇi jñātṝṇi. na ca jñānaṃ, pratyabhijñānāt. ayaṃ hi
pūrvedyur dṛṣṭam artham uttaredyuḥ pratyabhijānānaḥ pūrvāparasādhāraṇam ātmānam
anusandadhāti aham idam adarśam iti. tat tu jñānagocaratve 'nupapannam. anyo hi
tadā yaḥ pūrvedyur dṛṣṭavān, anyaś cāyaṃ yo 'dya paśyati, kṣaṇikatvāj jñānānām.
ataḥ --
buddhīndriyaśarīrebhyo bhinno 'haṅkāragocaraḥ |
saṃvitsāmarthyasiddhatvān na jahāty uktarūpatām ||
iti. tad idam uktaṃ -
jñānasyaiva ca kartarīti. jñānakartur hīyam asmatprayogasambhinnā saṃvittiḥ, na
cānyo jñānasya kartety uktam. ataḥ saṃvidbalādevobhayarūpatātmanaḥ sidhyati
na tv evamātmaivātmānaṃ jñānaṃ jānāti jātucit |
tad dhīdaṃ nīlam iti yat sarvadā paragocaram ||
yat tu na
kāryakaraṇasaṅghātātirekiṇaṃ pratipadyāmahe iti. kim evaṃ dehādyālambano
'haṃpratyayaḥ. tat tāvat pratyuktam eva. na cānālambano 'yam, atratyasiddhāntāt.
tad ayam anālambanam ātmānam alabhamānaḥ svagocaraṃ jñātāram ākarṣati. sa
pratītibalasiddhobhayarūpaḥ puruṣo na nopapadyate. dehendriyādisaṅkīrṇas tu na
vivicyopalakṣayituṃ śakyate ayaṃ nāmāsau puruṣa iti. na caitāvatā na gṛhīto
bhavati. na hi kṣīrodakasaṃsarge vivekenāgṛhīte iti{2,129}na gṛhītam ubhayam.
evam ihāpi saṃmugdhabuddhaḥ puruṣaḥ pratyāhārādikaṃ yogam abhyasyadbhir
nityanaimittikamātrānuṣṭhāyibhir akurvadbhir niṣiddhaṃ
bhogaprakṣīṇāśeṣakarmāśayair ayam asmīti vivicyāparokṣīkriyate. na tv ayaṃ
viṣayavittāv apy ayaṃ nāmeti vivicyate. ye 'pi viṣayavedanāvasara eva naro
gṛhyate ity āsthitāḥ, tair apy asya viveko darśayitum aśakya eva. ato nāyaṃ
doṣaḥ viveko nāvagamyata iti. na tv ayaṃ viṣayavedanāvasare jñāyate. na hi tadā
tadatirekiṇaḥ kasyacit pratītir astīty anantaram eva vakṣyate na tv atrety
anena. saṃvid eva tāvat tadā nāvabhāsate, yadāyatto bhāvānāṃ bhedaḥ prāg eva
saṃvettā. yat tv evaṃ svaparavedyayor anatiśaya iti. tan na. yasya hi jñānam
utpannaṃ, tasya viṣayā bhāsante ity uktam eva. ataḥ katham utpannajñānena
saṃviditam anyo 'nubhavet tena vā jñātaṃ tadanyaḥ. na hi boddhṛsaṃvedanakṛtaḥ
svaparavedyayor bhedaḥ, yenaivam āpadyeta. etāvataiva hy ekasyāsau vedyaḥ,
nāparasya, yat tasya jñānam utpannam. evam api bhaved etad yady asatyāṃ
boddhṛvittau viṣayā na viditā bhaveyuḥ. tadvittir eva vā viṣayavedanaṃ bhavet.
na tv evaṃ, kevalaviṣayāvagrahāt. anyagocarajñānasyānyaviṣayatvāsambhavāt. evaṃ
cāsatyāṃ viṣayavittau puruṣo na prakāśata ity api duruktam. evaṃ hy
uparatakaraṇagrāmasya mokṣo maraṇam eva śabdāntareṇānujñāto bhavet. na khalv api
jñānātmanaḥ puruṣasya sadasattvayor asti viśeṣaḥ. tad ayam apavargadaśāyāṃ
prakāśata eva. kena punar ayaṃ tadā prakāśyate. na kenacit. svaprakāśa evety
eke. na tv evaṃ, svaprakāśatvaniṣedhād avibhāgasya. tadāpi tv ayaṃ
dharmadharmitvavibhāgāśrayaṇena pratyayātmanā grāhako dravyādirūpeṇa grāhya iti
vācyam. kim asti tadā dharmadharmibhedaḥ. ko doṣaḥ. śrutivirodhaḥ. śrūyate hi
ekam advitīyam iti. na. vyatiriktagrāhyaniṣedhāt. anyathā hy ātmabhedo 'pi na
sidhyet. na cāsau neṣyate, muktetarāvibhāgāpatteḥ. api ca
arthāvagrahanivṛttyarthā evaṃ visaṃvādā iti tatra tatroktam. ato 'pavarge 'pi
grāhyagrāhakākāra evātmā. śrūyate ca jānāty evāyaṃ puruṣo jñātavyaṃ tu na
vedeti. na hi tadā jñātur jñapter viparilopo vidyate. na tu vibhaktam asty anyad
yato dvitīyaṃ jānīyād iti. tasmāj jānātipadaprayogād avagacchāmaḥ yad asti mokṣe
'pi karmabhāvaḥ puruṣasyeti. jānāter akarmakasyāprayogāt. iyāṃs tu viśeṣaḥ yad
ayaṃ bhūtendriyavaśo viṣayoparāgāt tacchayābhedān{2,130}pratipadyamāno
'vibhaktajñānaśaktir ābhāsate. nijaiva tv asya citiśaktiḥ. sā asati viṣayoparāga
ātmagocaraivāvatiṣṭhate. katham akaraṇikā jñānotpattir iti ced, maivam. tadānīm
api manaso bhāvāt. nityaṃ hi tadātmavad upeyate. āha ca --
pratyāhārādikaṃ yogam abhyasyan vihitakriyaḥ |
manaḥkaraṇakenātmā
pratyakṣeṇa pratīyate ||
iti. na caivaṃ viṣayavedanaprasaṅgaḥ, manaso
bahirasvātantryāt. viṣayavittīnāṃ ca sukhaduḥkhahetutvena karmajanyatvād asati
karmasaṃskāre 'nupapatteḥ. ātmajñānaṃ ca na karmajanyam iti
vigalitanikhilakarmāśayasyaiva niṣpadyate. kevalajñānanirākaraṇe 'pi
viṣayavedanāny eva pratyuktāni nātmajñānam. āha ca --
nijaṃ yattvātmacaitanyam ānando 'dhyakṣyate ca yaḥ |
yac ca nityavibhutyādi tenātmā naiva mokṣyate ||
iti. susvāpe 'pi
tvātmasaṃvid asty eveti kecit. ata eva suṣuptapratibuddhaḥ sukham aham asvāpsam
ity ātmānaṃ pratisandhatte. atha vā tatra karmāśayānuvṛttes tatparatantraṃ mano
na kevalam ātmānaṃ prakāśayati, na viṣayavittivirahāt. ato na viṣayasaṃvedana
evātmasaṃvedanam. api caivaṃ meyamātṛgocarāyām ekasyāṃ saṃvidi bhāsamānayoḥ
kiṃkṛtaḥ karmakartṛbhāvaḥ. evaṃ hi taddvikarmakaṃ jñānaṃ bhavet. yat tūktaṃ
parasamavāyikriyāphalabhāgitā karmateti, tad ayuktam. yad eva hi
jñānotpattāvāpyate tat prāpyaṃ karma. tathācātmeti katham asyākarmatvam. api ca
keyaṃ kriyā, yatsamavāyāt tatphalabhāgitayā ātmanaḥ kartṛtvam. kiṃ punas tat.
uktam ātma(ma)noyoga iti. nanv asya manasy api samavāyāt tasyāpi
kartṛtvaprasaṅgaḥ. tatphalasambandhaś cobhayor apy aviśeṣād āpadyate. tatra
cokto manaś caitanyaprasaṅga iti siddhaṃ na viṣayavitter eva trayasiddhir iti.
yac cāsmin darśane duḥkhoparatir eva mokṣa ity uktam. tad apy ayuktam,
ānandaśruteḥ. śrūyate hi vijñānam ānandaṃ brahma ānandaṃ brahmaṇo rūpam iti ca.
tad etat preyaḥ putrād iti ca. na ca duḥkhanivṛttir evānandaḥ, aśmādau
prasaṅgāt. syād etat. pratyagvṛttir upalabhyamānā duḥkhābhāvātmanā sukham. na
cātmā kiñcit pratyag jānāti acetanatvād iti nāsau duḥkhāyate sukhāyate vā.
maivam. evam api dehino bhinnāvayavasaṃyogī
sukhaduḥkhasādhanajanmā{2,131}yugapat sukhaduḥkhabhogo na syāt. duḥkhāyamāna eva
hy ekatra bhāge paratra sukhāyate. tad duḥkhanivṛttau sukhe 'nupapannam.
pradeśāntare duḥkhābhāvaḥ sukham iti ced, na. svasaṃvedyatvād āhlādaviśeṣasya,
pradeśāntare duḥkhābhāve ca sukhe narakāntare duḥkhābhāvān narakāntare
sukhitvaprasaṅgaḥ. tat tāvad duḥkhanivṛttiḥ sukham. na cāsyām ānandavādo gauṇaḥ,
pramāṇābhāvāt. na hy ānandaśrutyarthe mukhye gṛhyamāṇe kiñcid anupapannaṃ, yena
gauṇatayā vyākhyāyate. ato vijñānam ānandaṃ brahmeti pratijānīmahe. asañcetitas
tv ānando 'py asatkalpa eveti siddham antareṇaiva viṣayavedanam
asmatprayogasambhinnāyāṃ saṃvittāvātmā prakāśata iti || 70 ||
yathā
cāsmatprayogasambhinnasaṃvitsaṃvedya ātmā dvirūpo naivaṃ jñānam. na hīdaṃ nīlam
iti jñāne karaṇānām indriyāṇāṃ grāhakasyātmano jñānasya vākāra upalabhyate,
nīlamātraprakāśād iti na pūrvavadātmavadabhinnatve 'pi nīlajñāne tadbuddher
grāhyatvam. nīlam eva tu tayā gṛhyate. sā tu tato jñātād avagamyata ity
upapāditam eva, tad etad āha -- na tv iti. dṛṣṭāntārthaṃ karaṇagrāhakayor
upādānam. yathedaṃ nīlam ity atra karaṇam indriyaṃ grāhakaḥ puruṣo na jñāyate,
evaṃ jñānam api. karmaiva tu kevalam atrāvagamyate. na ca kartṛkaraṇakriyam iti
|| 71 ||
syād
etat. jñānasaṃvittir eveyam idaṃ nīlam iti. pararūpanirūpaṇākāratvaṃ tasyā
vāsanānibandhanam. anādir hi vāsanā saṃsāriṇāṃ, tadvaśena svātmānam api param
iva nirūpayati pareṣām iva paraṃ deham ātmatayā aham iti. ata āha --
anyākāreti. ayam abhiprāyaḥ -- saṃvinniṣṭhā hi no
vastuvyavasthitayaḥ.{2,132}saṃvic cedam iti bahirviṣayaprakāśātmā jāyamānā
dṛśyate. yadi tv iyam evaṃrūpāpy anyaviṣayā jñānaviṣayeṣyate, evaṃ tarhi
jñānākārā saṃvittir arthaviṣayāsmābhiḥ kasmān na kalpyate. (na cāsati bādhake
paragocaratvaṃ bhrāntir iti yujyate kalpayitum. vāsanā ca
prācīnajñānajanmātmāśrayaḥ saṃskāro 'bhidhīyate. nāsāv asti nāstikānāṃ,
nairātmyasiddhāntāt. nāpi jñānam ādhāro vāsanāyāḥ, kṣaṇikatvāt. nāpi
samanantarapratyayo vāsanā, tasya tathātvenāprasiddheḥ. asāv api svagocaro na
paraṃ paragocaratayā darśayituṃ śaknoti. atadrūpatvāt tādrūpyaniṣpattyayogāt.
itarathānubhavarūpatāpi tasya na syāt. anubhavākāratāṃ hy uttarasya
samanantarapratyayo vitanute. tat kasya hetoḥ. svarūpānurūpakāryārambhasthiteḥ.
ata eva nātmagocarād idam iti parasaṃvedanotpattyupapattiḥ. paratrāham
mānakalpanā tu bhrāntiḥ, jñātṛgocaratvād ahaṅkārasyety uktam eva. na tv iha
bāhyālambanatve jñānasya kiñcid anupapannaṃ yenātmagocaratāvaśyaṃ kalpyata iti
siddhaṃ bāhyālambanam eva jñānam iti) || 77 ||
{2,133} evaṃ
tāvad anyatarāgrahaṇe 'nyataro na gṛhyata ity uktam. tadvad eva dvayor apy
agrahaṇam iti samāhṛtya darśayati -- yathā ceti. asyārthaḥ -- yathā
grāhyagrahaṇe grāhako na gṛhyate grāhakagrahaṇe ca grāhyaḥ. evaṃ ca dvayor apy
agrahaṇaṃ bhavet. na tu grāhakamātrasya vā grāhyamātrasya vā. pūrvaṃ tv
anyatarāgrahaṇadṛṣṭāntenetarasyāgrahaṇam āpāditam. idānīṃ samāhṛtyobhayor ucyata
iti prayogabheda iti || 78 ||
etac ca grāhyamātrasya
grahaṇaṃ grāhakarahitaṃ sa bahirdeśasambaddhaḥ ityādinā bhāṣyeṇoktam ity āha --
sa iti. ayaṃ ca bhāṣyārthaḥ -- sa eva kevalo bāhyārthaḥ pratyakṣam
avagamyate. na punargrāhaka iti || 79 ||
āñjasyena
tv arthākāro nīlādir ity etatsiddhaye bahirdeśasambandho hetutayā lakṣyate,
tannānumanyāmaha ity āha -- param iti. na hi parasya bahirdeśo nāma
kaścit siddhaḥ yo 'rthasākāratve hetutayopanyasyeta. sarvasya
jñānākāratvenābhyupagamāt. ato bahirdeśas tatsambandhaś ca bauddhaṃ prati sādhya
eva, na hetur iti || 80 ||
tasmād yathokta eva bhāṣyasyārtha ity āha -- tasmād iti. asyārthaḥ --
bahir ityādau bhāṣye idaṃśabdenedaṃ nīlam iti vikalpasthena niṣkṛṣṭaṃ
grāhakāṃśāt pratyakṣādeḥ pramāṇagaṇasya saṃvedyam udāhṛtaṃ nīlādimātram. etad
uktaṃ bhavati. na svagocaraṃ jñānaṃ bahiḥprakāśād, idam iti{2,134}paranirūpaṇāt.
svagocare hi nedam iti prakāśo bhavet, kin tv aham iti. tad iha
bahirdeśasambandhopanyāsena paragocarataiva saṃvitter ucyata iti || 81 ||
tathā
kevalagrāhakasaṃvittir api satyam pūrvaṃ buddhir utpadyate na tu pūrvaṃ jñāyate
ity atroktety āha -- neti. atra hi pūrvam utpannāpi buddhir na prāg
avagamyate, kin tu paścād iti vadatā grāhyākāravinirmuktasyaiva grāhakasya
saṃvittir ukteti || 82 ||
prāg
buddher agrahaṇasiddhyarthaṃ bhāṣyakāreṇoktaṃ bhavati hi kadācid etad yajjñāto
'rthaḥ sannajñāta ity ucyate iti. tasyārthaḥ -- jñātapūrvo 'rthaḥ kadācid
asmaryamāṇo 'jñātavad abhidhīyate. jñānamātraṃ tu tadgocaraṃ smaryate. evaṃ hi
vaktāro bhavanti -- asyāḥ śruter artho mayā guruṇā vyākhyāyamāno jñātaḥ, idānīṃ
prasmṛtavān asmi. jñānaṃ tv etadgocaraṃ pūrvaṃ jātaṃ smarāmīti. yathā cāsyā
buddher agrahaṇe hetutvaṃ tatphalābhiprāyeṇa parastād vakṣyati phalatvād
granthavarṇane ity atra. tasmād api kevalaṃ grāhakasmaraṇād
grāhyākāraviviktagrāhakabodhaḥ setsyatīty āha -- neti || 83 ||
abhede tu grāhyagrāhakayor grāhakavad grāhyasyāpi smaraṇaṃ bhaved ity āha --
tasmād iti. tasmād grāhakād ity arthaḥ. yatas tu grāhakamātrasyaiva
smṛtyātmako nirbhāso bhavati na grāhyasya, ato 'vagacchāmaḥ yadanubhavakāle 'py
eṣā buddhir eva kevalā gṛhītā katham anyathā kevalā smaryeta. tad etad āha --
grāhaketi. grāhakamātrasya smṛtinirbhāsāt kāraṇāt tatra
grāhakagrahaṇakāle kevalā buddhir gṛhyate ity arthaḥ || 84 ||
{2,135} kasmād evam ata āha -- tad iti. tat smaraṇam.
atyantāvinābhāvād grāhyagrāhakayor ekākāraṃ na jāyata ity arthaḥ. tad evam
anyatarāṃśānvaye 'nyataravivekāt siddho grāhyagrāhakayor bheda ity āha --
anvayeti || 85 ||
atra
codayati -- grāhyeti. ayam arthaḥ -- yad etad bhavatā grāhyagrāhakayor
abhedam abhyupetyānyataragrahaṇe 'nyataragrahaṇam āpādyate, tad ayuktam. na hi
yad yato na bhidyate tadavaśyaṃ tadgrahaṇe gṛhyate. na hi śabdād abhinnā
nityānityādayo dharmāḥ śabdagrahaṇe gṛhyante. abhede 'pi tu yasyāṃśasya yadā
yogyatā sa tadā gṛhyate netara iti kim anupapannam. grāhyāṃśaś ca
grāhakāṃśasadbhāvād grahaṇayogyaḥ, na grāhakāṃśaḥ,
tadatiriktagrāhakāntarābhāvāt. ato na grāhyagrahaṇe grāhakagrahaṇaprasaktir iti
|| 86 ||
syād etat. grāhyāṃśa evāsya grāhako bhaviṣyatīti. tan na, karmaṇaḥ
kartṛbhāvānupapatter ity abhiprāyeṇāha -- grāhyeti. api ca
grāhyagrāhakabhāvam ekasya jñānasyābhyupetya bhavatobhayagrahaṇam āpādyate. yadi
ca grāhyāṃśo 'pi grāhako bhaved dvairūpyam eva hīyeta.
grāhakaikasvabhāvatvāpatter ity āha -- grāhaketi || 87 ||
atha
vā grāhyāṃśas tāvad grāhya eva, yadi ca grāhako gṛhyeta, tato grāhyaikātmatvaṃ
bhaved ity āha -- grāhaka iti. atyalpaṃ cedam asmābhir ucyate
ubhayagrahaṇe ekarūpateti. sāpi tu na sidhyaty eva. grāhyābhāve grāhakābhāvāt
tadabhāve grāhyābhāvād ity āha -- na syād iti || 88 ||
{2,136}
evaṃ tāvad grāhakāntaravarjanād grāhako na gṛhyata ity uktam. api
codbhavābhibhavau bhāvānāṃ grahaṇāgrahaṇakāraṇatayā siddhau. ato ya evāṃśo
yadodbhūto bhavati, tadā sa eva gṛhyata iti na nopapannam ity āha --
udbhaveti. atraiva dṛṣṭāntam āha -- yatheti || 89 ||
rātrau hi dīpaprabhādīnāṃ rūpamātram upalabhyate, na sparśaḥ. abhibhūtatvād ity
āha -- diveti. sparśarūpayoś ca naktandivam abhibhave candramasaḥ
śītasparśaḥ prabalaṃ ca tāraṇaṃ tejaḥ kāraṇam iti. evaṃ tāvadabhibhave
kāraṇāntarasannidhānād abhibhūtasyāgrahaṇam uktam. idānīṃ svayam api sūkṣmatvād
abhibhūtaṃ na gṛhyate ity udāharaṇena darśayati -- gandhavad iti. yadā
khalu vāyunā preryamāṇāḥ sūkṣmā dravyabhāgā ghrāṇendriyagocarā bhavanti, tadā
teṣu vartamāneṣv api gandhamātram evopalabhyate na dravyam abhibhūtatvāt. sā
punar iyaṃ dravyasaṅkrāntir ayukteti manyante. yadi khalu tilādiṣu
campakādidravyam eva saṅkāmed evaṃ mṛdyamāneṣu teṣu campakagandho naśyet
puṣpastha iva. campakādidravyeṣu mṛdyamāneṣu tadgandhasya nāśo dṛṣṭaḥ. evaṃ
tilasthakusumāvayavamardane 'pi bhavet. yaḥ khalu sthūleṣv eva kusumeṣu
mṛdyamāneṣu naśyati, sa kathaṃ sūkṣmāvayavasthaṃ na naṅkṣyatīty utprekṣyate.
ataś campakādisannidhānād gandhāntaram eva tilādiṣu jāyate iti manyate. evam
apsvagnisaṃyogād guṇāntarāgamo vaktavyaḥ. nāgnisaṅkrāntir anupalambhanāt.
sparśamātram eva hi tatrāgner vayam upalabhāmahe, nāgnim. api cāyaṃ tapasvī
dravyasaṅkrāntim ātiṣṭhamānaḥ surāghrāṇe patet. surātrasareṇūnāṃ ghrāṇodareṇa
vaktrasañcārāt. ata ātmavadhāyaiveyaṃ dravyasaṅkrāntir āśritā bhavet.
atrābhidhīyate -- na tāvat svāśrayaparityāgenāśrayāntaraṃ gandho gacchatīti
sambhāvayāmaḥ. guṇānām asvatantratvāt. āśrayapāratantryam eva hi tallakṣaṇam.
guṇāntaram api na tāvat sannihiteṣv ākāśānilādiṣu kusumasamparkāj{2,137}jāyate
iti vācyam. teṣu gandhasyātyantābhāvāt. nāpi nāsikāyām eva gandhāntaraṃ jāyata
iti vaktavyam. atidūratvena kusumāsaṃsargāt. ataḥ kusumāvayavā eva
dṛṣṭatadgandhasambandhāvāyunā preryamāṇā ghrāṇodaraṃ yāvadāgatā gṛhyanta iti
pramāṇavatī kalpanā. yo 'pi mardane gandhanāśa uktaḥ, so 'py ayuktaḥ. sūkṣmā hi
tatra kusumāvayavāḥ saṅkrāntāḥ. na te mṛdyante. ato gandho na naśyatīty uktam.
yo 'pi gandhāghrāṇe surāpānadoṣo 'bhihitaḥ, nāsau. pānaṃ hi surāyā niṣiddhaṃ,
nāghrāṇam. alpas tu tadāghrāṇe doṣaḥ. na ca surāṃ jighran pibatīty ucyate. ato
na sūkṣmāvayavānāṃ nāsikāsannidhānamātrāt surāpānāpattir iti siddhaṃ gandhavad
eva dravyaṃ tatra vartate sūkṣmatvāt tu nopalabhyata iti || 90 ||
evaṃ
dṛṣṭānteṣv abhibhūtasyāgrahaṇam uktvā prakṛte yojayati -- neti. yathā
dīpaprabhādiṣu guṇāntarasaṃvittir nāsti, yathā ca gandhavaddravyavṛttau
dravyasya, evaṃ grāhyāṃśabuddhau grāhakāṃśabuddhau vākārāntarasaṃvittir na
bhaviṣyatīti || 91 ||
idaṃ cāparaṃ grāhyād abhinnam eva na gṛhyata ity āha -- grāhyād iti. asti
kaścid dharmabhedaḥ yo grāhyāt śabdād abhinno 'pi nopalabhyate nityatvādaya iva
śabdagrahaṇa iti || 92 ||
idaṃ tu
cintanīyam -- kasyedaṃ pratyavasthānaṃ grāhyāṃśo grāhakāṃśenetyādi. na tāvad
bauddhasya. sa hy avibhaktasyaiva buddhyātmano
grāhyagrāhakasaṃvittibhedabhinnasya grahaṇam ātiṣṭhate. yadāha --
avibhakto 'pi buddhyātmā viparyāsitadarśanaiḥ |
grāhyagrāhakasaṃvittibhedavān iha lakṣyate ||
{2,138}iti. atas
tryākārasyaiva jñānasyānubhavāt katham anyatarāṃśāgrahaṇena pratyavatiṣṭhate.
bhrāntikalpitaṃ tu grāhyādivibhāgaṃ bauddhā manyante, na tv apratibhānam eva
teṣām. ataḥ kasyedaṃ pratyavasthānam iti. satyam. nātra bauddhaś codayitā.
pārśvasthavacanam idam. evaṃ hi kaścid atra pārśvastho vadati -- kim idaṃ
grāhyagrāhakabhāvam abhyupetyaiva bhavatā dvirūpagrahaṇam āpādyate. na hi
grāhakasya grāhakāntaraṃ vidyate tadgrahaṇe ca dvairūpyahāniḥ tac cābhyupetam
eveti kathaṃ tadviparītābhidhānaṃ mīmāṃsakasya. dṛṣṭā cābhede 'py
udbhavābhibhavādikṛtā grahaṇāgrahaṇavyavastheti. sa evedānīṃ bauddhābhiprāyeṇāha
-- abhedam iti. grāhyagrāhakayor hi pāramārthiko bhedo neṣyata eva.
ekarūpasyaiva tu buddhyātmanas tathā prakāśābhyupagamāt. ato yo 'yaṃ
buddhyātmanaḥ prakāśaḥ sa eva tayor iti kim iti tadgrahaṇe na gṛhītaṃ bhavati.
api ca, abhedam abhyupetyāsmān prati prasaṅgo gīyate katham abhede
grāhyagrāhakavyavastheti. tac cāyuktam. kathaṃ hy abhinnasya tattvasya kiñcid
agṛhītaṃ nāma sambhavati. yadi tv abhedo nābhyupeyate, nāyaṃ prasaṅgo gātuṃ
śakyate. bhinnatvād evāgrahaṇopapatter iti || 93 ||
pūrvaparicodanām idānīm upasaṃharati -- tasmād iti. yad dhi grahaṇayogyaṃ
tad gṛhyate yasya ca grāhakasadbhāva udbhavo vā tad grahaṇayogyam. ataḥ
pūrvopanyastasya grāhyagrāhakātmano dvayasya kiñcid eva grahītuṃ śakyaṃ netarad
iti grahaṇaśaktyabhāvān nobhayaṃ codanīyam iti || 94 ||
atra
parihāram āha -- kuta iti. ayam abhiprāyaḥ -- na tāvadbhrāntikalpito
grāhakādivibhāgaḥ, bādhavirahāt. tathāpi vā bhrāntitve saṃvidrūpe 'pi
tatprasaṅgād abhāvātmatāpattiḥ. tad ayaṃ vāstavo grāhyādivibhāgo naikasminn
advitīye jñānātmani sambhavatīti prathamam uktaṃ naitad astītyādinā.{2,139}punaś
ca abhinnatvaṃ yadā ceṣṭam ityādinā ekasyaiva dvairūpyam
aṅgīkṛtyobhayagrahaṇaprasaktir āpāditā. tatra naiṣa parihāro ghaṭate ayogyatvād
abhibhūtatvād anyan na gṛhyate iti. na hy ekasmin jñānātmani
yogyāyogyatvavibhāga udbhavābhibhavātmatvaṃ vā sambhavati. ato 'vaśyam
abhinnatva iṣṭe 'nyatarasaṃvittau dvyākāragrahaṇena bhavitavyam iti || 95 ||
kiṃ
punar ekasyodbhavābhibhavātmatvaṃ na sambhavatīty ata āha -- eketi. evaṃ
hi grāhyagrāhakābhidhānaṃ tattvam. tatra yadi grāhakāṃśo 'bhibhūtaḥ kathaṃ
tadabhinno grāhyāṃśo nābhibhūta iti śakyate vaktuṃ, viruddhadharmādhyāsena
bhedāpatter iti. evaṃ cobhayābhibhave grāhyāṃśasyāpi grāhyatvaṃ na syād iti na
kiñcit tattvaṃ sambhaved ity āha -- tatheti || 96 ||
evam
ayogyatāpi vikalpanīyā kim ubhayam ayogyam ekaṃ vā. yady ubhayaṃ na kiñcid
gṛhyata iti śūnyataivāpadyeta. yadi tv ekam ayogyam itaran nety ucyate tad
ekatrādvitīye nopapannam ity āha -- ayogyateti. ye punar atra dṛṣṭāntā
uktāḥ pradīpaprabhādiṣu rūpādayaḥ, tatrodbhavābhibhavābhidhānaṃ yujyate.
rūpādīnāṃ parasparabhedena tatrodbhavābhibhavopapatteḥ. bhinnaṃ hi sparśād
rūpaṃ, tadrātrau rūpodbhave 'bhibhūtasparśo na gṛhyata iti kim anupapannam. tad
etad āha -- dṛṣṭāntā iti. ādiśabdād yogyāyogyabhedo 'pīti.
svarūpabhedānuvidhāyy udbhavābhibhavādibhedo 'pīty arthaḥ || 97 ||
nanu nāsti rūpādīnāṃ
pāramārthiko bhedo mahān khalv ayaṃ kleśaḥ yad dravyād eva teṣāṃ bhedo
'bhidhīyate. parasparabhedās tu kleśatareṇopapādyante. ata ekam eva
dravyādirūpaṃ grāhakabhedād rūpādibhedabhinnam ābhāsate
mukham{2,140}ivādarśabhedād iti manyante. atas tatrāpy abheda
evodbhavādivyavasthā dṛṣṭeti na kaścid viśeṣaḥ. ata āha -- yadāpīti. ayam
abhiprāyaḥ -- yadi tāvad asmatsiddhānto rūpādāv āśrīyate, tatas te dravyāt
parasparataś ca bhidyanta eva. atha matāntareṇa, tathāpi na tāvad
ekasyodbhavābhibhavāv api sidhyataḥ. ato 'smanmate 'pi hi yathaikam eva mṛdrūpaṃ
ghaṭaśarāvādipariṇāmabhedabhinnam evam ekam eva dravyarūpaṃ rūpādibhiḥ
pariṇāmabhedair bhidyata ity āśrayaṇīyam. yat tu ekasyaiva dravyarūpasya
grāhakabhedād bheda iti, tadatisthavīyaḥ. yuktaṃ hi mukheṣu pratyabhijñānād
aupādhikabhedāśrayaṇam ādarśabhedāśrayaṇena. na tv iha tatheti varaṃ
pariṇāmavāda eva. tatra ca naikasyodbhavādivyavasthā loke dṛśyate. yas tv ayam
ākasmiko rūpasya sparśātmanā pariṇāmaḥ punas tasyaiva rūpātmanā, sa nirnimitto
na vaktum ucitaḥ. ekasyaiva ca dravyasyaikaṃ rūpaṃ divā
guṇāntarodbhavenābhibhūtaṃ yad naktaṃ punar budhyate, tan nopapannam. pariṇāme
na hi dadhyātmanā pariṇataṃ kṣīraṃ punaḥ kṣīrātmanā pariṇataṃ dṛśyate. ataḥ
svabhāvād eva dravyāt parasparaṃ ca rūpādayo bhidyante ity etad eva sāmpratam.
yathā cāsaty api deśādibhede bhedaḥ sidhyati tathānantaram eva vakṣyati.
tadupekṣyaiva tāvat pariṇāmavādam abhidadhmahe naivam apy ekasyodbhavābhibhavāv
iti || 98 ||
yad
apīdam aparam uktam grāhyād abhinnam api kiñcin nānubhūyate śabdādau
nityatvādīti, tadanubhāṣya dūṣayati -- abhinneti. yathā hi
buddhibhedanibandhano rūpādīnāṃ bhedaḥ, evaṃ kṛtakatvādidharmāṇāṃ śabdād
dharmāntarebhyaś ca dhībhedakṛtaṃ bhedam abhidadhānā na daṇḍena vārayituṃ śakyā
iti || 99 ||
kiṃ punar
eṣāṃ bhede kāraṇam ata āha -- na hīti. dravyaguṇakarmāṇy eva tāvad
bhidyanta iti kim atra kāraṇam anyad ataḥ pratyayabhedāt. sa cāyam aviśiṣṭaḥ
kṛtakatvādidharmabhede 'pīti tatkāraṇakas teṣāṃ bheda iti. nanu{2,141}nāmīṣāṃ
deśabhedo vā mūrtibhedo vā dṛśyate. ataḥ kathaṃ te bhinnāḥ, ata āha -- na
ceti. na naḥ pāribhāṣiko bhāvānāṃ bhedaḥ. saṃvidekaśaraṇā hi vayam. sā ca
bhinnā bhedam abhinnā cābhedaṃ vyavasthāpayati. na tu deśato mūrtito vā bheda
iti iyattaiva paribhāṣyata iti || 100 ||
kīdṛśī punar iyaṃ kṛtakatā, yā buddhibhedabhinnāvagamyate ata āha --
kārakāṇām iti. yo 'yaṃ kāryadravyāṇāṃ ghaṭādīnāṃ kārakaiḥ kulālādibhiḥ
sambandhaḥ, sā kṛtakatā. kṛttaddhitasamāseṣu sambandhābhidhānaṃ tv atalbhyām iti
smṛteḥ. seyam īdṛśī kṛtakatā kathaṃ śabdād abhinnety ucyate. anyo hi tadā śabdo
gakārādyākāraḥ. anyā ceyaṃ kṛtakatā tasya tatkārakaiḥ sambandha iti. anityatā tu
sāvayavānāṃ ghaṭādīnāṃ tāvad avayavavibhāgātmikety āha -- vibhāga iti ||
101 ||
niravayavānāṃ tu buddhyādīnām avayavaviśleṣātmakānityatvāsambhavād yo 'yam
ātmano 'pariṇāmarūpeṇāvasthānaṃ tannāśitvam ity āha -- buddhīti. nāśitvam
anityateti nityatāyāḥ svarūpaṃ darśayati -- nityatvam iti. vastutvasya
sattātaḥ kecid bhedaṃ manyante, tat tu neṣyata ity āha -- vastutvam iti.
sattaiva vastutvaṃ nāparaṃ kiñcid ity ākṛtigranthe vakṣyata iti || 102 ||
prameyatājñeyate api pramāṇajñānasambandhātmike śabdād bhinne evety āha --
pramāṇeti. jñānatvaṃ pramāṇetarajñānasādhāraṇam iti bhedena
jñānasambandhaprabhāvitā jñeyatokteti. sarvatra cātrāsaty api deśādibhedāvasāye
kenāpi svasaṃvedyenātmanā bhedo 'vasīyata ity āha -- sarvatreti || 103 ||
{2,142} ato yathaivāsmanmate buddhibhedamātraprabhāvito
rūpādīnāṃ bheda iṣyate asaty api deśādibhede, tathaivaiteṣv api
śabdādidharmabhedeṣu bhedo 'stīty upasaṃharati -- tasmād iti || 104 ||
nanv
evam api tāvad atyantabhedo naiṣām iṣyate, kathañcid bhedāt. ataḥ siddham
abhinnasyodbhavādaya iti. na siddham. atyantabhinnatā hi nāsmābhiḥ kasyacid
iṣyate, sarvasya sadādyātmanābhedāt. asti tu kenāpi rūpeṇa bheda iti
tadāśrayaṇenaiva viruddhadharmasambandhaḥ samādhīyate. na caitad
bauddhasiddhānte jñānasya sambhavatīty abhiprāyeṇāha -- atyanteti || 105
||
kiṃ punaḥ kāraṇam abhinnasyāpi śabdāt kṛtakatvāder agrahaṇam iti. bhedasyāpi
vidyamānatvād iti ced, hantaivam abhedo 'pi vāstava iti kin na śabdagrahaṇe
gṛhyate, ata āha -- sarvaṃ ceti. yad etat kṛtakatvādidharmajātam
upanyastaṃ tat saty api śabdābhede kriyāhetvādyapekṣayā gṛhyate. na hi vastv
astīty eva grahaṇaṃ bhavati. api tu grahaṇetikartavyatāsāpekṣam. kṛtakatvasya ca
kriyā kulālādivyāpāraḥ. taddhetuś ca kulālādiḥ. jighṛkṣā ca grahaṇakāraṇam. atas
tadasaṃvittāvabhede 'pi śabdān na grahaṇaṃ kṛtakatvādīnām. atyantābhede tu
grahaṇādivyavasthā na sidhyet. na cāsāv asmābhir iṣyata iti || 106 ||
na cāyaṃ
dharmadharmikṛto bhedo jñāne sambhavati. advitīyatvāt tasya. nāpi
kriyāhetvāditulyam apekṣaṇīyāntaram asti yatkṛtā
grahaṇāgrahaṇavyavasthā{2,143}bhavet. jñānātiriktavastvantarābhāvād ity āha --
jñāna iti. anyatrānapekṣety asahamānaḥ pratyavatiṣṭhate --
paraspareṇeti. ayam abhiprāyaḥ apekṣārtha eva tāvad duṣpratipādaḥ.
abhinne tattve kiṃ kenāpekṣyate. upetyāpi brūmaḥ. ya eva kaścid apekṣiṣyate
grāhako vā grāhyo vā, sa eva sannihitaḥ. atyantābhedāt tayoḥ. ato
nāgrahaṇakāraṇam anyatarasyāpīti dvyātmakagrahaṇaprasaṅgaḥ || 107 ||
atra
codayati -- nanv iti. yad etad apekṣām abhyupetya bhavatocyate sannihita
iti, tad ayuktam. na hi no nīlādigrahaṇe grāhyam idaṃ grāhako vāyam iti buddhir
utpadyate. ato grāhyagrāhakatvenānavagamāt kathaṃ tayoḥ sannidhānam apekṣā
katham ucyata ity apekṣābhyupagamo na yukta ity arthaḥ || 108 ||
pariharati -- mā bhūd iti. yady api grāhyo 'yaṃ grāhako 'yam iti vā na
vikalpyate, tathāpi tāvad ekātmanaḥ sarveṇaivātmanā gṛhītatvād yad evāpekṣitaṃ
tad eva labhyata iti yuktam eva vaktum. anyo 'yaṃ grāhyo 'yaṃ grāhako 'yam iti
śabdavikalpaḥ. anyac ca jñānarūpam. tac cet samagraṃ gṛhītaṃ, kim aparam
apekṣaṇīyaṃ yadagrahaṇād ubhayāṃśabodho na bhaved iti. evam api ced ubhayātmakaṃ
na gṛhyate, kathaṃ dvyātmakaṃ bhaviṣyati. ataḥ siddhaṃ na dvyātmakaṃ jñānam ity
abhiprāyeṇāha -- evam iti || 109 ||
evaṃ
tāvad yad uktaṃ saty api dvyātmakatve na dvyātmakaṃ gṛhyata iti, tan nirākṛtam.
idānīṃ dvyākāram eva jñānaṃ gṛhyata iti yad bauddhair uktaṃ tad dūṣayitum
upanyasyati -- uttarottareti. evaṃ hi bauddhā manyanta --
svasaṃvedyaijñānasya dvirūpatā. tad dhi jānāmi ghaṭam ity evotpadyate. tatra
jānāmīti{2,144}grāhakāṃśaḥ. ghaṭam iti ca grāhyāṃśaḥ. tad evaṃ svasaṃvedye 'pi
jñānasya dvirūpatve yo nāma mūḍho na sampratipadyate, tatpratibodhanārtham
uttarottaravijñānaviśeṣanirdeśo bauddhair abhimataḥ. evaṃ hi nirdiśanti
ghaṭajñānaṃ jānāmīti. tad iha pūrveṇa viṣayākāreṇa grāhakākāreṇa ca rūṣito
dvitīyajñānasya grāhakākāraḥ pracito nirbhāsate. tadādyasya dvirūpatve ghaṭate.
tv ādyaṃ grāhyākāramātraṃ vā grāhakākāramātraṃ vā bhavet, tato dvitīyādy api
tadgocaraṃ tadākāram eva bhavet. tatrādyasya grāhyamātratve dvitīyam api jñānaṃ
ghaṭa ity evotpadyate. tatra śabdatrayeṇa nirdeśo nopapadyeta ghaṭajñānaṃ
jānāmīti. na hy anāturāṇām anarthako nāma nirdeśo bhavati. evaṃ ca
tṛtīyādijñāneṣu catuṣṭayādibhir nirdeśo darśayitavyaḥ. tasmād
uttarottarajñānaviśeṣād avagamyate asti grāhakākārasaṃvittir apīti. yad api
cedam aparaṃ dvyākāravedane kāraṇam uktaṃ -
smṛter uttarakālaṃ ca na hy asāv avibhāvitaḥ |
iti. yathā khalv ayaṃ sa
ghaṭa iti grāhyaṃ smarati, evaṃ ghaṭajñānam ajñāsiṣam iti jānātivācyaṃ
grāhakāṃśam api. na cānavagatapūrvārthaviṣayā smṛtiḥ sambhavatīti
pūrvānubhavapratibandhāt smaraṇād ānumānikī pūrvaṃ grāhakākārasaṃvittiḥ kalpyata
ity āha -- smaraṇād iti || 110 ||
tad
eva prapañcayati -- ekākāram iti sārdhena. idaṃ ca prāg eva vyākhyātam
iti. yadi tu grāhakākāro gṛhyate ity āśrīyate, tadākārapracayadarśanam upapannaṃ
bhaved ity āha -- grāhaketi || 112 ||
katham upapannam ity ata āha -- jāyata iti. pūrvaṃ hi ghaṭaṃ jānāmīti
jñānaṃ grāhyagrāhakākāram. tatra tasminneva viṣayabhūte. yat paraṃ ghaṭajñānaṃ
jānāmīti jñānam. tasyātmīyaś ca grāhakākāraḥ. pūrvau
ca{2,145}svaviṣayabhūtaprāpyajñānasthau grāhyagrāhakākārāv upaplutau bhavataḥ.
evaṃ tryākāravedanam upapannaṃ bhavatīti || 113 ||
anenaiva prakāreṇa tṛtīyādiṣv api jñāneṣv ākāravṛddhyā pūrvapūrvebhyo bhinnatā
sidhyati. itarathā tu pūrvasya kevalagrāhyākāratve svākārasamarpaṇena
viṣayabhāvād uttaram api tatsadṛśaṃ ghaṭātmakam eva bhaved ity ayuktam. evaṃ
kevalagrāhakākāratve pūrvasyottarasyāpi tādrūpyān na vailakṣaṇyaṃ sidhyet.
nirākāratvapakṣe 'pi tulyataiva prasajyate |
nirākāratvasāmānyāt prācīnottarasaṃvidoḥ ||
ity abhiprāyeṇāha --
pareṣv iti. evaṃ tāvad uttarottaravijñānaviśeṣād ity etat prapañcitam.
smaraṇāc cānumānikīty etad idānīṃ prapañcayati -- grāhyeti. idaṃ ca prāg
eva vyākhyātam iti || 114 ||
ākārapracaye
tāvat parihāram āha -- neti. ayam arthaḥ -- nottarottaravijñāneṣu
pracayānvitā ākārā dṛśyante, nīlādyākāramātrapratibhānāt. sarvadā hi no viṣaya
evedam iti bahir nirbhāsate. kadācid eva
tūdbhūtajijñāsasyānākārajñānapratibhānam iti varṇitamasakṛt. ato na jñānārūḍham
ākāradvayaṃ dṛśyata iti saṃvitpramāṇakam ahaṃ nīlam ity anavagateḥ. kas tarhi
ghaṭaṃ jānāmīti jānātyarthaḥ. nāvaśyaṃ viṣayabodheṣu jānātiḥ pravartate. ghaṭo
'yam ity eva pratīteḥ. yadā tu jñānam eva jijñāsitaṃ bhavati tadārthasya
jñātatāvaśena jñānam api pratīyeta. tatra cāyaṃ jānātiprayogaḥ. na vaitāvatā
jñānam eva dvyākāraṃ bhavati, vidite bahirviṣayākāre pṛthag evedam anākārajñānam
iti. yady anākārasyaiva jñānasya saṃvedanaṃ, kathan tarhi nīlākāraṃ pītākāraṃ
jñānam iti vyapadeśo 'ta āha -- viṣayeti. ayam abhiprāyaḥ -- na tāvaj
jñānam ākāravattayā dṛśyate, bahirākāratvavedanād ity uktam. yas tu nīlākāraṃ
jñānam iti vyapadeśaḥ, na tenākāravattā jñānasya sidhyati. viṣayo hi
nīlādivyapadeśabhājanam. tadvyapadeśenaiva ca jñānaṃ vyapadiśyate na tu
tannīlam.{2,146}kasya hetoḥ paravyapadeśena vyapadiśyata iti ced, na. taṃ vinā
vyapadeṣṭum aśakyatvāt. na hi tadvyapadeśam antareṇa nirūpayituṃ śakyam īdṛśaṃ
nāmedaṃ jñānam iti, svayam anākāratvāt saṃvidām iti || 115 ||
yat tu nirākāratvapakṣe
sarvasaṃvidāṃ tulyataiva prasajyata ity uktaṃ, tad ayuktam. anākāratve 'pi
grāhyabhedapramāṇakatvād bhedasya, grāhyā hi viṣayāḥ saṃvittau pramāṇam. te ca
bhinnā dṛśyamānā bhinnā eva saṃvittīr avasthāpayantīti. atas tadbhedasiddhaye
tatsamavetākārāntarābhyupagamo na yukta ity āha -- tasmād iti.
grāhyabhedanibandhanas tatpramāṇaka ity arthaḥ || 116 ||
nanv astu grāhyabhedo
bhede pramāṇam. anākārāṇāṃ tu kenātmanā bheda ity eva duṣpratipādam ata āha --
nirākāratveti. ayam abhiprāyaḥ -- kim idam anākāratvaṃ saṃvidām. yadi
nirasvabhāvatvaṃ, tanneṣyate viṣayavaśonnīyamānaprakāśasvabhāvatvāt. atha
nīlādyākāravirahaḥ, na. ākāśakālātmadikkarmasu tadabhāve 'pi bhedābhyupagamāt.
ato yathā nīlādyākārā eva bhāvā ākāravattvenābhinnā api paraspareṇa bhinnā
bhāsante, evam anākāratvenābhinnāny api jñānāni grāhyabhedonnīyamānenātmanā
bhetsyante svabhāvād eveti || 117 ||
smaraṇāc cānumānukīti yad uktaṃ tad idānīm upanyasya dūṣayati -- smṛter
iti. mithyaivaitad bauddhair gīyata ity arthaḥ. kathaṃ mithyā ata āha --
tadaiveti. tadaiva khalv idaṃ grāhakākāraṃ jñānaṃ saṃvedyate. ghaṭo hi
tatra smaryate. tatsmaraṇānyathānupapattyā ca tatkāraṇabhūtaṃ jñānam arthāpattyā
kalpyate. nūnaṃ mayā ghaṭo jñātaḥ, katham anyathā smaryate. tatraiva
cārthāpattivedye[727]jñāne 'jñāsiṣam iti padaprayogaḥ, na tu jñānam api pūrvaṃ
gṛhītam iti || 118 ||
__________NOTES__________
[727] dye
jñāsi (KHA)
___________________________
{2,147} yat
punardvyākāravedane pūrvam uktam abhedaṃ cābhyupetyāyam ity atra katham ekasmin
gṛhyamāṇe paro na gṛhyata iti. tad dūṣayati -- gṛhītam itīti. yad
asmābhir aṃśadvayāgrahaṇe nimittam anuyukto bhavān kim ubhayātmakaṃ na gṛhyata
iti, nānenāsmākaṃ vākyapravṛttimātram eva bhavato 'bhimataṃ yathā tathā vā tāvad
abhyadhāstvam iti. api tu agrahaṇakāraṇaṃ vā tvayā vaktavyam. vāstavaṃ
vāgrahaṇaṃ, na tv abhedād dvyātmakaṃ gṛhītam iti vākpravṛttimātreṇāsmābhir
mucyasa iti || 119 ||
paramārthatas tu grāhyagrāhakākāravedanaṃ nāstīty uktam evety āha --
grāhyeti. syād etat. mā nāma pratyakṣeṇa dvyātmakaṃ gṛhyatām. anumānena
tūbhayākāravedanaṃ sādhayāmaḥ. grāhakātmā gṛhīto grāhyābhedāt, tadātmavad ity
ata āha -- pratyakṣeti. ayam abhiprāyaḥ -- pratyakṣaṃ jñānam iti vaḥ
pakṣaḥ. na cāsmin pakṣe 'numānena grahaṇasādhanaṃ yuktam. yadi hi dvyākāraṃ
jñānam utpannaṃ bhavet, tathaiva prakāśeta. ato naiṣā dvyākāropalabdhir
ānumānikī pratyakṣajñānapakṣe syāt. na ca pratyakṣeṇa dvyākāraṃ jñānaṃ kaiścid
upalabhyata iti na dvyākāratā jñānasyeti || 120 ||
yadi
tv ekākāra eva jñāne dvyākāratā kalpyate, evaṃ satyapramāṇakatvāviśeṣāt
sahasrākārataiva kiṃ na kalpyate ity āha -- eveti || 121 ||
atra
codayati -- grāhyeti. ayam abhiprāyaḥ -- yad etad anyatarāṃśagrahaṇe
'bhinnatvād aparasyāpi grahaṇam āpāditaṃ bhavatā tad ayuktaṃ, abhede hi
saty{2,148}etat syāt. na tu grāhyagrāhakāṃśayoḥ parasparam abhedaḥ. jñānaṃ hi
tatrābhinnam aṃśau ca parasparaṃ bhinnāv eva. ato yathaindravāyavādigrahāḥ
parasparaṃ bhinnā api jyotiṣṭo(?ma/māṅga)tvena na bhidyanta iti mīmāṃsakā
manyante, evaṃ jñānasyāpi svātmanābhede 'py aṃśayoḥ parasparaṃ bhedān na
grahaṇasaṅkaraparicodanāvakāśa iti nirākṛtasvapakṣasya bauddhasya
pratyavasthānam iti. siddhāntavādī tu -- na tāvad ayam ekāntavādī bauddho
bhinnābhinnatvam abhyupetya grāhyagrāhakayor bhedam abhidhatta iti sambhavati,
tan nūnam aikāntika evānena grāhyagrāhakayor bhedo 'bhihita iti manvāna āha --
siddha iti. itaraḥ svābhiprāyam āviṣkartuṃ parapakṣaniṣedhaṃ tāvad āha --
neti. kāraṇam āha -- jñānatvād abhedataḥ. ayam arthaḥ -- naivam
api bhavatpakṣasiddhiḥ, jñānatvenāṃśayor abhedād ity uktam eveti || 122 ||
itara
idānīṃ siddhāntahānim āpādayaṃs tam evaṃvādinaṃ nigṛhṇāti -- bhinneti.
sāṅkhyā hi prakṛtivikārayor atyantabhedam anicchanto vikārātmanā prakṛtau bhedaṃ
tadātmanā ca vikārāṇām abhedaṃ saṅgirante. tad yathā sāṅkhyamatena
bhinnābhinnātmakaṃ vastu parikalpyate, tathā kathaṃ tvayā bhrāntacittena
buddhaśāsanam uktvā bhinnābhinnatvam ekasya jñānātmanaḥ parikalpitam. asmākaṃ tv
anekāntavādinām upapanno jyotiṣṭome tathābhyupagama iti || 123 ||
bhavatas tu yadi grāhyagrāhakātmakaṃ dvayaṃ jñānātmanaikaṃ, tato
bhinnatvavāganupapannā, noced ekatvam ity āha -- ekam iti || 124 ||
evaṃ cātra
bhavanmatāśrayaṇenaikātmyam āpādayituṃ śakyam ity āha -- eketi.
grāhyagrāhakāv ekātmānau, ekarūpāt jñānātmano 'bhedāt. tadātmavad eva.
grāhyagrāhakayor mithaḥ parasparam ekatvena kāraṇena jñānaṃ grāhyātmakaṃ
grāhakātmakaṃ vā bhaved iti || 125 ||
{2,149} tatra
caikātmakatva āpanne grāhyagrāhakayor anyatarasyāpāye jāte
parasyāpītaravidhurasyānupapatter aṃśadvayāsattvam eva jñānasya bhavet. evaṃ ca
niḥsvabhāvam abhāvātmakaṃ jñānam āpannam iti śūnyatā pramāṇārthayoḥ syād ity āha
-- tatreti || 126 ||
evaṃ
tāvad abhinnātmano jñānād abhedād aṃśayor abheda āpāditaḥ. idānīṃ bhinnābhyāṃ
vāpy aṃśābhyām abhinnatvāt jñānātmano bhedam āpādayati -- bhinnābhyām
iti. evaṃ cātyantabhede grāhyagrāhakayoḥ siddhaṃ dvaitam ity abhiprāyeṇāha
-- tataś ceti || 127 ||
evaṃ
dvaitasiddhau yadi jñānam iti saṃjñāmātram eva grāhyagrāhakayoḥ kartum abhimataṃ
bhavatāḥ, tadabhyupagacchāma eveti sopahāsam āha -- tayor iti. athavā kiṃ
pāribhāṣikeṇa jñānaśabdena, asmākam ivaika evāyaṃ jñānaśabdo 'kṣādivat
sādhāraṇatayārthajñānayor vyutpattibhedena vartata ity āha -- athāpi
veti. yadi jñāyata iti jñānaṃ karmaṇi lyuḍanto jñānaśabdo 'nuśiṣyate, tato
'rtho jñānam. atha tu jñaptir jñānaṃ jñāyate 'neneti vā bhāvakaraṇayor
vyutpādyate, tato dhīr eva jñānam ity ubhayajñānatopapattir iti || 128 ||
sarvathāpi hi jñānaśabdavyutpattau vastubhedas tāvat siddha eva. śabdas tu
yathāruci jñānārthayor anyataratra pravartatām. nātra no vipratipattir ity āha
-- sarvatheti || 129 ||
{2,150}
atrāpare bauddhā vadanti -- satyam asti grāhyagrāhakayor bhedaḥ. naivam api
bahirarthaḥ sidhyatīti, jñānasyaivātītasyottarajñānagrāhyatvāt. ata
evedambhāvaḥ, paragocaratvāt saṃvidaḥ. katham atītaṃ grāhyam iti ced, na.
hetutvasyaiva grāhyatvāt. yad etad uttarajñānajanane svākārasamarpaṇena pūrvasya
hetutvaṃ tad eva tasya grāhyatvam. yathāhuḥ --
bhinnakālaṃ kathaṃ grāhyam iti ced grāhyatāṃ viduḥ |
hetutvam eva yuktijñā jñānākārārpaṇakṣamam ||
iti. ayaṃ ca
sautrāntikavaibhāṣikayoḥ sādhāraṇaḥ ślokaḥ. tad etad upanyasyati --
atheti. yady api grāhakād bhinnaṃ grāhyaṃ, tathāpi jñānāntaram eva
tadatītaṃ na tv artha iti. etad api dūṣayati -- jñānatva iti. tasya
grāhyatvābhimatasya jñānasya jñānatve yuktir na kācid astīti bhāva iti. yadi tu
pūrvoktayā karmavyutpattyā jñānaṃ tad iṣyate tad asmābhir iṣyate ity āha --
pūrveti || 130 ||
jñānaṃ jñānam ity anugataṃ tu rūpaṃ na dvayor grāhyagrāhakayor avagamyata ity
āha -- jñānam iti. akṣādivat sādhāraṇaśabdatām abhyupagacchāmaḥ na tv
ākṛtiśabdatām iti. upetyāpi brūmaḥ. tat khalu sāmānyaṃ pūrvottarayor anuyāyi
tābhyāṃ bhinnam abhinnaṃ vā. na tāvad bhinnaṃ tair upeyata ity āha --
vyatiriktam iti || 131 ||
ayaṃ cāparo vyatireke
doṣa ity āha -- vyatireka iti. tayoḥ pūrvottarayor grāhyagrāhakayoḥ.
jñānasāmānyād vyatireke iṣṭe, tasmiṃs tābhyāṃ bhinna iti yāvat. tayor
jñānātmakatā na syāt, tenaiva rūpeṇa jñānatvābhyupagamād{2,151}iti. kim ato yady
evam ata āha -- tadrūpeti. jñānarūparahitatve satyajñānātmano vastuno
'bhāvāt pūrvottarayor jñānayor abhāva evāpadyata iti || 132 ||
api
ca tatsāmānyaṃ tābhyāṃ sambadhyamānaṃ pratyekaṃ kārtsnyena sambadhyate
bhūtakarmaguṇavat, vyatiṣajya vā mālāguṇavat. pūrvasmin kalpe bhedaḥ. uttarasmin
sāvayavatvam iti vaiśeṣikādivad doṣaprasañjanaṃ kartavyam ity āha -- tābhyām
iti || 133 ||
vaiśeṣikādivad ity etad vivṛṇoti -- yatheti. yathaiva vaiśeṣikādīnāṃ
parair bauddhair eva jātyādāv ete doṣā uktāḥ, tathaivaiṣāṃ bauddhādīnām api
bhinnayoḥ pūrvottarajñānayor abhinnasya jñānasāmānyasya saṅgatau sambandhe ete
doṣā iti || 134 ||
yadi
tu tābhyām avyatiriktaṃ sāmānyām iṣyate, tato yo 'sau bhinnābhyām abhinnatvāt
prāg bheda āpāditaḥ sa evāpadyata ity āha -- tābhyām iti. api ca kim
ātmakaṃ tat sāmānyam ity api cintanīyam eva. tatrāsmadabhimatasāmānyāśrayaṇe
tāvaduktaḥ prasaṅgaḥ. sādṛśyarūpam apoharūpaṃ ca sāmānyaṃ parastān nirākariṣyata
ity āha -- sādṛśyeti || 135 ||
api
cātrāpoharūpasāmānyābhyupagame 'dhiko doṣa ity āha -- vastvantarasyeti.
etad eva vivṛṇoti -- neti. ajñānanivṛttyā jñānaṃ grahītavyam. na ca
jñānamātravādino 'jñānaṃ nāma kiñcidapohyam astīti || 136 ||
{2,152} na cātyantāsata evāpiho ghaṭate ity āha -- apoha
iti. ayam abhiprāyaḥ -- yadi jñānābhāvamātram ajñānaṃ tat tarhy avasturūpaṃ
katham apohakriyākarma bhaviṣyatīti. apohyatvābhyupagame vā abhāvasyāpi
vastvanta(?rā/ratā)pattir ity āha -- vastvantaram iti. kāraṇam āha --
apohyatvāc ca vastuteti. caśabdo hetāv iti || 137 ||
ato
'vaśyaṃ jñānābhāvasyānapohyatvād ajñānanivṛttau jñāne iṣyamāṇe jñānād
anyadajñānam artha eva te prasajyata ity āha -- teneti. atra
kiñcidāśaṅkte -- kalpitam iti. jñeyādiśabdeṣu hi bauddhair uktam --
ajñeyaṃ kalpitaṃ kṛtvā jñeyaśabdaḥ pravartate |
iti. tad ihāpi samānam.
ajñānakalpanayā tadapohena jñānaśabdo vartiṣyate. tena nāpohyābhāvo na ca
vastvantaratāpattir iti. etad api dūṣayati -- neti. yad eva hi kvacid
dṛṣṭaṃ tad evānyatra kalpyate. atyantāsatas tu jñānād anyasyābuddhiviṣayasya
kalpanā keti || 138 ||
tad
evaṃ kalpanīyāntarābhāvād ajñānākārā buddhir evājñānatayā kalpanīyāpannety āha
-- buddhir iti. tatra cāyaṃ doṣa ity āha -- tataś ceti || 139 ||
kim
ato yady evam ata āha -- na ceti. na jñānāntarāpohena jñānam eva grahītuṃ
śakyata iti. atraiva dṛṣṭāntam āha -- vṛkṣa iti. na hi vṛkṣārtho
vṛkṣāpohena pratyetuṃ śakyata iti || 140 ||
{2,153} api ca
yāsāv ajñānanirbhāsā buddhir ajñānatayā kalpitā, tasyā jñānatvaṃ na bhavet. na
hi yadrūpaṃ yadapohena pratīyate tatraiva tad bhavati. vṛkṣatvasyāvṛkṣeṣv
apohyeṣu ghaṭādiṣv abhāvād ity āha -- apohya iti || 141 ||
evañ
ca tasyājñānatvābhimatasya jñānatvābhāvād arthatvam evāpannam. ato
'jñānavācoyuktyārtha evābhimata ity abhinnārthatvam ity āha -- tataś
ceti. kiñ caivam api cāyam ajñānāpohavādī vaktavyaḥ kim ālambano 'yam
ajñānapratyaya iti. na tāvad bāhyālambanaṃ kiñcid bhavadbhir jñānam iṣyate. na
cāsya svāṃśālambanatvaṃ jñānāntarālambanatvaṃ vā sambhavatīty anantaram eva
vakṣyatīty abhiprāyeṇāha -- ajñāneti. tan na tāvad jñānamātravādinām
ajñānaṃ nāma kiñcid asti yad asyālambanaṃ syād ity āha -- neti. atra
codayati -- nanv iti. asyārthaḥ -- vastvātmakaṃ hi jñānātiriktam asmābhir
niṣiddham. abhāvātmakaṃ tv ajñānaṃ kim ajñānapratyayena nāvalambyata iti || 143
||
pariharati -- bhāva iti. ayam abhiprāyaḥ -- yena tāvadābālam āsthaviraṃ
ca prasiddhā mahīmahīdharodadhiprabhṛtayo grāhyā apalapitāḥ, tasya kim iti
sūkṣmanyāyavedanīyo bhāvo grāhyo bhaviṣyati tanmate ca
sarvopākhyānavirahalakṣaṇa iti. api ca yad bhāvadhiyāṃ svāṃśaparyavasāne kāraṇam
uktaṃ, tadabhāvabuddher apy aviśiṣṭam. ataḥ katham asau bāhyābhāvālambanaṃ syād
ity āha -- svāṃśeti || 144 ||
{2,154} tadavaśyaṃ pāriśeṣyād
ajñānapratyayasyāpi jñānāntaraṃ vā svāṃśo vā grāhyo 'bhyupagantavya ity āha --
teneti. astu tad eva grāhyaṃ, ko doṣo 'ta āha -- svarūpeti.
jñānāntaraṃ svātmā vā jñānasya jñānasvabhāvatvān nājñānapratyayena viṣayīkartuṃ
śakyate. svarūpaviparītasyāgrāhyatvād yadākāro hi pratyayas tadākāram eva
grāhyam avasthāpayati. ajñānākāraś ca pratyayaḥ kathaṃ jñānam ālambanīkartuṃ
śaknoti. svarūpaviparītaṃ na grāhyam iti || 145 ||
etad
eva darśayati -- yatheti. ataḥ siddhaṃ na jñānamātratve 'pohyam astīty
āha -- teneti. evaṃ cāsaty apohye 'pohasvarūpasyāpy abhāvān na
tenātmanāpi grāhyagrāhakayor jñānayor jñānātmanā samānatvam ity āha --
grāhyagrāhakayor iti. evañ cobhayoḥ sādhāraṇarūpābhāvād grāhyagrāhakayor
anyataratra grāhye grāhake vā jñānatvam abhyupagantuṃ yuktam ity āha --
tasmād iti || 147 ||
tathāpi ko niścayaḥ grāhakaṃ jñānaṃ na tu grāhyam ity ata āha -- atreti.
ubhayasiddhaṃ hi grāhakasya jñānatvaṃ grāhyasya tv asmākam asiddham iti. evaṃ
tāvad jñānaṃ grāhakam artho grāhya iti sādhitam. atha vā kiṃ no 'nena vyasanena.
tattvabhedo hi no dvaitānuguṇatayā sādhyaḥ. sa tāvat siddhaḥ. siddhe ca tasmin
yathāruci vyapadeśo 'stu nāmety āha -- vastv iti || 148 ||
yathāruci vyapadeśam eva darśayati -- jñānam iti. ubhayaṃ vā jñānaśabde
vācyam astu artho jñānaṃ ca. artha eva vā jñānaśabdavācyaḥ na jñānam{2,155}ity
arthaḥ. grāhaka eva vārthaśabdavācyo 'bhidhīyatām. naivam api kācit pakṣakṣatiḥ.
siddhatvād dvaitasyety abhiprāyeṇāha -- grāhaka iti. bhāṣyakāreṇa tv
atītabuddher grāhyatvanirākaraṇārthaṃ kṣaṇikatvaṃ kāraṇam uktaṃ yenaivam āha --
arthaviṣayā hi pratyakṣabuddhiḥ, na buddhiviṣayā. kṣaṇikā hi sā, na
buddhyantarakālam avasthāsyate iti. tad upanyasyati -- buddhyor iti.
atītā hi pūrvā buddhir nāsāv uttarayā grahītuṃ śakyate. tatkāle 'satyā
vartamānavad grahītum aśakyatvād grāhyasya cedaṃ nīlam iti vartamānavadbhāsād
iti. ataḥ kṣaṇikatvāt kāraṇād buddheḥ grahītum aśakyatvāt
asmanmatāśrayaṇenārthātmakataiva buddher upeyety āha -- artha iti. yadi
tūcyate mā bhūd atītāyā buddher grāhyatvaṃ, sahabhāvinos tu jñānayor
grāhyagrāhakatvaṃ na nopapannam iti. tadayuktaṃ sahabhāvānupapatteḥ. kathaṃ hi
samanantarapratyayādhīnātmalābham uttaraṃ tena sahotpadyata iti sambhāvayāmaḥ.
sahatve 'pekṣānupapatteḥ. astu vā janmayaugapadyaṃ jñānayoḥ. evam api na
mānameyatā sambhavati. hetutvam eva hi grāhyatvam uktam. na cāsati paurvāparye
tat sambhavati, sahajanmanor anyonyanirapekṣatvāt. tad idam āha --
anyonyeti. kathaṃ nirapekṣam ata āha -- kriyeti. yadi hi jñānayoḥ
kaścit kriyākārakasambandho bhavet, evam apekṣā bhavet. na cāsau sahotpattau
sambhavati. svākārārpaṇena hetutvaṃ nirākṛtam eveti. nanu tavāpy arthajñānayoḥ
kāryakāraṇabhāve kriyākārakasambandhaḥ kaḥ, ata āha -- artheti. yena
vyāpāreṇa buddheḥ pramāṇatvaṃ sā mitiḥ kaś cāsau. yad etad buddhijanmeti
pratyakṣa uktam. tad asyāṃ mitau yārthavijñānayoḥ saṅgatiḥ. sānayoḥ
kāryakāraṇabhāvaḥ. sā hi buddhyarthābhyāṃ sahitābhyāṃ bhāvyate. yāvad dhi nārtho
dhīviṣayaḥ, tatkarma bhavati. buddhiś ca janmani kartrī. na tāvan
nirviṣayā{2,156}akartṛkā cotpattiḥ sambhavati. tad anena
kriyākārakasambandhenāsti jñānārthayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ. tad etadarthasya
buddher utpattau karmakārakatvam etad evāsya jñānakāraṇatvam. atreti.
mīmāṃsakasiddhānta ity arthaḥ. na caiṣa prakāro bauddhamate sambhavati,
yugapajjanmanor jānayor janmana evābhāvād jñānātiriktasya yaugapadye
cānyataroktāv anyatarasya kāraṇatvāsambhavād ity abhiprāyeṇāha -- neti.
api ca, idaṃ kāryam ayaṃ hetur ity api niyamo yaugapadye duradhigamaḥ
anapekṣatvāviśeṣāt. na khalu savyetaraviṣāṇayor yugapajjanmanoḥ śakyam avagantum
idaṃ kāryam idaṃ kāraṇam ity agṛhyamāṇe viśeṣe, tad etad āha -- niyama
iti. nanv agṛhyamāṇe viśeṣe ubhayasyobhayaṃ kāraṇaṃ bhaviṣyatīty ata āha --
dvayam iti. yadi pūrvam uttarādhīnātmalābham, uttaraṃ ca pūrvādhīnaṃ,
tato duruttaram itaretarāśrayam iti || 152 ||
nanv
atrāpi tadbhāvabhāvitaiva kāryakāraṇabhāve cihnam. asti ca yugapajjanmanor api
vijñānayos tadbhāvabhāvaḥ, pūrvajñānasambhavakṣaṇa evottarasya bhāvāt. ataḥ kuto
yaugapadye na hetuhetumattā, ata āha -- tadbhāveti. satyam.
tadbhāvabhāvitā kāryakāraṇatve lakṣaṇaṃ na punaḥ paurvāparyarahitā.
tanniyamasahitam eva tu tadbhāvabhāvahetukaṃ kāryakāraṇabhāve lakṣaṇam āhuḥ. na
ca yaugapadye paurvāparyaṃ, natarāṃ niyama ity akāryakāraṇateti || 153 ||
parasparasahitam ubhayaṃ kāryakāraṇalakṣaṇaṃ na tv anapekṣitam ity atraiva
nidarśanam upanyasyati -- gavāśvasyeti. na khalu kadācid aśvāt pūrvaṃ
gavi jāte{2,157}paścājjāyamāno 'śvaḥ paurvāparyāt tatkāraṇako bhavati.
tathaikasantānakṣaṇabhāvinaḥ santatyantarajasya kṣaṇasya na tadbhāvamātrāt
tatkāryatvam asati paurvāparye. evaṃ ghaṭena sahotpadyamāneṣu rūpādiṣu nānyonyaṃ
kāryakāraṇabhāva iṣyate. na hy avayavidravyasya rūpe 'vayavī kāraṇam,
aśvādirūpāṇām eva prāk satāṃ krameṇa tatra kāraṇatvāt. etau ca
svamataparamatabhedena vyākhyeyau dṛṣṭāntau. āvayor eva tadbhāvabhāvitāmātraṃ na
kāryakāraṇatve lakṣaṇam ity uktaṃ bhavatīti. tasmād yo yasmin niyamena pūrvam
avasthite jāyate, sa tatkāraṇako nānya ity āha -- tasmād iti || 155 ||
yat
punar atra parair yaugapadye 'pi kāryakāraṇabhāvo dṛśyata iti
pradīpaprabhādisiddhavannidarśanam uktaṃ, tan na. na siddhaṃ, tatrāpi sūkṣmasya
kālabhedasya vidyamānatvāt. pradīpakāryā hi prabhā nāsau pradīpena sahaiva
niṣpadyate. ekadā pradīpe jāte 'nantaram eva niṣpadyate prabhā. tasmād na kvacid
api yaugapadye kāryakāraṇabhāva ity āha -- hetv iti. yady asti kālabhedaḥ
kasmān na lakṣyate, ata āha -- durlakṣa iti. yathā nirantaram
uparyuparibhāvena sthite padmapatraśate bhidyamāne kālabhedo durlakṣaḥ, evaṃ
pradīpaprabhayor api. yathā ca tatra nā(na)ntaritā sīcī bhinnattīti tatra
kālabhede pramāṇam, evaṃ nāniṣpanne pradīpe tattejo visaratīti samānam
ubhayatrāpi pramāṇaṃ kālabhede. tulāntanamanonnam anayos tu na parasparaṃ
kāryakāraṇabhāvo dvayor apy ekahetutvāt. tolayitā hi tatra sahabhuvor dvayor api
kāraṇam. kakṣyāsūtrasanniveśaviśeṣo vā. sūtraṃ hi tatra madhye bhavat samaṃ tau
dhārayati. ekataratra bhavad viṣamaṃ pravartayati. na ca punarunnāmahetur nāmaḥ
na ca nāmahetur unnāma iti na kvacit sahajanmanoḥ kāryakāraṇabhāva iti || 157 ||
{2,158} yathā ca pūrvottarajñānayor yaugapadyena kāryakāraṇabhāvaḥ evaṃ
jñānabhāgayor api grāhyagrāhakātmanoḥ kāryakāraṇabhāvo nirākāryaḥ. na
cākāraṇabhūtasya grāhyatā sambhavatīti yaugapadye prasaṅgena bhāgāv upasaṅkramya
darśayati -- bhāgayor iti. mānameyatvanirākriyety arthaḥ. yadi tūcyate mā
bhūd yaugapadye pūrvam ālambanam uttarasya, krameṇaiva tu bhaviṣyati. katham
asato 'tītasyālambanatvam iti ced, na. śaktyarpaṇadvāreṇopapatteḥ. pūrvaṃ hi
jñānam uttarasmin vāsanāparanāmānaṃ śaktim arpayati. tatas tadrūpaṃ tajjāyamānaṃ
tadālambanam ity ākhyāyate, ata āha -- na ceti || 158 ||
kim
iti na bha(?vaḥ/vet.) ata āha -- grāhyam iti. śaktyarpaṇena hi pūrvasya
grāhyatve grāhyam atītaṃ bhavet. atītam eva hi tadvāsanāvaśād uttareṇālambyate
smṛty eva pūrvajñānam iti. bhavatv atītaṃ grāhyaṃ ko doṣaḥ ata āha --
tādrūpyam iti. tādrūpyam atītarūpatvaṃ vartamānāvabhāsino grāhyasya
saṃvidviruddham apramāṇakaṃ bhavet. kathaṃ hy atītam abadhitayā buddhyā
vartamānatayā gṛhyeta. tathāvāgṛhyamāṇam atītaṃ bhaved iti. kathaṃ tādrūpyam
apramāṇakam ata āha -- atīteti. ayam abhiprāyaḥ --
pūrvajñānāhitavāsanāvaśena jāyamānam uttaraṃ smṛtirūpam eva bhavet. smṛtyā ca sa
ity atītatvānuviddha eva svagocaro 'nubhūyate. na ceha tathānubhūyate,
pratyutpannavad idam iti saṃvedanāt. ataḥ katham asaṃvedyam eva tādrūpyaṃ
pramāṇavad bhaviṣyati. etac ca jñānātiriktavāsanābhyupagamenoktam. na tu
jñānamātravādināṃ tadatiriktā vāsanā ca kācid asti. na copapadyate,
anādhāravā(sanā)nupapatteḥ. na cātītam asad vāsanādhāraḥ sambhavati. na cottaram
anāgatam, asattvād eva. na ca parasya janmakālaṃ yāvat pūrvam avatiṣṭhate yena
tasmin vāsanām ādhāya naśyatīti śakyate 'vagantum. kṣaṇikatvāt. na ca
santānibhyo 'tiriktaḥ santāno nāma kaścid asti yo vāsanādhāro bhavet. na
cānādhāraiva śaktir ātmānaṃ labheta.{2,159}bhaṇitaś cāyaṃ vāsanābhaṅgo
nirālambanānumānanirākaraṇāvasara ity alam aneneti. atra codayati -- svapne
na syād iti. yad uktaṃ bhavatātītatvānuviddhasmṛtyānubhūyata iti. tan na.
svapne pratyutpannanirbhāsāt. na ca na smṛtiḥ svapna iti sāmprataṃ
pratyutpannakāraṇāntarāgrahaṇāt. na hi tatrendriyaliṅgādi jñānakāraṇaṃ kiñcid
upalabhyate. na cākāraṇikā jñānotpattiḥ sambhavati. ato 'vaśyaṃ smṛtir eva seti
vaktavyam. smṛtir api ca vartamānavannirbhāsata iti tadvad ihāpi bhaviṣyatīti.
pariharati -- viparyayād iti. satyam. atītatvena svapne bodho na bhavati.
kin tu viparyayād asau tathāvabhāsaḥ. (?viparyayajñānaṃ hi) tadviparyayaś
cānyākāravastugocaro 'nyākāro yukta eveti nānena pramāṇajñānānāṃ tulyatvam
avagantuṃ śakyata iti. kīdṛśaḥ punaḥ svapne viparyayaḥ. tad darśayati --
tatreti || 160 ||
kathaṃ punar idam avagamyate viparyayo 'sāv iti. ata āha -- bādheti.
bādhakaṃ hi tatra jñānam utpadyate naitad evam iti. tajjānīmo 'vartamānam eva
tatra vartamānatayā bhāsata iti. etāvac ca viparyayasya tattvaṃ yad
anyādṛśasyānyathāprakāśanam iti sūktaṃ viparyayād iti. na cāyam evamprakāro
viparyayo jāgrajjñāneṣu śakyavacanaḥ. supariniścitā hi tatra jāgraddhiyaḥ ity
uktam ity abhiprāyeṇāha -- neti. evam upapāditam atītaviṣayā na
pratyakṣabuddhaya iti. idānīṃ prayogeṇa darśayati -- tasmād iti. atīto na
pratyakṣaviṣayaḥ, atītatvāt. janmāntarānuvṛttavad iti. na ca
yogipratyakṣeṇānaikāntikatvaṃ, tannirākaraṇād iti. tasminneva sādhye
hetudṛṣṭāntāntaram āha -- tadrūpeti. atīto 'rtho na
pratyakṣabuddhiviṣayaḥ, tadrūpatvenājñānāt. yan na svarūpeṇa saṃvedyate tan na
pratyakṣadhīviṣayaḥ yathā bhāvyartha iti || 162 ||
{2,160}
astu vātītasya grāhyatvaṃ, tathāpi sautrāntikān parājitya tad vaktuṃ yuktaṃ
yajjñānam evātītaṃ jñānenālambyate na tv artha iti. te hi
sadṛśāparāparotpattirūpeṇa santanyamāneṣu bhāveṣv atītakṣaṇālambanam eva jñānam
āsthitāḥ. varaṃ tad eva yuktam āśrayitum. tathā hi -- na tāvadatyantam alaukikī
grāhyagrāhakasiddhir uktā bhavatīty abhiprāyeṇāha -- atīteti. kiñ ca,
etad apy atītagocaratve jñānasya vikalpanīyaṃ yattacchaktyarpaṇadvāreṇa
grāhyatayā kalpitam atītaṃ jñānaṃ, tat kiṃ grāhyaikasvabhāvam āhosvid
grāhakaikasvabhāvam ubhayasvabhāvaṃ veti. sarvathā nopapadyata ity abhiprāyeṇāha
-- atītam iti. tatra grāhyaikasvabhāvatve tāvadartha eva
śabdāntareṇābhyupagato bhavatīty abhiprāyeṇāha -- grāhyeti.
grāhyaikasvabhāvaṃ hi jñānaṃ jaḍātmakam artha eva śabdāntareṇopapādito bhavatīti
|| 164 ||
api ca
śaktyarpaṇe nottaragrāhyateṣyate. na ca grāhyamātrātmano 'saṃcetitasya
śaktyarpaṇaṃ sambhavati. ananubhūyamānasya smṛtibījādhānānupapatter ity
abhiprāyeṇāha -- sveti. śaktyarpaṇābhāvam eva prayogeṇa darśayati --
yatheti. notpadyavinaṣṭād dṛṣṭāsaṃviditāc chaktyarpaṇaṃ, dṛḍhatvenājñānād
eva paṭutaram ananubhavād iti yāvat. paṭhanti hi vastudharmo hy eṣaḥ
yadanubhavaḥ paṭīyān smṛtibījamādhatte iti. yadanevaṃvidhaṃ na tena
śaktyarpaṇaṃ, yathānāgatād ananubhūtapūrvāt tathāvidhād eva tu santānāntarajād
iti. ukto grāhyamātre prasaṅgaḥ.{2,161}grāhakaikasvabhāva idānīṃ darśayati --
kevaleti. yat khalu grāhakaikasvabhāvaṃ tat khalu katham uttarasya
grāhyaṃ bhaviṣyati. tathā sati svabhāvanāśād abhāvāpatter ity abhiprāyaḥ || 166
||
kiñ cedaṃ grāhakaikasvabhāvatvaṃ duradhigamam ity āha -- kim iti.
grāhyāpekṣaṃ hi grāhakatvaṃ tadekasvabhāvasya. na tāvat svātmā grāhyo na
jñānāntaraṃ, tasyāpy evam eva grāhakaikasvabhāvatvād iti. ubhayākāratāyāṃ
dūṣaṇam āha -- dvyākāratā nirastaiveti. naitad astītyādinā niṣiddha ity
arthaḥ. api ca, dvyākāratve pūrvajñānaṃ tadaiva svakāla eva saṃvedeta. tatrāsya
svasaṃvittaye bodhakāntarajñānāpekṣā na yuktety āha -- saṃvedyeteti ||
167 ||
api
ca yadi pūrvajñānaṃ dvyākāram, evaṃ sati parasyāpi tadbhuvas tathātvād ātmāṃśa
eva pramā paryavasiteti kim atītaviṣayatayety āha -- dvyākāreti.
grāhyaikasvabhāvatve ca pūrvasyāyam aparo doṣa ity āha -- pūrveti.
tadatadrūpiṇo bhāvās tadatadrūpahetujāḥ |
iti sthitiḥ || 169 ||
atha
kathaṃ pūrvasya grāhyamātrarūpatve tajjanmanaś cottarasya grāhakatvaṃ
bhaviṣyatīti. yadi tu pūrvaṃ grāhakākāramātram evaṃ sati nottarasya viṣayo
bhavet, sārūpyanibandhanatvād viṣayaviṣayibhāvasya. pūrvottarayoś ca pūrvaṃ
grāhakākāramātram uttaraṃ tu dvyākāram iti vairūpyam iti na
pūrvaviṣayatottarasya (?na){2,162}sidhyet. tad etad āha -- grāhaketi.
pūrvaṃ ca kevalagrāhakatve grahaṇakatayā viṣayabhāvo nirākṛtaḥ. iha tu vairūpyād
iti viśeṣa iti. yacchaktyarpaṇadvāreṇa pūrvasyālambanatvam uktaṃ, tat tāvat
pratyuktam eva. tatraiva smṛtvā punar api kiñcid vadati -- na ceti.
kenacid vyāpāreṇa kaścit kañcid arpayati. na ca vijñānasya śaktyarpaṇaṃ prati
kaścid vyāpāro dṛśyate. kṣaṇikatvād vyāpārakālaṃ yāvadanavasthānād,
vyāpārāntarānabhyupagamāc ceti || 170 ||
kiñ
cāyaṃ śaktyarpaṇasyābhāvo bauddhapakṣe nirālambanavāda eva prapañcena sādhita
ity āha -- śaktyarpaṇasyeti. idānīṃ yat tat pūrvam uktaṃ na
pūrvottarajñānayor hetusādhyatvam iti, yac ca vāsyavāsakabhāvanirākaraṇam,
ubhayatra prayogam āha -- santāneti. kvacid ekasyāṃ santatau
vimatipadāspadībhūtāyāṃ na jñānayor hetuhetumattā, jñānatvāt,
santānāntarajñānavat. santānāntarajñānāni na santānāntarahetumanti, teṣāṃ
tatrānārambhakatvāt. evam eva vāsyavāsakabhāvanirākaraṇe 'pi prayogo
darśayitavyaḥ. iha ca jñānāny eva dharmīṇi samānāyāṃ santatāv ahetubhūtānīti
sādhyo dharmaḥ. jñānatvād iti hetuḥ. santānāntarajñānavad iti dṛṣṭānta iti ||
171 ||
grāhyagrāhakayor upapāditaṃ bhedaṃ prayogeṇedānīṃ darśayati -- tasmād
iti. yata eva na kathañcid jñānasya svagocaratvaṃ, tasmāt. yad rūpasya
grāhakaṃ tat tu ato grāhyād bhinnaṃ, tatsaṃvittāv asaṃvitteḥ. yan na
tatsaṃvittau saṃvedyate tat tato bhinnaṃ, rasādigrāhakavat. tatsaṃvittāv
asaṃvittiś ca prāg eva sādhiteti nāsiddhyāśaṅkā. rasādigrāhakaṃ yatheti cāsya
bhinnam iti vakṣyamāṇena sambandha iti || 172 ||
{2,163}
evam eva grāhyaṃ pakṣīkṛtya grāhakād bhedo darśayitavya ity āha -- grāhyam
iti. atrāpi rasādigrāhakam eva dṛṣṭāntaḥ. yathā hi tadrūpagrāhakānubhave
'nanubhūyamānaṃ tato bhidyate, evaṃ tadgrāhyam api rūpaṃ, tad api
svagrāhakaparāmarśe na parāmṛśyata eva. tad api na smarāmīty atra darśitam iti.
evam aikaikaśyena grāhyagrāhakayor bhedaṃ prasādhyedānīm ubhayor api samāhṛtya
darśayati -- dvayam iti. grāhyagrāhakadvayaṃ parasparabhinnam.
itaretaraparāmarśa itaretarāparāmarśād rasādivat. yathā rūparasādayo
'nyonyaparāmarśe 'parāmṛśyamānāḥ paraspareṇa bhidyante, evam etad api dvayam iti
|| 174 ||
prakārāntareṇedāṇīṃ grāhyagrāhakayor bhedaṃ darśayati -- eketi. grāhyaṃ
grāhakād bhinnaṃ tena sahaikarūpyeṇājñānāt. yad yena sahaikarūpyeṇa na jñāyate
tat tato bhidyate yathā santānāntarabuddhiḥ. na cāsiddho hetuḥ, nīlādirūpatvād
grāhyasyānākārasya ca grāhakasya saṃvedanāt. evam eva grāhakaṃ pakṣīkṛtya hetur
darśayitavya iti. prayogāntaram āha -- jñānam iti. jñānaṃ dharmi, na
svāṃśaṃ gṛhṇātīti sādhyaṃ, jñānotpatter iti hetuḥ. tad dhi samanantarapratyayād
utpadyata iti bauddhā manyante. yad jñānād utpadyate na tat (?pā/svāṃ)śaṃ
gṛhṇāti. yathā jñānasya svaśaktiḥ. svaśaktir iti jñānaja(?nyād/nyāṃ) vāsanām
apadiśatīti || 175 ||
evam
eva grāhyatvapratiṣedhaprayogo darśayitavya ity āha -- grāhyeti. jñānaṃ
svāṃśena na gṛhyata iti darśayitavyam. tāv eva hetudṛṣṭāntāv iti. na ca
sādhyavikalo dṛṣṭāntaḥ. dvayahīnavāsanābhyupagamāt. bauddhānāṃ hi svāṃśaṃ na
gṛhṇāti. na ca tena gṛhyate. etac ca cirantanabauddhābhiprāyeṇa
jñānātiriktavāsanāpakṣe{2,164}sthitvoktam iti draṣṭavyam. na tūpādānāparanāmno
viśiṣṭāt samanantarajñānād anyāṃ kāñcid vāsanāmarvācīnā manyante. tannirāso 'pi
cāsmābhir ukta eveti. anyathā grāhyagrāhakayor bhedaṃ darśayati --
caitreti. caitrajñānaṃ dharmi. tac caitrodbhūto yo jñānāṃśo grāhyas tasya
bodhakaṃ na bhavatīti sādhyam. jñānatvāt. yad yad jñānaṃ na tat tadbodhanaṃ
yathā dehāntarodbhavam iti. grāhyagrāhakaśaktinirākaraṇaṃ caitenaiva prakāreṇa
darśayitavyam ity āha -- etayaiveti. eṣā cātra dik. na jñānaṃ
dviśaktikaṃ, jñānotpatteḥ, svaśaktivat. tathā na jñānaṃ dviśaktikaṃ, jñānatvād
anyatarāṃśavat. anyatarāṃśo hi jñānam eva. na cāsau dviśaktikaḥ,
dvaividhyābhyupagamāt. itarathā cāturvidhyaprasaṅga iti || 177 ||
nanu
śakyam anenaiva prakāreṇa (?nā/ā)tmano 'pi vastutvād ghaṭavad dviśaktikatvaṃ
vārayitum ata āha -- pramāṇeti. darśitaṃ hy
asmatprayogasambhinnabodhabodhyatvād ātmano dvirūpatvam. na tadanumānena
vārayituṃ śakyate, pratyakṣabādhakaprasaṅgād iti bhāvaḥ. jñāne tu nātmavad
dviśaktikatvaṃ śakyate kalpayituṃ, pramāṇāntarābhāvād iti. etad apy uktam ity
āha -- na tv atreti. yata evam ekasya dvirūpatvam anupapannam, ato
'vaśyam eva jñānād bhinnaṃ nīlādi grāhyam eṣṭavyam, evañ ca pramāṇabalād
āpadyamāno vastubhedo na kalpanāgauravam āpādayatīti || 178 ||
yad uktam
anekakalpanāyā ekakalpanā jyāyasīti, tat parihṛtaṃ, na khalu pratyakṣasiddho
'rthaḥ kalpanīyaḥ. na ca tadbalabhāvinī jñānakalpanā śakyate vārayitum.
pramāṇavanti subahūny apy adṛṣṭāni kalpanīyāny eva. ata
evobhaya{2,165}siddhatvād jñānasyākārakalpanā nyāyyeti yad uktaṃ tad api
pratyākhyātam. yadi hi vayam ākāraṃ dṛṣṭvā kasyāyam iti tadāśrayam anvicchema
tadobhayasiddhatvād jñānākāro 'yam ity ucyetāpi. pratiṣṭhitāśrayam eva tu
pratyakṣasāmarthyād ākāram avagacchanto nāsyāśrayāntaramīhāmahe. na caivāsmākam
asiddhe 'rthākāre jñānam api siddhaṃ yenobhayasiddhaṃ bhavet. na hi tannirākāram
anubhūyate. pratyakṣeṇārtha eva hi jñātas tasya pramāṇaṃ bhaviṣyati. sa ced
aniṣṭo nāsya kalpanāyāṃ pramāṇam astīti katham ubhayasiddhatvaṃ, tad etad āha --
tasmād iti. ādiśabdena śaktimātrasya bheda iti yad uktaṃ tadupādatta iti.
uktadoṣaparihāraprapañcam ataḥ paramārabhamāṇaḥ yat tāvad uktam upāyatvād jñānam
eva prathamam avagantavyam upāyādhīnasiddhitvād upeyānām, na ca tadākāram
antareṇa pratīyata iti jñānākāra evāyam iti, tat tāvat pariharati --
upāyeti. satyam arthasiddhāv upāyo jñānaṃ, na tv avaśyam
upāyagrahaṇādhīnam upeyāvadhāraṇam. na hi cakṣū rūpaparicchedopāya iti tataḥ
pūrvam anubhūyate. yat tūpāyatvāt prathamam avagantavyam iti, tat tair eva
cakṣurādibhir anaikāntikam iti nopāyasya sato jñānasya pūrvānubhavaṃ sādhayitum
alam iti || 179 ||
yat
punar uktam -- utpannasya sato 'pratibaddhasya jñānasya nāgrahaṇakāraṇam asti
ato grahītavyam iti, tad anubhāṣya pariharati -- yad apīti. ayam
abhiprāyaḥ -- satyaṃ jñānam utpannam apratibaddhaṃ kenacit. na tv etāvataiva
grahītavyaṃ bhavati, grāhakābhāvenāgrahaṇopapatteḥ. na tāvad idam ātmanātmānaṃ
grahītuṃ śakyam ity uktam. anyac ca, jñānaṃ tadā notpannam eva arthāpattir hi
sā. sā ca paścād eva bhaviṣyatīty ataḥ sato 'pi jñānasya grahaṇakāraṇābhāvād
agrahaṇaṃ yuktam evety āha -- teneti || 181 ||
{2,166} yadi svakāle nāvagataṃ, kathaṃ tarhi paścād
avagamyate. ata āha -- nānyatheti. asti hi khalu paścād jñānāvadhāraṇe
pramāṇam arthāpattiḥ. jñātārthānyathānupapattiprabhavā sā prāgajñāte 'rthe na
jāyate, paścādupajāyata iti yuktam eva pramāṇasadbhāvād uttarakālam eva
grahaṇam. paricodanāparihāraś cokta eveti neha pratanyata iti || 182 ||
nanv astu tāvat parastāt pramāṇasadbhāvaḥ, pūrvam api tv apratibandhasya
kasmād agrahaṇam ata āha -- na ceti. na hy apratibandham ity eva
vastūpalabhyate. apratibandhasyāpy anupalambhanāt.
kāraṇasāmagrīviśeṣasamavadhānasampāditaṃ hi bhāvānāṃ grahaṇam.
tadapratibandhānām api tadabhāve na bhavati. kim anupapannam iti || 183 ||
kā
punarjñānagrahaṇe sāmagrī. yadi jñānaṃ, kim a(?nya/sya) jñānāntareṇa. nanv idam
eva svabhāvato jñānaṃ prakāśātmakam, aprakāśātmanāṃ tu bhāvāntarāṇām
apratibaddhānām apy astu prakāśāntarāpekṣā. ata evoktaṃ na cāprakāśarūpatvam
iti. ato notpannasya jñānasyāgrahaṇe kāraṇam upalabhāmahe -- ata āha --
vyāpṛtam iti. satyam prakāśakaṃ jñānaṃ, tathāpi nātmānaṃ prakāśayati
arthasaṃvittau vyāpṛtatvāt. na hi bahirviṣayaprakāśane vyāpṛtaḥ pradīpaḥ ātmānam
api prakāśayati. tatprakāśane cakṣuṣo 'pekṣaṇāt. ato yuktam eva prakāśātmano 'pi
svabodhāyānyāpekṣaṇam iti || 184 ||
atha vā prakāśakaṃ
jñānam ity eva kutaḥ, arthāparokṣībhāvo hi tasya tathātve pramāṇam. tataś
cārthānubhavasvabhāvam eva tat sidhyatīti na svātmānam api prakāśayatīty āha -
īdṛśam iti. evam api svātmānaṃ prakāśayed{2,167} yady arthavad jñānātmāpi
jñānajanmany anubhūyate, na tv asāv anubhūyate ity uktam evety abhiprāyeṇāha --
na ceti. na ca yad ekasya prakāśakaṃ tena sarvasyaiva prakāśakena
bhavitavyam. na hi cakṣurādīnīndriyāṇi prakāśakāny api viṣayataḥ saṅkīryante,
vyavasthāyā uktatvāt. evam ihāpi bāhyasya prakāśakaṃ jñānaṃ, nātmana iti na
nopapannam ity āha -- satīti sārdhena. prakāśakapadopacāras tu kathañcit
prakāśe kartṛbhāvam āśritya vaktavyaḥ. anyathā hi prakāśānantyaṃ bhaved ity
uktam eveti || 186 ||
yat
tūktaṃ -
tasya tasyāpi cānyena saṃvittāvasthitir bhavet |
iti, tad dūṣayitum
anubhāṣate -- anyeneti sārthena. evaṃ hi parair uktaṃ - yadi kila
jñānāntareṇa jñānaṃ jāyate, tatas tasya tasya jñānasya smaraṇāt
pūrvānubhavakalpanāyām anavasthā bhavet. ekena tu jñānena viṣayākāre svākāre ca
pravedite sarvam eva grāhyagrāhakākārasmaraṇaṃ tatraiva syāt. tathā cānavasthā
parihṛtā bhavati. tasmān na jñānāntareṇa vedyaṃ jñānam iti || 188 ||
evam
anubhāṣite dūṣaṇam āha -- tatrāpīti. yad etad ucyate tatra tatra
smaraṇadarśanena sarvatrānubhavakalpanāyām anavastheti, tad ayuktam.
smṛtyasiddheḥ. gṛhītaviṣayā hi smṛtir bhavatīti nāgṛhītaṃ jñānaṃ smartuṃ śakyam.
gṛhītasmaraṇe tu yāvadgrahaṇam eva smaraṇavyavasthānānnānavastheti vakṣyate.
bhavati hi{2,168}kadācid etad dvitrāṇi jñānāny anubhūtapūrvāṇi smaryanta iti.
vijñānasantānasmaraṇaṃ tv alaukikam eveti || 189 ||
yadi
tv arthajñātatānyathānupapattyā jñānam avagamya punas tajjñātatāvaśena
tadviṣayaṃ jñānāntaraṃ kalpayati, punaś cānenaiva krameṇa yāvacchramaṃ jñānāni
jñātāni. tato yāvajjñātasmaraṇād nānavasthety āha -- ghaṭādāv iti
sārdhena. yat tu prāganavagatānām eva jñānānāṃ smaraṇam ucyate, tad
vandhyāsutādismaraṇatulyam aśakyam eva vaktum ity āha -- tadeti || 191 ||
yat
tu bhikṣuṇā siddhavat tatrāpi smṛtir ity uktaṃ, tad bhrāntabhāṣitam eva. asti ca
bhrāntau nibandhanam. artho hi tatra smaryate. tatsmaraṇānyathānupapattyā ca
tasya prāg jñātatvam eva kalpyate. tato 'pi prācīnajñānakalpanā. tad iha
saṃsargamohitadhiyāṃ jñāne 'pi smṛtivibhramaḥ. na tvādyajñānasmaraṇam apy
āśaṅkyam. prāg eva santānasmaraṇaṃ, tad etad āha -- smṛtibhrāntir iti.
arthasmṛteḥ khalv iyaṃ tajjñānādipramāṇatā vilasati, yad etajjñāne 'pi
smṛtibhramo bhavati. arthasmṛtyā hi jñāne pramīyamāṇe smṛtiviṣayārthasannikarṣād
jñāne 'pi smaraṇam iti bhrāmyati. ādiśabdena cātra jñānajñānam upādīyata iti ||
192 ||
smṛtyāpi jñānapramāyāṃ yāvacchramaṃ tadgrahaṇād viṣayāntarasañcāropapattir ity
abhiprāyeṇāha -- yāvad iti. ayam abhiprāyaḥ -- na tāvanti jñānāni jāyante
yadi tu jñātum iṣyante yāvacchramaṃ tadbuddhir bhaviṣyati yāvanti jñānāni
budhyamāno na śrāmyati. smṛtyanusāreṇāpi tāvad bhotsyate{2,169}ity abhiprāyaṃ
vivṛṇoti -- tatprabandha iti. yāvacchramaṃ tāvad buddhayo jñāyante, tato
mahaty api buddhiprabandhe jñāte śramād vā viṣayāntarābhilāṣeṇa vānyasamparkād
buddhijñānād vicchedo bhavati. yathā viṣayeṣv eva ramaṇīyeṣu gītādiṣv
anubhūyamāneṣu viṣayāntarābhilāṣāt pūrvaviṣayavicchedo bhavatīty anupapannaṃ
viṣayāntarasañcāro na syād iti || 193 ||
kiñ
ca yad etad uktaṃ tatrāpi ca smṛtir iti, tat kiṃ prathamajñānābhiprāyeṇa, uta
tatra tatreti vīpsām abhipretya. pūrvasmin kalpe nānavasthā. eko hi prathamaḥ
pratyayaḥ. ataḥ kā tadgrahaṇe 'navasthā, tad etad āha -- tatreti || 194
||
yadi tu
saṃvitpravāham evābhipretya tatrāpi smṛtir ity ucyate, tan na tāvad astīty
uktam. upetyāpi brūmaḥ. yadi bahūny eva parastād jñānāni smaryante, tato
grahaṇakāraṇatvāt smṛtes tatsiddhaye grahaṇāny api kalpayiṣyāmaḥ. katham
aparathā gṛhītaviṣayā smṛtir bhaviṣyati. na tv evam api jñānāntaranirapekṣam eva
jñānam avasīyata iti yuktā kalpanā, svasaṃvittipratiṣedhāt. ato varaṃ
pramāṇabalādāyātaḥ saṃvitpravāhaḥ, na punaḥ svasaṃvittikalpanety abhiprāyeṇāha
-- smaraṇam iti. pūrvaṃ ca ghaṭādau gṛhīta ity atra yady evaṃ syād, evaṃ
sati tatrāpi smṛtir ity upapadyeta. tathā nānavasthā, yāvadavagatasmaraṇāt. na
tv etad apy astīti tad darśitam. idānīṃ tu yady uttarottaraviṣayāḥ smṛtayo
dṛśyante tatas taddarśanād grahaṇapravāhakalpanaiva pramāṇavatī, na
svasaṃvittikalpaneti viveka iti || 194 ||
yadi
tūcyate, satyam asty ayaṃ grahaṇapravāhaḥ. kin tv ādyajñānagocarāṇy eva tāni
grahāṇi. jñānam eva hi tatrādyaṃ nārthaḥ. jñānam eva
viṣayākāreṇa{2,170}svākāreṇa ca nirūpyate. tadviṣayaṃ ca tatsmaraṇam anyat. evam
evāparam iti na kiñcidarthaviṣayajñānam ity āśaṅkayā sahāha -- atheti.
ayam abhiprāyaḥ -- sārūpyeṇa hi viṣayabhāvaḥ. tad yadādyavijñānaviṣayam ekam,
evaṃ sati tat tāvat tato 'vilakṣaṇaṃ prathamavad ghaṭa ity eva bhavet. evaṃ
tṛtīyādy apīti nottarottarabuddhayo bhidyeran. arthavādinas tu prathamam
arthaviṣayaṃ ghaṭa iti jñānaṃ, dvitīyaṃ tu jñānaviṣayaṃ, tṛtīyajñānaṃ tu
jñānajñānaviṣayam. anākāratve 'pi cākāravatām iva svābhāvikaḥ saṃvidāṃ bheda ity
uktam evety ākārapracayadarśanam upapadyate jñāneṣu jijñāsiteṣu, na tu
bauddhasyeti viparītaprasaṅgo 'bhihitaḥ. etac ca prathamajñānasya svasaṃvittim
abhyupetyocyate. prāṅ nirākṛto 'py ayaṃ jñānaviṣayatvapakṣa idānīṃ
dūṣaṇāntarābhidhitsayā punarupakṣipta iti || 196 ||
ayaṃ
cāparo vijñāyate na viṣaye buddhīnāṃ doṣa ity āha -- vijñāneti. ayam
arthaḥ -- yasya sarvā buddhayo vijñānaviṣayāḥ, tasya ghaṭajñānaṃ
ghaṭajñānajñānaṃ vā vijñānaviṣayatvān na bhidyata iti || 197 ||
aviśeṣam eva darśayati -- smarann iti. eṣa hi jñātapūrvam arthaṃ kadācit
prasmṛtavān vijñānam anākāraṃ smarati arthaṃ ca sarvadā sākāraṃ ghaṭa iti,
tannopapadyate. prasmṛtārthaviṣayavijñānasmaraṇaṃ hy anākāram eva dṛṣṭam. evaṃ
sa ghaṭa ity api smṛtivijñānaṃ vijñānaviṣayam eveti tad apy anākāram eva bhavet.
sākāratve vā prasmṛtārthavijñānasmṛter api sākāratvaprasaṅgo 'viśeṣāt. ato yo
'yaṃ ghaṭaviṣayasya smṛtivijñānasya prasmṛtaghaṭavijñānaviṣayasya ca
smṛtivijñānasya viśeṣaḥ, sa vijñānaviṣayatve buddhīnāṃ na bhavet. ataḥ kācid
vijñānaviṣayā kācidarthaviṣayeti sākārānākārabhedasiddhir iti || 198 ||
{2,171} yad api prāg jñānasya saṃvedanam ity atra kāraṇam uktaṃ
jñānapraṣṭhena parāmarśadarśanaṃ, tad api na yuktam. na hy ayaṃ jñānapraṣṭhena
parāmarśo jñānasya grāhyatākṛtaḥ. kin tv arthasthitau jñānam abhyupāya iti
tadanusāryarthakathanaṃ jñāto 'sāv artho mayeti. tad idānīm eva ca smṛtes tatra
jñānānumānam. na tu prāg eva jñānapurassaram asau jñātaḥ. yadā tu kaścit
tathāvidhārthasadasadbhāvayoḥ paryanuyuṅkte, tadā jñānopāyatvād arthasya
jñānapurassaram arthasthāpanaṃ bhavaty āsīd asāv arthaḥ yasmān mayā pūrvam
avagata iti. ato nānena jñānasya pūrvopalabdhiḥ śakyā kalpayitum. tad etad āha
-- jñānapraṣṭeneti || 199 ||
yat
tūktaṃ jñānākārapakṣe pratyāsannaṃ sambaddhaṃ grāhyaṃ bhavati,
itarathāsambandham atidūravarti ca grāhyam abhyupagataṃ bhavatīti. tat
pariharati -- pratyāsanneti. ayam abhiprāyaḥ -- yathā kathañcinnaikātmye
grāhyagrāhakabhāvaḥ sambhavatīty uktam. tadā kiṃ kurmo 'sambandham asannihitaṃ
ca grāhyam anujānīmo na khalu dūradeśā(?ndī/di)vārtābhyo hṛdayam
anuviparivartamānā bhāvā na gṛhyanta iti śakyate vaktuṃ saṃvidvirodhād iti. evaṃ
tāvad asambhavād āsattisambandhau na syātām ity uktam. na vā hīyeta. na hi
deśāvibhāga eva sarvatra sambandhaḥ. viṣayaviṣayibhāvo 'pi hi sambandha eva.
asti cāsau jñānārthayoḥ. jñānotpattau tadavāpter idam eva ca tasya sannidhānam
arthena yadutpanne tasminn artho bhāsata ity abhiprāyeṇāha -- viṣayeti.
kiṃ punar idam artho bhāsata iti. na jñānād anyadarthasya bhāsanam. saṃvittau vā
kathaṃ viṣayākāro bhāsate. evaṃ tarhi nāsti tadabhāve cānyānavabhāsanād
abhāvavāda eva. tadavaśyāstheyam idaṃ jñānotpattāv abhūtapūrvo bhāvānāṃ ko 'pi
bhedaḥ sakalapramātṛpratyātmavedanīyaḥ. te tu bhāvā jñānākārā bahir vety anyad
etat. ye 'pi phalabhūtām arthasaṃvidaṃ svaprakāśām āhuḥ, tair api ko 'py
anirvacanīyo 'rthagato darśayitavya eva. katham{2,172}anyathā saṃvitprakāśe
'rthaḥ sidhyet. na hy anyaprakāśe 'nyat sidhyed, atiprasaṅgāt. anyā ca
saṃvidāntarā, anyo bahirarthaḥ. so 'pi bhāsata iti cet, tadvad eva tarhi so 'pi
svaprakāśa eva. saṃvidāyatto na svaprakāśa iti ced, nanv idam evāsmābhir
jijñāsyate kim asya saṃvidāyattatvam iti. svarūpaṃ tāvat svakāraṇasāmagryāyattam
eva. prakāśo 'pi tasya saṃvid eva na tadāyattaḥ. tadavaśyam aprāptapūrvasya
kācit phalotpattāv asti prāptir ity āstheyaṃ yadāyatto 'sya saṃvedanaṃ
nānyasyeti vivekaḥ. saiva cāsmābhir jñātatādipadair abhidhīyate. ataḥ siddhaṃ
viṣayatvenāpi pratyāsattisambandhau sta iti || 200 ||
yo
'pi mithyājñāneṣv arthākārasambhava uktaḥ, tam anubhāṣya pariharati --
artheti. ayam arthaḥ -- yo 'yaṃ dvicandrādibodheṣv arthākārāsambhava
uktaḥ, so 'yuktaḥ. tathā hi. samyagjñāneṣu tāvannārthākārāsambhavaḥ. keṣucit tu
mithyājñāneṣu deśānyathātvamātreṇa kālānyathātvamātreṇa vārthākārasambhavo
'smābhiḥ kṛtaḥ nirālambanavāde varṇita iti yāvat. ato na kvacid
arthākārāsambhavaḥ tat punar idaṃ pratibhāsaviparītam abhidhīyate.
deśāntarādistho 'rtho bhāsate, anyatra sthitaś cārtho 'nyatrālambyata iti
saṃvidanusāreṇa hi bhavanto bahirartham avasthāpayanti. sā ca deśāntarādigocarā
katham anyatrārtham ālambata iti śakyate vaktum. evaṃ hi svāṃśālambanatvena kim
aparāddhaṃ yena tannirākriyate. maivam. uktam asmābhir nirālambanavāda eva
bādhakānusāriṇī hi mithyātvakalpanā. bādhakaṃ ca deśādisaṃsargam eva vārayati,
na hi bahirvastusattām. tad dhi na dvau candrāv iti candradvitvaṃ niṣedhati, na
dvitvaṃ candraṃ veti kathaṃ tau bahirbhāsamānāvapahāsyāmaḥ. ato neha
saṃvidviparītaṃ kiñcid iti || 201 ||
syād
etat. katham atītā arthā asanto jñānāvalambanam iti. uktaparihāratvāt. uktaṃ hi
pratyakṣadharmo vartamānasannihitaviṣayatā jñānāntarāṇāṃ{2,173} neti nirālambana
eva, tad etad āha -- pratyakṣād iti. yat tāvallaiṅgikam atītādigocaraṃ
jñānaṃ tat pratyutpannaliṅgādijanakam asatīṣv eva vāsanāsu bhavati. yat tv
anyajjāgratsmṛti jñānaṃ svapnajñānaṃ vā, tad bhavantīṣu vāsanāsu bhavati
pratyutpannakāraṇāntarābhāvād iti || 202 ||
ye hy
atyantānanubhūtā arthā anubhūyante, tatra vāsanādikāraṇāntarāsambhavān nāsti
jñānākāratvād anyā gatir ata āha -- ya iti. ayam abhiprāyaḥ -- tavāpi
tathāvidhānubhave kiṃ kāraṇaṃ, bauddho 'pi vāsanām eva jñānakāraṇaṃ manyate. na
cātyantānanubhūtapūrve 'rthe vāsanā sambhavati,
arthajñānāhitasaṃskārābhidhānatvād vāsanāśabdasya. syād etat. na jñānajanmā
saṃskāro vāsanā. kin tu jñānam eva kiñcid
anavagatapūrvārthasaṃvedanakāryonneyaśaktibhedam iti. tan na. loke
tathānavagamāt. jñānayonir eva saṃskāro vāsaneti laukikā manyante, na jñānam
eva. api ca, samanantarajñānam atadākāraṃ, tat kathaṃ tadākārāṃ dhiyam
upajanayitum alaṃ
tadatadrūpiṇo bhāvās tadatadrūpahetujāḥ |
iti vaḥ siddhāntaḥ. yadi
tvayam api kāryakāraṇabhāvo neṣyate, astu tarhi kādācitkam apy anapekṣam eva
jñānam. kiṃ samanantarapratyayādhīnavyasanena. ato 'vaśyāśrayaṇīyā kācijjñānād
bhinnā vāsanā, yodbhūtā satī visadṛśasantānatirodhānena sadṛśam eva jñānam
ārabhata iti bhavadbhir apy āstheyam. na cātyantānanubhūteṣu sā sambhavatīti
tulyatvam āvayoḥ. na cāpy anubhaviṣyata ity
ātyantikavāsanāsambhavaprakaṭanārthaṃ, na tu bhaviṣyato 'nubhavasya kaścid
vāsanāyām upayoga iti || 203 ||
yadi
tu anādṛtyaiva vāsanāṃ jñānotpattir āśrīyate, evan tarhi
yaccirantanair{2,174}bauddhair vāsanāyāṃ nimittatvam āśritaṃ tad virudhyata ity
āha -- vineti || 204 ||
tatrāpi tu vāsanābhyupagame tasyāḥ saṃvitkāraṇatvād asāv ananubhūto 'py artha
iha janmani kvāpi janmāntarādāv anubhūta ity abhyupeya ity āha --
vāsaneti || 205 ||
kim
ato yady evam ata āha -- evaṃ ceti. abhavanam abhāvaḥ. duḥsvapne
'nubhūyamānasya saṃsargasya na kasyacid atyantābhāva iti. kiṃ punas tadbhāve
pramāṇam ata āha -- anyatheti. jñānaṃ hi kāryaṃ na tāvadakāraṇakaṃ
niṣpadyate. na cāsya pratyutpannendriyādikāraṇaṃ kiñcid upalabhyate. svapne na
ced vāsanāpi kāraṇaṃ na syād eva. na cāsau pūrvajñānam antareṇa bhavati. tad
yadi nehāsāv artho jñātaḥ, nūnaṃ janmāntare 'nubhūta iti || 206 ||
ye
tarhy atyantāsambhāvanīyajñānārthāḥ svaśiraś chedādayaḥ, te 'sambhavadvāsanāḥ
katham avasīyante. atas tatra jñānā(kāra)kalpanaiva sādhīyasī nārthākārakalpanā,
ata āha -- duṣṭatveneti. ayam abhiprāyaḥ -- yadā na kathañcit
svasaṃvedanaṃ jñānam ity uktaṃ tadā ya evaite pṛthivyādayo 'rthā bahiravasthitā
gṛhyante, teṣv eva kutaścit kāraṇadoṣād duṣṭaṃ vijñānam anyathāsthitam ākāraṃ
gṛhṇāti. aduṣṭaṃ tu yathāvasthitam. na kvacid api jñānākārānubhavaḥ.
tannibandhanam iti. pṛthivyādinibandhanam ity arthaḥ. pṛthivyādisūkṣmāṇy eva hi
sthūlārambhe kāraṇam. etena kalpanānibandhanatvaṃ pradhānanibandhanatvaṃ ca
nirākaroti. na tāvat kalpanānibandhanatvam abādhitatvāt. na
pradhānanibandhanatvam apramāṇakatvāt. dṛśyate tu sūkṣmatarādikrameṇa
pṛthivyādīnām eva kāryadravyeṣv ārambhakatvam{2,175}iti tad eva
dvyaṇukādikrameṇāśrīyate. śiraśchedaś cānyagocaro 'vagataḥ
svasambandhitayāvagamyata ity anyathā vyavasthānam iti || 207 ||
tāṃs
tu pṛthivyādyarthānapāsya na kvacid arthāntare śabdātmake jñānātmake
vākārakalpanā yuktety āha -- tān iti. kāraṇam āha -- neti.
pṛthivyādyupaṣṭambhaśūnyaṃ na kiñcijjñānam ātmānaṃ labhate. kiñcid dhi
pṛthivyādidravyagocaraṃ, kiñcid dhi rūpādiguṇaviṣayaṃ, kiñcid
gavādisāmānyagocaram, anyac cotkṣepaṇādikarmagocaram avagatam iti || 208 ||
api
ca yadi sarvo 'yaṃ jñānam anubhāsamāna ākāro jñānasyaivānye ca pṛthivyādayo
bhāvāḥ kalpitāḥ, evan tarhi sarvasaṃvidām evātyantāsannartha iti kena
viśeṣeṇāyaṃ svapnādibhramāṇām atyantāsannartha iṣyate yenaivam upālabhyemahi
katham atyantāsann arthaḥ svapnādivijñāne 'vasīyate iti tad etad āha --
vijñānasyeti. atra svapnādijñāna ity arthaḥ || 209 ||
ataḥ
siddhaṃ bhrāntijñānāny apy artham evānyathā sthitam anyathā kalpayanti, na
punarātmānam avasyantīty āha -- tasmād iti || 210 ||
yadi
tarhi sarvasaṃvidām eva bāhyālambanatvaṃ, kiṃ tarhi bādhakena bādhyate ata āha
-- tataś ceti. bādhakena na bāhyaṃ pratikṣipyate, kin tu bādhake satīyaṃ
vācoyuktir bhavati yad anyathā saty apy arthe 'yam ākāro duṣṭakāraṇajanitayā
dhiyā pratīyate na tv anarthikeyaṃ dhīr iti || 211 ||
{2,176} evaṃ tāvad
vāsanānibandhaneṣu svapnādivibhrameṣu arthākāro darśitaḥ. bādhakapratyayārthaś
ca vyākhyātaḥ. etad evendriyavibhrameṣu dvicandrādiviṣayeṣv atidiśati --
dvicandrādāv api tv evam iti. yat tūktaṃ naikatrārthe liṅgānekatvaṃ
sambhavatīti. tatra parihāram āha -- tārakādīti syādantena. ayam
abhiprāyaḥ -- tārakādimatāv api strītvādipratyayo bhrāntir eva. prāṇidharmatvāl
liṅgabhedānām aprāṇiṣv asambhavād bhrāntyaivānyatra dṛṣṭam anyatrāropyate. ato
'nyatra dṛṣṭam eva strītvādi tārakādimatāv ālambanam iti. kathaṃ punastārakādiṣu
strītvādipratyayo bhrāntir ity ucyate. na hy atra dvicandrādibodheṣv iva bādhako
dṛśyate. tam antareṇa tu bhrāntivādinām eva bhrāntir āpādyeta, ata āha --
katham iti. ayam abhiprāyaḥ -- satyam. na bhramas tārakādiṣu, vāstavānām
eva strītvādīnāṃ sambhavāt. te hi strīpunnapuṃsakaliṅgebhyas tārakā tiṣyo
nakṣatram iti śabdebhyaḥ pratīyante. na ca pratīyamānā na santīti yuktaṃ vaktum.
yat tu pramāṇāntarān nāvagamyate, nāyaṃ doṣaḥ. śabdaikapramāṇakatvāt. na
caikapramāṇāvagato 'rthaḥ pramāṇāntareṇānavasīyamāno 'san bhavati. ato yeyaṃ
śabdamātrād upajātā pratītis tayaiva strītvādayaḥ saṃviditā iti pāramārthikā
eveti. ayam api tu śabdaikapramāṇakatvapakṣo 'tituccha eva. na khalu
padatadbhāgānām agṛhītasambandhānāṃ pratipādakatvam asti. na ca
pramāṇāntarāvedyena vastunā sambandho grahītuṃ śakyaḥ. ato manda evāyam api
pakṣa ity aparituṣyan parihārāntaram āha -- dṛṣṭair iti. na tārakādāv
adṛṣṭapūrvaṃ liṅgaṃ, dṛṣṭair eva kaiścid rūpairiṅganāt. vakṣyamāṇāny eva dṛṣṭāni
rūpāṇi liṅgam iti yāvad iti. kiṃ punar dṛṣṭaṃ rūpaṃ yenātmanā strītvādīnīṣyante
ata āha -- saṃstyānaprasavasthānair (iti.) sattvarajastamasāṃ guṇānāṃ
yathottaram upacayaḥ saṃstyānaprasavasthānāni. te ca guṇāḥ
prāṇyaprāṇisadbhāvasādhāraṇā eva sarveṣu
tadrūpapratyabhijñānāt.{2,177}sukhaduḥkhamohādibhedavanto hi sarve bhāvāḥ
āśrayatayā janakatvena ca prāṇinaḥ āśrayatayāprāṇinaḥ janakatayā
ramaṇīyādibhāvavyavasthitā hi viṣayā aprārthino 'pi sukhayanti duḥkhayanti
mohayanti ca. sukhādayaś ca sattvādidharmāḥ, taddarśanāt traiguṇyaṃ
sarvabhāvānām avasīyate. tad yadā sattvopacayaḥ saṃstyānābhidhāno 'vagamyate
tadā puṃstvaṃ pratīyate. rajasas tūpacaye prasave gamyamāne strītvaṃ, tamasa
upacaye sthāne napuṃsakatvam. sā codāsīnāvasthā bhāvānāṃ na kasyacit kāryasya
savitr